Banjot e Mesdheut

U bë një kohë e gjatë, që kur nuk udhëtuar në Europën veriore, ndaj edhe shkrimin për banjot (WC-të)europiane po e kufizoj vetëm tek ato të Mesdheut, që për shkak të “udhëtimeve të punës” i vizitoj më shpesh.

“Edhe kjo të kishte mbetur!” do hidhet menjëherë një i njohuri im, që dikur më pat sugjeruar të bëja një shkrim edhe për Ditën e Minatorit. Po unë mund të përgjigjem tak-fak, që me banjot kemi punë disa herë në ditë dhe si një ish-arkitekt më takon të shtjelloj mendimet e mia modeste për këtë hapësirë kaq të nevojshme në çdo lloj ndërtimi. Madje “hale” (po përdor këtë turqizëm se tingëllon më mirë se e jona nevojtore) ka edhe si njësi më vete në parqe, rrugë dhe në kantiere ndërtimi.

Tani që po bëj këtë shkrim kaq të veçantë, më vjen ndërmend një ministër i Ministrisë së Punëve Komunale, i kohës së Diktaturës, që kur u kthye nga një vizitë në Kairo deklaroi se “Do e boj Tironën pllom e hale!” Ministri që quhej Xhemal, ose Xhaferr ose Xhevat, nuk e pati këtë mundësi ose për mungesë fondesh ose sepse për marksizëm leninizmin, zhvillimi i tepruar i objekteve ku jashtëqitet, mund të ishte edhe një deformim i filozofisë që përshkonte si një fill i kuq gjithshka që krijohej në Shqipëri. Se ku mund t’ja u shkoje fillin e kuq gjithë haleve që kishte ndërmend të ndërtonte ministri Xhemal, Xhaferr ose Xhevat?!

Por le të përqëndrohemi në ditët e sotme, kur një njeri që vjen nga Amerika e Veriut përballet pashmangërisht me mjedisin ku duhet të kryejë ato punë aq të papëlqyeshme, por që janë të domosdoshme. (Sokrati theshte se ndjehej i lumtur, kur ngjitej në mëngjez në një kodër plot blerim dhe i rikthente natyrës, ato që i kishte marrë një ditë më parë. Po edhe qasja e Sokratit ishte tepër primitive dhe nuk do ndalem këtu nëse ai mund të arrinte apo jo një higjenë perfekte në kushtet e dimrit në Athinë.)

Amerikanoveriori, i njohur ose jo me Europën Jugore, habitet nga fantazia e arkitektëve të Mesdheut. Veçanërisht me banjat e lokaleve. Ato përgjithësisht janë në vendin më të vështirë për tu gjetur. Po Mesdhetarët janë të sjellshëm dhe të tregojnë menjëherë një skutë diku nga fundi i lokalit, ose shkallë që shkojnë në bodrum. Në këto të fundit ndjehesh edhe më mirë, se të krijojnë intimitet të plotë. Se askush nuk do që ta shohin se po shkon në hale. Edhe pse mund të mos dyshojnë se po shkon per të marrë me hundë pak “miell” ose të shiringohesh me heroinë.

Dhe menjëherë sa gëzohesh nga mjedisi intim, përballesh me vështirësitë e para. Tualeti i burrave (nuk kam hyrë në ato të grave) është tejet i vogël dhe ke edhe vështirësi për të hyrë. E para nuk di nëse dera hapet brenda, jashtë apo është rrëshqitëse. Se vetë i kam hasur të gjitha këto variante. Asnjëherë ndonjë që hapet si punë qepeni. Vështirësia e hapjes së derës, të sjell atë shtrëngimin e bezdisshëm të zorrëve, që tashmë janë të lodhura nga një funksionim tepër i gjatë udhëve të jetës. Por po arrite që të ndalosh lëshimin e gazrave, je i sigurt që nuk i ke mbushur dhe mund të ulesh i qetë në hidrosanitaren e vogël, por që është e mjaftë që të lirohesh. Dhe këtu nis problemi i dytë, që është fikja e dritës. Të ndodh kudo, sepse në Mesdhe enrgjia elektrike kushton dhe janë gjetur mënyra për fikje automatike të dritës. Por është shumë e thjeshtë rindezja. Mjaft të ngresh dorën lart dhe gjithshka bëhet më e ndritur se kurrë. Puna është që dy tre herë më ka ndodhur në atë procesin e fundit, më të ndyrin, por të pashmangshmin dhe duke i pasur të dy duart e zëna, nuk bën dot rindezjen. Atëhere mendon se sa e vështirë është për një të verbër që të dalë jashtë. Nuk gjen dot copën e rradhës të letrës higjenike dhe je në gjendje të pashpresë. C’farë të tundësh?! Dhe sidomos në një sipërfaqe minimale, ku njëra shpatull cik njërin mur dhe tjetra është nën lavoman.

Unë nuk di nëse Homeri do kishte shkruar Odisenë, po qe se do kishte pasur më parë përvojën e banjove të Mesdheut. Edhe pse një herë në ditë dhe jo më shumë se 15 minuta, vuajtjet janë të paimagjinueshme. Përvojat individuale, shpesh herë tepër tepër të dhimshme. Vetëm banjat e zboreve të Mamurrasit, që më dalin edhe sot në ëndërr, mund të konkurojnë me këto përvoja.

Ata që më quajnë me të drejtë kritizer, do thonë “E shikoni si e nxivi dhe këtë!”

Të them të drejtën këto rrjeshta i shkrojta me shumë droje dhe me frikën se do moskeqkuptohem, por unë po shkoj tek të 70-tat dhe në këtë moshë, njeriu vlerëson dy gjëra më shumë se çdo gjë tjetër; dyshekun dhe WC-në. Se shkon vend e pavend, se muskujt e fundit të kurrizit i ka më të dobësuara dhe se është edhe më i trashë edhe me ndonjë sakatllëk.

Ndaj dhe dua t’ju dhj... mu në projektet e lokaleve luksoze arkitektëve të dashur mesdhetarë!

Fuck Gaudi! (fund)

 

(vijim)

Po duke dashur ta ndal pak turravrapin kritikues, edhe për konceptimin bazë të një vepre duhet gjykuar në kohën kur është projektuar dhe jo me mendësitë rreth arkitekturës të vitit 2026.

Sagrada është konceptuar jo në tërësi që në krye të herës. Madje themelet janë hedhur mbi bazën e projektit fillestar të një arkitekti tjetër. Më tej, pasi e mori përsipër, Gaudi e rikonceptoi, por dhe ai jo të kompletuar, po si një projekt që duhet të vazhdonte t ndryshohej dhe ripasurohej herë pas here. Në këtë lloj vendimi mbase ka ndikuar edhe fakti që arkitekti ishte besimtari devotshëm dhe e shihte Katedralen jo thjesht si një vend ku do grumbulloheshin njerëzit për të ndjekut meshën, por si një institucion që edukonte brezat me frymën fetare edhe ndërsa shihnin fasadat dhe bukurinë e veprave të artit në to.

Pikërisht kjo qasje tërësisht e veçantë e njç arkitekti e bën edhe Sagradan kaq të veçantë.

Por le të shkojmë në gjendja ekonomike dhe shoqërore e Barcelonës, si dhe ajo europiane bashkëkohore, sepse pa to nuk mund të kuptohet një vepër e madhe. Edhe pse në ndonjë rast edhe mund të ketë shkëputje (stakim) nga to.

Kur u vendos të ngrihej Katedralja, Barcelona ishte qyteti më i madh dhe më i fuqishëm ekonomikisht i Europës mesdhetare. Dhe ndër më të mëdhenjtë në gjithë Europën. Kështu që mund të pritej që me dhurime të vazhdueshme të plotësohej një vepër tejet ambicioze dhe me një buxhet të papërcaktuar. Nuk është e thënë që këto kushte të ndikojnë në konceptimin arkitektural, por e bëjnë të veçohet nga veprat arkitekturore europiane dhe të përtej oqeanit të së njëjtës kohë.

Nëse qiellgërvishtet e Amerikës, kanë investitorë biznesmenë, që duan të dijnë sa do kushtojë objekti, Sagrada, që është gjithashtu “qiellgërvishtëse” nuk ka asgjë të tillë. Ka vetëm modele pas modelesh dhe makete pas maketesh, të shtuara dhe të rishtuara nga një arkitekt gjeni. Por që në të njëjtën kohë është jashtë rrethit të arkitektëve avangardë të të dy anëve të oqeanit. Eshtë edhe kjo një arsye e fortë pse qasja e tij ndaj arkitekturës nuk është ndjekur dhe nuk duhet ndjekur.

Luis Sallivën (Louis Sullivan) është përpikmërisht bashkëkohës i Gaudit, por nga punët e tij mund të mësosh edhe sot. Dhe i gjen moderne dhe racionale. Frenk Lloid Rajt ka lindur vetëm 15 vjet më vonë se Gaudi, por arkitektura e tij mund të ripërsëritet po aq bashkëkohore edhe sot. August Perre dhe Garnje ishin gjithashtu bashkëkohës të Gaudit.

Në historinë e arkitekturës botërore ka disa raste, kur kostoja e një objekti shkon jashtë çdo logjike, por kjo ka ndodhur e imponuar nga ata që e kanë porositur veprën dhe në të kanë dashur të përjetësohen. Tipike janë piramidat e Egjiptit, por kanë qënë faraonët ata që kanë shpenzuar partë, ose që kanë shfrytëzuar punën e skëllevërve. Rasti i Sagradas është ndoshta i vetmi, kur arkitekti arrin t’ju mbushë mendjen dhuruesve dhe kishës, se vepra jo vetëëm do kushtojë por duhet vazhduar, por edhe të vazhdojë të ndërtohet për më se 140 vjet! Në një kohë që objektet edhe më të mëdhatë, përfundohen brenda dy ose tridhjetvjeçarësh. Nga kjo pikpamje Gaudi nuk i përket shekujve ku jetoi, por më e afërta ka qënë Mesjeta e hershme.

Ka shumë studiues të arkitekturës, që e quajnë Sagradan një vepër të Eklektizmit në arkitekturë. Unë do isha më i rezervuar dhe do përfshija gjithë veprat e tij në Eklektizëm, duke i dhënë të drejtë Antonit që përpiqej t’i largohej sa më shumë neoklasiçizmit, që po i kthente në identike qytetet europiane. Por do veçoja Sagradan. Mendoj se ajo, në klasifikimin e “specieve” arkitekturore, kërkon një kollonë të veçantë. Eshtë një lloj Eklektizmi dinamik, por ku mbizotëron Neogotiku. Elementët e tjerë të arkitekturës të arkitekturës islamike, asaj afrikane apo të Amerikës Latine, mund të pastrohen me lehtësi, pa i ndryshuar ndonjë gjë të madhe veprës. Madje janë disa syresh që të turbullojnë kur i sheh.

Por klasifikimi i një vepre arkitekturore ka rëndësi vetëm për lehtësi studimi dhe nuk është ai që përcakton reagimin tonë mendor dhe emocional. Kur sheh një krokodil apo një rinoceront, nuk mendon se hyn apo jo në gjitarët. Mendon se sa i bukur është dhe ndjen se duhet t’ja mbathësh me vrap për të shpëtuar lëkurën.

Diçka e ngjashme të ndodh me Sagradan. Të josh edhe të tremb, të fton të hysh brenda saj, por edhe ndjen se është më mirë tas htysh për një herë tjetër, se mund të përfundosh ‘i gëlltitur” në “barkun” e saj po aq të çuditshëm sa edhe eksterieri.

Këtu gërshetohen mrekullimi dhe bezdia, se mendon “si ja ka arritur bir i Barças!”, por njëkohësisht ndjen se” nuk ishte e nevojshme “të ndërlikohej dhe të kushtonte kaq shumë“.

Dhe këtu vijmë në pikën se a është e drejtë të quhet Gaudi “një poet i arkitekturës”.

Për t’i rënë shkurt, unë mendoj se poetë kanë qënë arkitektët që krijuan tempujt grekë dhe më pas ata të gotikut dhe modernët Frenk Lloid, Frenk Gehri dhe Zaha Hadid. Do lija jashtë duke i quajtur prozatorë të shkëlqyer Van Der Rohen. Korbyzjenë, Gropiusin. Renco Pianon dhe shumë të tjerë.

Për Gaudin, ashtu si dhe për Sagradan duhet një kollonë më vete. Mbase tragji-komiku i arkitekturës. Por mund të jetë një përcaktim idiot ky i imi.

Për ta mbyllur, shumë lexues profesionistë ose jo mund të thonë me të drejtë: “Koburen që nxorre të qëlloje Gaudin, fute aty ku duhet ta futësh!”

Si i pacipë dhe kokëfortë unë do ju përgjigjem:

“Fuck you too!”

Fuck Gaudi! (2)

 (vijim)

Të njohurit e mij anglishtfolës, që lexuan pjesën e parë, më kritikuan se e kisha nisur keq, me një të sharë të rëndë për Gaudin. Më duhet të sqaroj se ajo që mendova në çastin, kur u ndjeva jo mirë nga Sagrada ishte “Ik o pirdhu me gjithë Gaudi!”, por nuk tingëllonte mirë, ishte tepër vulgare dhe jo e përshtatshme për një shkrim serioz rreth një vepre dhe autori tejet serioz. “Fuck” i imi nuk ka kuptimin e vërtetë të asaj fjale, por është më shumë një ngjyrim i stërnxirë i shprehjes “Arkitektura e Gaudit nuk duhet ndjekur!” Ka të bëjë më tepër me ata që aspirojnë të bëhen arkitektë në të ardhmen, ose janë në hapat e para të profesionit.

Nëse do isha pedagog në një shkollë arkitekture do ju mbaja një leksion të gjatë studentëve të mij se përse nuk duhet ta imitojnë arkitekturën e Modernizmit Katalanas dhe veçanërisht Katedralen e Familia Sagrada. Qysh në konceptim dhe më tej edhe në qasjen vëllimore, të detajeve arkitekturore dhe të kombinimit me vepra të arteve pamore, Por për fatin e mirë të studentëve imagjinarë, unë nuk kam kredencialet e duhura për të qënë pedagog arkitekture jo vetëm tek Politekniku apo Polisi, por as në një Universitet fshati të Shqipërisë, i cili mund të tentojë të hapë një degë “prodhimi arkitektësh”.

Në këtë blog veçanërisht personal unë mund të shkruaj turli marrëzish dhe avantazhi i atyre që e hapin është ta mbyllin menjëherë faqen dhe të vazhdojnë me punët e tyre të përditshme.

Po e nënvizoj edhe njëherë, që edhe pse e njihja fort mirë, nga qindra e qindra pamje fotografike, prej shumë këndesh, si edhe video që janë marrë duke ardhur rrotull Sagradës, përshtypja e parë “e gjallë“ ishte e një kombinimi të jashtëzakonshëm të kullave prej rëre që bëjnë në breg të detit fëmijë dhe adoleshentë të talentuar me pjesë veprash të gotikut, rokokosë dhe të arkitekturës islamike. Ndoshta edhe shumë të tjera, për të cilat do më duhen dhjetra e dhjetra shikime nga afër të hollësishme. Më la pa gojë jo aq nga fantazia e atij kombinimi, por nga saktësia e realizimit. Objekti duhet të ketë qënë tejet i vështirë të realizohet dhe unë nuk kam idenë se si është punuar nga ana ndërtimore në kohën kur ka nisur ndërtimi i Katedrales. Gjithashtu nuk kam ndërmend të ble ndonjë libër që dëshmon me hollësi fazat e projektim zbatimit.

Objekti mund të kishte qënë i shkëlqyer për mendimin tim, vetëm me kullat ngjyrë kafe, dhe të krijonte një stilizim të mrekullueshëm të arritjeve më të mira të Gotikut europian. Edhe pse ndonjëherë edhe kullat kafe të duken si kallëpë misri të posazhveshur. Por ndoshta edhe synimi i Antonit ai ka qënë.

Por Gaudi nuk mjaftohet me to dhe një ndërlidhje të tyre me hapësirat e brendëshme që realizojnë interiere befasuese të një katedraleje katolike. Dhe këtu, pëtr mendimin tim tepër modest, ze fill gabimi i madh konceptual i një Katedraleje nga Gaudi.

Ku ka dashur të arrijë?

Të krijojë një monument të madhështisë së Perëndisë, që krijoi këtë botë të bukur në të gjithë larminë e saj? Për kët i duheshin edhe dhjetra tufa me banane, mango dhe fruta të tjera ekzotike që ka vendosur në majat e shumë elementëve vertikalë arkitekturorë, që duhet thënë se janë proporcionuar në mënyrë gati perfekte. Të krijohet përshtypja e gabuar, se ka ndjekur shprehjen e njohur në rrethet e të krishterëve ortodoksë shqiptarë : Perëndia është bakall! C’ti kërkosh të jep! Dhe në rastin e sipërpërmendur, ka një larmi frutash, sikur të jesh në një dyqan frutëshitësi. Frutat me ngjyrat e tyre të vërteta nuk kanë vend në asnjë lloj arkitekture, qoftë kjo klasike, neoklasike, art-deko, moderne etj. Arkitektura nuk ka qënë dhe nuk është një art pamor edhe pse me sukses në shumë vepra nga më të mirat janë “inkorporuar” skulptura, basorelieve, mozaikë, aplikime në qeramikë, qelq, hekur të rrahur etj etj.

Duke mbetur tek konceptimi bazë, që duhet të ketë qënë dhënia e madhështisë të Zotit tonë, unë mendoj se fjala e fundit arkitekturore për një Katedrale ishte dhënë me veprat më të mira të Gotikut dhe asgjë nuk mund t’ja u kalonte. Ka më se 700 vjet nga Katedralja e Shartr (mund të merrja edhe të tjerë shembuj të Gotikut) që nuk ndërtohet dot më një kishë që t’i afrohet asaj. E njëjta gjë ka ndodhur edhe me Sagradën edhe pse në të mund të jenë shpenzuar edhe më shumë para se sa janë paguar për Katedralen e Notre Damë të Shartr.

Dhe këtu hymë në një tjetër aspekt të konceptimit të një vepre arkitekturore dhe që nuk është aq i parëndësishëm. Fondet e logjikshme që duhen përdorur për një vepër publike apo private.

Për studentët e arkitekturës dhe për arkitektët e rinj, duhet që në kokë të jetë i ngulitur një parim:

edhe në rast se investitori shtetëror apo privat të thotë “Më bëj një gjë që nuk është bërë kurrë, se buxhetin e ke të pakufizuar!”, ruajtja e një logjike të pranueshme hapësinore, të trajtimit vëllimoro-dekorativ, futjes së veprave të arteve pamore dhe të materialeve që do përdoren.

(vijon)

Fuck Gaudi!

Një koleg i mirë i imi (me një hotel dhe disa apartamente të vëna me punë, pa qënë asnjë ditë në pushtet)më ka sugjeruar të kem më shumë shkrime rreth arkitekturës në blog. Unë jo se nuk dua të shkruaj më shumë rreth arkitekturës, por e kam të vështirë se nuk di. Ose për të qënë më i saktë di pak. E kam më të lehtë të shkruaj rreth gjërave që nuk i di fare, si janë politika ndërkombëtare apo problemet e shoqërisë shqiptare, sepse edhe nëse gaboj rëndë në to mund të justifikohem se “nuk jam i fushës”.

Por rreth arkitekturës druhem, se kolegët mund të më thonë, si para 12 vjetësh një koleg i ri, që punonte për australianin Pite, “ti ke bërë projekte vetëm përbërësit që hidhje mbi picat atje ku punoje”. (Unë vërtet kam punuar edhe në një piceri, por si shofer dhe paguhesha më pak se një picabërës.)

Sot e kam vendosur të hidhem në sulm kundër më të mëdhenjve të arkitekturës dhe pikërisht ndaj Antoni Gaudit.

Kam vënë re pas viteve ‘90, që emrin e Gaudit e dinin edhe shumë shqiptarë, që kishin mundësi të udhëtonin nëpër Europë se kishin biznese ose poste në administratë. Edhe pse nuk kishin idenë se cilët ishin Korbyzjeja, Gropiusi apo Rajti. Se nuk kishin ç’ju duheshin dhe ndoshta do i mësonin ndonjë ditë nga ciceronët kur të vizitonin veprat e tyre sikundër kishin vizituar Sagradën.

Edhe pse e studionim në shkollë dhe format dhe skrupuloziteti në punët e tij ishin vërtet mbresëlënëse, unë nuk kam qënë kurrë një simpatizues i Gaudit. Ndoshta edhe nga një lloj “dembelizmi” që kam pasur në realizimin e projekteve të shkollës. Nëse do frymëzoheshe nga stili i tij (e quajnë Modernizmi katalonas, por unë gjej në të super të ndërlikuarën por jo Modernizmin) duhet të gdhiheshe mbi projekte dhe nuk kishte “kanonka” dhe kurbalinja që mund të të ndihnin. Ndaj më “voliste” të frymëzohesha nga Rajti (Frank Lloyd Wright), Gropiusi dhe Oskar Nimajer. Si edhe nga arkitektura japoneze. Me një fjalë të isha disi Minimalist në konceptimin e projekteve të mija, që i mendoja se duhet në rradhë të parë të ishin racionale.

Më vonë kam kuptuar se ky lloj “minimalizmi” nuk ishte i shkaktuar vetëm nga “dembelizmi”, por ishte një qasje ndaj çdo gjëje të krijuar, qoftë në art, por edhe në të tjera gjëra, deri në kulinari. Edhe femrat më pëlqejnë më shumë si i ka krijuar natura, pa shtuar as gjënë më të vogël. As edhe një tatuazh apo një unazë të vogël në kërthizë.

(Përsëri dola nga tema, se e kam më të thjeshtë t’ja fus kot, se sa të shpjegoj se pse e nisa këtë shkrim me dyfjalëshin klithës “Fuck Gaudi!”)

Klithja mu krijua në çastin e parë, kur duke ecur i udhëhequr nga gps drejt vendit ku është Sagrada (ma ço i çik lokacionin të thonë në kryeqytetin tonë të shumëdashur), ktheva një qoshe blloku dhe u përballa me të. Veprën e njihja mirë, por nuk e kisha parë “të gjallë“. Më ndodhi e kundërta e asaj që më kishte ndodhur 20 vjet më parë, ndërsa ktheja qoshen e një blloku në Rivë Gosh dhe mu shfaq Kulla Eifel. Atëhere shtanga. Me të vërtetë u mrekullova. Pasi u ngjita në të dhe mora të ikja, rrashë në gjunjë. Nuk di nëse ju përkula Kullës apo Gustavit që e kishte krijuar. Një mrekulli e arkitekturës e krijuar nga një inxhinier dhe e realizuar prej tij. Botova edhe një poezi për atë ëast magjik.

Tek Sagrada, befasimi profesional të vjen nga kompleksiteti i veprës dhe nga vështirësia e realizimit të saj. Të mahnit, por në këtë drejtim dhe jo se të mrekullon si diçka e krijuar nga një vizionar i arkitekturës në fundin e Shekullit të Artë dhe në fillimin e shekullit të XX, pikërisht kur janë krijuar kryeveprat më të shumta të artit botëror dhe janë harlisur thuajse të gjitha rrymat moderne. (Po përmend vetëm disa emra, për të lehtësuar lexuesin që nuk është ndjekës fanatik i arteve. Vagner, Van Gog, Dostojevski, Edgar Alan Poe, Rajt, Oskar Uaild, Puçini, Dega, Renuar, Bodler, Rodën. Po shtoj këtu edhe katalanasin Miro, që ka krijuar kryevepra në të njëjtin qytet, madje edhe kur Gaudi jetonte dhe punonte.)

Telk një shkrim tjetër i këtij blogu, kam thënë që “Gjenijtë nuk gjykohen!” Unë nuk kam marrë përsipër të “gjykoj” Gaudin edhe pse e kam “sharë rëndë“. Dua të shpreh mendime kritike rreth një qasjeje tërësisht të veçantë ndaj arkitekturës. Dhe një qasje që nuk mund të kishte shumë ndjekës për të gjitha arsyet që do rendis më poshtë. 

(vijon)

3 miqtë e mij të “kishave”

Si më të shumtit e turistëve, që ditën e parë në Barcelonë, ja mbathatë shikoja Familia Sagrada të Gaudit. Nuk jam i sigurt nëse e studionim si objekt të vetëm në kohën e “studentllikut”, por ashtu si Gaudi, vepra më e famshme e tij, ishte e njohur për studentët e arkitekturës. Megjithatë nuk mund të krahasohen përshtypjet nga fotot dhe planet, me atë çka ndjen kur je pranë një vepre të rëndësishme të arkitekturës botërore.

Cuditërisht, unë në vend të përqëndrohesha në mendime rreth Zotit tonë dhe Gaudit, mendja më shkoi tek tre miq-kolegë të mij që ndërtojnë kisha. Si do e lexoni më poshtë, ka qënë pikërisht prania e Djallit që ndikoi në mendimet e mija dhe jo ajo e Krishtit. Por nuk është faji im, por i Luçiferrit, që qëllimisht sillet rreth objekteve të rëndësishme të kultit, ku shkojnë shumë turistë dhe besimtarë. Dhe sikundër mund të ketë turbulluar shumë mendje japonezësh dhe gjermanësh turbulloi edhe mendjen time.

Fillimisht mendova se cili nga tre miqtë e mij të “kishave” mund të ndërtonte Katedralen e Madhe të Barcelonës. Prej tyre, njëri meret vetëm me ndërtim kishash, i dyti kryesisht me ndërtime dhe rikonstruksione kishash dhe i treti edhe me ndërtime dhe rikonstruksione kishash. Të tre me origjinë nga qyteti im, të tre me siguri të pagëzuar (janë më të mëdhenj se unë) dhe të tre besimtarë të kulluar. Njëri përdor gjithnjë shprehjen “Lavdi Zotit”, i dyti përdor dëndur “me ndihmën e Zotit” ndërsa i treti edhe pse nuk i përdor shprehjet që lidhen me Perëndinë thotë jo rallë “Do Zoti dhe kapim ndonjë llokmë të mirë“.

Duke qënë më i ri se të tre, dhe rrjedhimisht me një mendje “më të shpëlarë“ (kishat u prishën kur unë isha 7 vjeç) unë i shoh me dyshim dhe them sa mirë e patën fshehur besimin e fortë tek Perëndia gjatë 23 viteve të gjata të përndjekjes ndaj besimtarëve.

Por ata e kanë pasur të fortë dhe më shumë do ju jetë forcuar pas ndryshimit të sistemit, kur feja mund të ushtrohej në gjithë liritë dhe dimensionet e saj. Një ndikim të madh duhet të kenë pasur edhe kontaktet me Kryepeshkopin Anastas, se dy të parët e përmendin shpesh kur flasin për karrierat e tyre në shërbim të ringritjes së kishave, kurse i treti e përmend më shumë me një lloj dëshpërimi, kur thotë: “Si se futa dot në rodhan dhe atë Janullatosin!”

Kryepeshkopi i ndjerë, vërtet duhet të jetë përpjekur të ndikojë në shpirtrat e tyre, jo vetëm për të pasur sa më shumë punë cilësore ndërtimore, por edhe për të qetësuar ndërgjegjet e tyre të turbulluara, të cilat me siguri i ka parë me mënçurinë e tij. Se harrova të përmend që në krye. se të tre edhe pse ndërtojnë objekte kulti, nuk flasin mirë për njëri tjetrin. Kuptohet që nuk kanë pasur as edhe një bashkëpunim. Se kur i thonë llafit” Kishë më vete, varr më vete!” Dhe ndonëse nga i njëjti qytet, nga e njëjta fe, dhe duke punuar për të njëjtën Kishë Autoqefale, edhe kokat e tyre duhet të jenë shumë “autoqefale”. Parime të ndryshme arkitekturore dhe ndërtimore.

Kështu që Hirësia e tij, fatkeqsiaht ka dështuar në futjen e këtyre deleve të humbura të Zotit në Udhën e Drejtë. (Më ngjan se po njëlloj ka dështuar edhe tek një i afërmi im, që nuk e heq Hirësinë nga goja, nga njëra e djelë në kishë tek e djela tjetër.)

Por të kthehemi tek Sagrada, që në vend të më shtynte të mendoja drejt, unë mendova “dreq”. Se fundi i fundit ç’punë kam unë se si veprojnë në ndërtimin e kishave tre miqtë e mij. Ose edhe i afërmi im, që mund të jetë edhe mik i miqve të mij. Zoti ynë na ka mësuar të falim, të mos shtyhemi në ngasje nga i Paudhi( si u shtyva unë sot) dhe të përpiqemi të jemi sa më të pasur e sa më praktikë.

Se e rëndësishme është të ndërtojmë Shtëpitë e Zotit, ku të mblidhen besimtarët. Më pas edhe ai na i shpërblen!

(Edhe kjo Sagrada nuk do ishte bërë po mos kishte parë një ëndërr Kryepeshkopi i Barcelonës, që projektin duhet ta bënte një arkitekt me sybojëqielli. Këta të mijtë i kanë Kafe!)

Berisha s’mund dhe nuk duhet të kthehet “grata” për shqiptarët

Mes protestave të mëdha dhe të drejta në Tiranë, ka diçka që nuk shkon dhe që i frenon njerëzit të shkojnë në to. Flas për ata njerëz që nuk i tremben humbjes së vendit të punës, ose edhe mund ta pranojnë humbjen e rrogës, vetëm Rama dhe banda e tij me hajdutë të ‘qërrohet”.

Por për ta dhe shumë njerëz që nuk duan t’ja dijnë pr politikë, ka një pengesë të madhe për të lënë divanin dhe të dalin në protestat e opozitës.

Ky njeri është Berisha me bandën e tij.

Nëse njerëzit kërkojnë largimin e menjëhershëm të Ramës dhe Blendi Klosit dhe Ballukeve, nuk mund të pranojnë zëvendësimin me Berishën, Flamur Nokën dhe Albana Vokshin. Edhe pse mund të jetë një e keqe më e vogël, shqiptarët janë aq të zgjuar sa mos zëvendësojnë një Autokrat Pallosh, me një Autokrat Hundëshqiponjë.

Berisha duhet të ikë bashkë me Ramën nga skena politike. Madje për të qënë i saktë “duhet të qërrohen”. I kanë sjellë shumë e shumë dëme atij populli. Më kryesorja edhe se vjedhjet janë shtrëmbërimi i Demokracisë.

Por dëshira e ime dhe e shumë shqiptarëve të tjerë nuk mund të realizohet nëse ne nuk jemi në shumicë. Nëse shumë shqiptarë do votojnë verbërisht për Ramën për njëmijë e një arsye dhe nëse shumë të tjerë do ndjekin Berishën se janë antikomunistë atëhere vendi do mbetet në të njëjtën situatë, që ka prej vitit 1994.

Unë problemin kryesor e shoh tek “mpirja” e të rinjve. E brezit që në natyrën e tij është idealist dhe do të ndryshojë për mirë botën që ka gjetur. Nëse të rinjtë e ndjejnë veten mirë në situatën që është Shqipëria atëhere Rama ka për të mbetur gjatë në fuqi. Nëse “militantët” që e quajnë PS-në një “lule plot petale” apo që thonë “Berisha je njësh!” janë të shumtë, atëhere Shqipërisë do i duhet të presë ndihmë nga Perëndia.

Nuk ndjehem as pesimist, por as optimist. Shenjat e zhvillimeve politike në Shqipëri nuk janë inkurajuese, për shumicën e njerëzve punëtorë dhe të ndershëm. Duhet t’i mbajnë sytë tek administrata e ardhme (e cilësdo ngjyrë), se mbi ç’parime do operojë, se ç’synime do ketë për zhvillimin e vendit dhe a do jetë e përqëndruar në parim “haj t’kapim noi lek!’ sikundër ka qënë prej 30 viteve të fundit.

Para tre vjetësh, kam takuar vetëm për një kafe, tre vetë të afërt me udhëheqjen e PD-së. Të tre poshtë të 45-ve. Jo vetëm që ishin “berishistë“ (dhe ndoshta ende janë), por edhe se të papërlyer dhe në opozitë, me shaka ngacmonin njëri tjetrin, se a kishin pasur ndonjë fat të përfshiheshin në projekte dhe leja ndërtimore. Ata ndoshta nuk kanë për ta bërë këtë gjë edhe kur të vinë në pushtet (nëse vijnë), por ajo që më trembi ishte koncepti i pasurimit të shpejtë me “leje ndërtimi”edhe pse ata vetë nuk kishin asnjë lidhje me ndërtimet. Pra idea ishte “nëse kemi në dorë“, të parën punë do bëjmë “futjen” në biznesin që sjell fitime të mëdha dhe që ushqehet nga paratë e pista të drogës.

“Po normal!” mund të hidhet menjëherë lexuesi im më marrok dhe që mund të jetë me parti, pa parti ose partiak i ndryshueshëm.

Dhe pikërisht kjo “Po normal!” është ajo që më tremb më shumë. Sepse u normalizua abuzimi me pushtetin, u normalizua të fitosh pa pyetur se nga është burimi i parave, u normalizua të merresh me gjithshka që sjell fitim, jo sepse je një biznesmen i talentuar, por se je pranë “zyrave të mëdha” ku merren vendimet. Dhe kështu historia e dhimshme e rrjepjes së të tjerëve dhe e Shqipërisë do vazhdojë edhe nëse ndryshon Rama, Berisha apo nëse nuk do jenë më Maneja dhe Kastrati.

Do vazhdojë të jetë Shqipëria e shqiptarëve që e kanë ‘by... e shitur’ sepse kjo është e vetmja mënyrë për të mbijetuar dhe për të mbijetuar “bajagi mirë.”

Sa më shumë “bonistë“ aq më mirë!

Nuk jam i sigurt nëse jeta në një qytet, ku njoh pak njerëz, apo udhëtimet e gjata me makinë më kanë krijuar mundësinë të mendoj më shumë. Jo se më parë nuk kam pasur mundësi të mendoj, por një pjesë e atyre që më shkonin në mendje ishin për gjëra nga më të zakonshmet, që nisnin me projektet për të cilat punoja dhe bitisnin me pyetjet e kota “përse ma tha këtë x-i apo y-greku?”. Tani e kam jetën shumë të lehtë dhe pasi kam kryer “adetet e mëngjesit”, zakonisht shkoj në “Starbucks-n” e preferuar “ku më njohin banakierët”. Me ta shkëmbej një “si je” dhe një buzëqeshje dhe ze vendin tim, po mos e ketë zënë dikush para meje. Pa folur me njeri, pa vështruar kënd. (Prever e ka përdorur dendur tek “Ngrënia e mëngjesit”, por unë betohem që nuk e kam kopjuar nga simbolisti i mrekullueshëm.)

Herë herë, dikush kalon para tavolinës sime dhe më thotë pa u ndalur “hi” dhe unë i përgjigjem në shqip “përshëndetje!” që ta ngatërroj dhe njëkohësisht të futem në atmosferën e një kafeneje shqiptare.

Më pas filloj dhe mendoj se nuk kam se ç’të bëj tjetër dhe pres kalimtarin e rradhës të më thotë “hi” duke buzëqeshur. E di që janë “bonistë“ me mua, sikundër jam unë me ta, sepse nuk ka asgjë që mund të “ndajmë“ dhe nuk ka asnjë arsye t’i themi njëri tjetrit “plaç!”

Por duke qënë një ballkanas tipik, kokëshkretë dhe torolloz, kur këmbej me bashkëatdhetarët, qoftë në telefon, në mediat sociale, apo edhe kur vizitoj Shqipërinë, më pëlqen më shumë të më thonë “Plaç!” Nuk e di pse, por ndjehem më mirë se sa kur përballem me “bonistët” që më thonë “përshëndetje”, “je i plotësuar” apo “kam respekt për ty dhe familjen tënde!” E di edhe që kjo që po shkruaj është një “budallallëk me brirë“, por ja që kështu e kam. Këtë hyq ma dinë edhe shokët më të afërt (sikundër e di dhe unë për ta) dhe jo rrallë më thonë “sa cazzo je!” apo “m’a ha m...!”

Ndoshta jemi përfaqësuesit e fundit të një brezi “hipi”, që e ka pasur të vështirë të thotë nga këto fjalët plot mirësjellje, që ndonjëherë nuk përdoren as në kuptimin që kanë. E kam shkruar dikur një episod të shkurtër me një “grua të kënduar”, që duke qënë boniste, ndërsa këmbeheshim një ditë në një nga “trotuaret” e qytetit tim dhe unë isha vërtet i veshur si “lanxho” më tha: “Sot dukesh tamam inxhinier , tamam arkitekt!” Dhe u ndjeva më mirë se të më kishte thënë : “Po ç’je veshur më këtë ditë o gomar!” Ikja rrugës dhe qeshja me vete.

Një tjetër “bonist”, të cilit i dërgoja një shkrim timin rreth arkitekturës së Korçës, pasi më përgëzoi më shkrojti se ai vetë kishte vrapuar më kot rreth ca fitimeve të thjeshta me projekte të shpejta, në vend të merrej me shkrime të kësaj natyre. E kuptoja që donte të më shkruante se “ti je një hajvan që merresh me këto shkrime pa bereqet”, por ai gjeti mënyrën më të bukur për të më bërë të ndjehesha mirë. Dhe vërtet u ndjeva mirë, se jo vetëm u gajasa, por telefonova menjëherë avokatin tim. që nuk ishte në Lion, dhe ja tregova.

Ndaj them se nuk ka asgjë të keqe të kemi rreth e rrotull sa më shumë “bonistë“. Sepse edhe se na thonë ndonjë të pavërtetë, e thonë aq bukur sa të bëjnë të ndjehesh mirë. Dhe nuk të intereson se ç’mendojnë në të vërtetë, apo se ç’rrëfejnë rreth teje pasi je ndarë. Rëndësi ka që janë aq të mirë! Që janë aq pozitivë! Që të falin aq shumë dashuri!

Kështu që edhe kur jam i rrethuar nga shumë “bonistë“ unë nuk ndjehem asnjëherë “i veledisur”. Sheqeri që buron nga buzët e tyre, të shkon menjëherë në mendje, sepse është produkti më i asimilueshëm nga gjaku. Dhe ndjehesh “i plotësuar”. Se je i rrethuar nga një atmosferë e ngarkuar me pozitivitet të pashembullt.

Madje edhe nëse të vijnë ndonjëherë rropullitë rrotull, përmbahesh dhe nuk ja u derdh zorrët e barkut në fytyrë, sepse ai do jetë veprimi më i turpshëm që mund të bësh ndaj një “bonisti”!

Dhe unë për ta lë kokën!

Kujt i duhet poezia?!

Në një shkrim të dy muajve më parë prekja mosintersimin e lexuesve në botë për poezinë. Për deri sa është një dukuri mbarëbotërore, duhet të ketë diçka tepër të arsyeshme dhe të thellë që kjo ndodh. Nuk ndodhte gjatë dy shekujve të kaluar, madje ndër personalitetet më të shquara të artit e kulturës ishin poetët. Aq e rëndësishme ka qënë poezia sa që në kohën e Aristotelit, sa ajo cilësohej prej filozofit të madh si imitim i veprimeve të njerëzve.

Dhe me këtë mund të kuptojmë që poeti ishte kronikani, studiuesi, vrojtuesi, analizuesi dhe më pas ai që hidhte në vargje atë çka ndodhte në shoqërinë njerëzore të Athinës, e cila ishte bota e Aristotelit, por ishte aq universale në atë kohë dhe ndosht edhe sot. Kuptohet që duhet të bëjmë një saktësim se poetë në Greqinë e Vjetër quheshin të gjithë shkrimtarët, ndërsa sot, poetët “mbulojnë“ një pjesë shumë të vogël të “lëmit letrar”.

Më parë se Aristoteli, Platoni, tek “Republika”, shkruante se “poetët korruptojnë mendjet e të rinjve duke shpërndarë keqinformime, ndaj si të tillë nuk duhet të jenë pjesë e Republikës ideale.”

Por edhe pse në dukje tepër të kundërta, dy qëndrimet e kolosëve të filozofisë njerëzore të një kohe që mund të duket e perënduar, kanë një pikë të përbashkët e cila është : Rëndësia shumë e madhe e poetëve!

Por thëniet edhe të mendjeve më gjeniale, nuk duhen marrë fjalaë për fjalë dhe të përdoren, si bëjnë shumë “marrokë“ që kur duan t’i venë pikë një diskutimi thonë e ka thënë Aristoteli apo Ajnshtajni. Duhet të kemi të qartë se si lidhen përcaktime dhe thënie të veçanta me kohën në të cilën janë thënë dhe shkruar.

Në rastin që flasim për poezinë dhe poetët, duhet të kemi të qartë se ç’ishin poetët në Greqinë e lashtë.

Poetët ishin shkrimtarë, kronikanë, filozofë, sociologë dhe njerëz të rëndësishëm edhe në fusha të tjera të dijes njerëzore. Thuajse çdo gjë e rëndësishme e letërsisë antike greke ishte në vargje dhe të ishe një poet i rëndësishëm nuk donte vetëm “vizita të shpeshta të Muzave të Parnasit”, por shumë dituri. Ndaj ata kishin peshën që të “prishnin mendjet” e të gjithë brezave dhe veçanërisht të të rinjve.

(Sot këtë e bëjnë Ndikuesit- ose influencers, që përgjithësisht janë njerëz me njohuri tepër të cekta në shumë fusha, por kanë aftësitë dhe paturpësinë të shkruajnë, bëjnë video, foto dhe të fitojnë para në mediat sociale.)

Duke u kthyer në kohët e sotme, veçançrisht në këtë shekull, duhet të vemë në dukje një fakt të konstatuar gjërësisht prej Japonisë tek Kili. Ndikimi dhe përdorimi i “haikut” apo i vargjeve të Nerudës, jo vetëm nuk ka peshën e mëparshme, por ndoshta qarkullojnë më pak edhe mes pjesëve më të ndjeshme të popullsisë së Globit dhe që janë adoleshentet dhe të rejat e dashuruara.

E megjithatë, në rrethet letrare, poetët dhe poezia janë ende të vlerësuara. Madje po të përmëndim fituesit e Cmimit Nobel në letërsi, gjatë 25 viteve të këtij shekulli, tre janë poetë të mirëfilltë. Amerikanët Dilan dhe Gluk, si dhe suedezi Transtomer. 6-7 të tjerë kanë edhe vëllime me poezi në karrierën e tyre letrare. Ndaj mes atyre që lexojnë e shkruajnë, mes atyre që lexojnë dhe përpiqen të shkruajnë, si dhe mes atyre që lexojnë shumë, poezia vlerësohet. Rrjedhimisht edhe poetët.

Unë nuk kam njohuritë e mira dhe të plota për të hyrë në thellësi se ç’përfaqëson poezia sot dhe pse ajo është ende e rëndësishme në jetën e njerëzve.Vetë thuajse nuk lexoj asnjë poezi të të tjerëve, por kjo vjen nga një lloj frike, se struktura të tëra, ose figura të mrekullueshme, mund të më nguliten në kokë dhe padashur, t’i përdor një ditë në poezitë e mia. E kuptoj dhe vetë që është një lloj paranoje, por më mirë të kem më pak në kokë, se të “shes” nesër pasnesër, poezi të kopjuara pa dashje nga poetë të mençur të këtij Globi.

Një pjesë e madhe e poetëve sot, shkruajnë tekste këngësh. Kështu ka ndodhur që në antikitet, por në ditët e sotme është më e përhapur, sepse këngët 3-5 minutshe janë ndoshta gjinia më e përhapur e artit botëror. Dëgjohen nga të gjithë, vallzohen nga shumë dhe këndohen në dush nga të gjithë ata që e kanë mundësinë të bëjnë dush. Ndaj ndikimi i poetëve në jetët e njerëzve është jo i pakët. Veçanërisht në dashuritë e tyre. Ka edhe tekste, që kanë shërbyer si manifeste politike, por këto janë më të pakta dhe për mua nuk janë as të domosdoshme, se jo rrallë nxisin njerëzit në kryengritje idiote.

Pra duke u kthyer tek Platoni dhe Aristoteli, kemi përsëri një rëndësi jo të vogël ndikimit të poetëve tek “masat” edhe pse librat me poezi shiten pak dhe lexohen akoma më pak.

Ndaj në mbyllje të këtij shënimi të shkurtër, më duhet të them se “poezia ju duhet të gjithëve”. Eshtë një lloj “ushqimi” mendor, të cilin e merr edhe pa e ditur se e merr. Kuptohet nëse ke një lloj inteligjence minimale. Në rast të kundërt mund të thërresësh me të madhe:

“Nobody needs your poetry!”

Pranë një jazi

Ja jemi mbledhur atje

Në jazin ku rrjedhin ditëlindjet,

Të pafundmet,

Se më nuk mjaftojnë të dorës gishta.

Dhe flasim dhe fshehim

Dhe fshehim dhe flasim;

Djemtë kanë humbur të flokëve fije

Vajzat më s’kanë të gërshetave bishta.

Udhëtuar kemi në një të bukur kohë,

Kur nuk trembeshim se binim

Por as ecnim në terr.

Gjithshka e bukur dukej

Shpatullave të prindërve kaliqafë hipur,

Ndoshta ata vuanin,

Por ne s’ndjenim tmerr.

Tashmë jemi syçelët

Mbase të lodhur

Në dyshim vemë çdo ditë bindjet.

Pranë një jazi rrimë të gjithë mbledhur,

Flasim dhe fshehim

Dhe numurojmë ditlindjet.

Unë jam...ai që “kam”

Sa herë afrohet vizita e rradhës në Atdhe, më kujtohet një monolog brilant i Roberto Beninit, që fliste për paraqitjen e Silvio Berluskonit para Zotit, kur Fuqiploti zbriste në tokë për të bërë Gjyqin e Fundit. Ndërsa Perëndia prezantohej si Jehovai (ai që jam), Berlu plot krenari i përgjigjej: “Unë jam ai që kam!”

Sigurisht që kjo “kujtesësjellje” e ka një arsye. Unë kam ikur më 1997, në një kohë që nuk ishin të shumtë “kamësit” dhe psikologjia e kohës së Diktaturës, kur të gjithë ishin njëlloj të varfër, nuk kishte ndryshuar diametralisht.

Veçançrisht gjatë vizitave në shekullin e XXI, kam ndjerë që nëse do të jesh më shumë një “çapaçul” në Mëmëdhe, duhet të kesh. Dhe jo vetëm një makinë, një apartament dhe një qen jo të racës, por shumë e shumë prona të palujtshme.

Pasi më takonin në qytetin e lindjes, të njohur “shumë“ dhe të njohur “pak” më pyesnin a e kisha shtëpinë dhe pas saj nëse e kisha ende apartamentin.Askujt nuk i binte ndërmend të më pyeste për dy bijat time dhe aq më pak se nëse kisha ndonjë nip a mbesë. Pas shumë “përvojash”, një ish-rektori i thashë që kisha dy fëmijë. Ish rektori finok më sqaroi se kjo ishte arsyeja që më pyeste për shtëpinë dhe apartamentin, se e dinte që kisha dy vajza dhe nëse do ikja shpejt nga kjo dynja, do kisha mundësi t’i lija sejcilës nga një pronë.

Shumë bashkëatdhetarë të tjerë, pasi renditin një numur pronash të palujtshme dhe planin për të blerë edhe një shitore, shtojnë: “Le t’ju mbeten fëmijëve!”

A është kjo dukuri e një populli varfanjak, që dikur nuk ngopej dot me mish dhe qumësht dhe që të kishte një shtëpi nuk e lejonte Partia e Punës nën udhëheqjen e lavdishme të shokut Enver?

Unë nuk jam në gjendje ta spjegoj, sepse më mungojnë aftësitë analitike si dhe të dhënat statistikore për numurin e popullsisë dhe numurin e pronave të palujtshme. Ndonjëherë dëgjoj që X-person ka mbi 80 apartamente, apo se një ish ministër ka katër vila, tre ullishte dhe dy restorante. Dhe këto janë ndër temat më të lakuara në kafenetë ku kam ndenjur për të pirë një kafe njëmijë lekshe.Disa numurojnë pronat e të tjerëve dhe të tjerë dëgjojnë dhe tundin kokën gjithë dëshpërim dhe më pas shtojnë: “Korrupsioni! Mos i gëzofshin!” dhe të tjera mallkime marroke si këto.

Të duket se je spektator i një gare të madhe, ku gjithkush përpiqet të ketë sa më shumë prona të palujtshme. Edhe pse për të arritur në krye të grupit vrapues duhet t’ja shesë shpirtin djallit.

Nuk di nëse në dasma dhe gëzime të tjera familjare, “kamësit” kanë tryeza më afër orkestrës dhe tryezës kryesore, por më është dukur, që vetë ata që “kanë“ ndjehen më të sigurt dhe nuk mënojnë të rrjeshtojnë pronat, veprat e artit që posedojnë dhe arkitektët që merren me dizajnin e interiereve të vilave dhe të apartamenteve të tyre.

Mua, që më ka mbetur sahati në kohën e Diktaturës, mendoj me kokëfortësi se me shumë nga këta “kamësit” nuk do merrja mundimin të rrija në një tryezë për të pirë kafe. (Kuptohet nëse “kamësit” do denjonin të uleshin në “sërën time”.) Kuptohet që nuk më mungon respekti për ata që “kanë“, por edhe shumë në “qese nuk më hyn” sepse nuk kam shpresë se do më falin ndonjë pronë nga ato që nuk “do ja u lenë fëmijëve”.

Pa dashur të bëj “moralistin” po ju kujtoj atyre që kanë ambicie “të kenë“ dhe që mendojnë se pas asaj “ kanë me u ba rehat”, në jetë nuk ndodh kështu. Sigurisht që është më mirë te kesh se të mos kesh. Shumë gjëra të bëhen më të thjeshta, por jeta nuk ka një ndryshim krejtësisht thelbësor. Sepse nëse “kamësit” vazhdojnë me garën permanente për të pasur sa më shumë, nuk do jenë kurrë të kënaqur dhe do humbasin shumë e shumë kënaqësi të vogla e të mëdha, që të ofron kjo jetë e mrekullueshme, por që për fat të keq është shumë e shkurtër.

Për më tepër, ato që “ke” nuk të ndryshojnë se cili apo cila “je”. Të gënjen mendja! Je e njëjta qënie me të mirat dhe të këqiat e saj në një qoshe të humbur (apo të gjendur) të Globit, ku më e shumta që mund të bësh është t’i mburresh fqinjit të varfër, se ke tre apartamente, dy vila në Lalëz dhe një restorant në Ksamil. Pastaj me zemër të dredhur do kujtohesh se janë vetëm 2 metra karre ato që do kesh në Përjetësi.

Rëndësia e “të rëndësishmes”

Ndoshta para dhjetë vjetësh, në një bisedë të shkujdesur midis miqsh, pyeta një shoqe të gjimnazit se kur e kishte kuptuar rëndësinë e marëdhënieve seksuale. M’u duk se nuk e kuptoi pyetjen se diçka po tregonte për një bisedë me një shoqen e saj, ndoshta në vitet e adoleshencës. Edhe pse pyetja ime ishte provokuese, brenda saj kishte një të vërtetë të madhe, që “brezi jonë e kishte mësuar rëndësinë e tyre” si mësojnë sazexhinjtë e fshatit një melodi që e dëgjojnë në radio.

Ishte tabu të flitej në shtëpi për “marëdhëniet seksuale” dhe po aq ishte edhe në shkollë dhe shoqëri. Edhe Partia, edhe pse komuniste, kishte një orientim tepër anadollak të përcjelljeve të njohurive rreth seksit tek fëmijët dhe adoleshentët. Pak shqiptarë dinë edhe sot, se komunistët e fundit të shekullit të XIX ishin ndër të parët që ishin kundër “edukatës së ashpër viktoriane”. Madje gjatë Revolucionit të Tetorit në Petrograd, të rinjtë ishin lëshuar trotuareve dhe bënin hapur “ljubjoçka të rënda”. Vitet ‘20 të shekullit të XX ishin vitet e një lloj “shfrenimi seksual” të paparë në gjithë Europën, por jo në Shqipëri.

Por të kthehemi në Korçën e viteve ‘60 dhe ‘70, që përkon me fëmijërinë dhe adoleshencën tonë. Unë di shumë pak (ose aspak) se si diskutonin mes tyre vajzat, rreth dashurive të para, puthjeve të para apo edhe përvojave të para seksuale. Ne djemtë, i dëgjonim nga shokët më të rritur dhe shpesh ishim të dizinformuar, sepse edhe më të rriturit, ose nuk i dinin mirë, ose gënjenin. Për më tepër akti seksual

konsiderohej si diçka që mashkulli superior e kryente mbi femrën inferiore në mënyrë triumfuese.

Shumë vite më parë kam shkruar reth këtij mentaliteti një shënim “E kam ferru këtë!” për të cilin nuk jam i sigurt nëse e kam hedhur në blog.

Ndaj thuajse të gjithë bashkëmoshatarët e mij, djem apo vajza, kanë vuajtur një qasje të vonuar dhe të gabuar ndaj marëdhënieve seksuale. Sigurisht që e kanë mësuar (një e moshuar theshte edhe mizat dinë ta bëjnë), por ka të mësuar dhe të mësuar. Kjo dhe në kohë, por edhe në cilësi. Ndoshta ka mes moshatarëve tanë, që edhe sot nuk dinë se ç’është një përvojë e bukur dhe e plotë seksuale.

Por ne nuk kemi mundësi ta kthejmë kohën pas. As ka kuptim të themi “ah si na ka shpëtuar ky rast, apo si nuk bëmë dashuri me x-en apo y-grekun”.

Por mund dhe duhet të jemi më të orientuar se si t’i mësojmë fëmijët dhe se si të flasim edhe me nipërit apo mbesat. Sepse është njohuri e domosdoshme për jetën dhe për të cilën të gjithë duhet ta dinë si duhet dhe mundësisht ta bëjnë atëhere kur e ndjejnë dhe kur e ka kohën.

Se në të kundërt, kthehemi si ajo gjyshja e një anekdote ruse, që kur e pyeti e mbesa se nga kishte dalë, ajo i tha nga lulja. Duke qeshur vajza kishte nxituar t’ja theshte të vëllait, që gjyshja nuk e dinte se si bëheshin fëmijët. Ai ju përgjegj gjithë seriozitet: “Varja! Le të vdesë injorante!”

Kasapi

Ai priste mishin çdo ditë

Si do kishte dashur të copëzonte kujtimin e saj.

Ashtu sikundër fillimi dikur

Fundi po vononte,

Prekjet e indeve pareshtur

Zemrën ja kishin kthyer në gur.

Të bukura netët kishin qënë,

Pasi rrëzë librave pat studiuar

Grumbuj të tërë formula mbushur,

Dikush duke qeshur i pat thënë:

“Vështrimin ke vyshkur,

Një mëngjes do gdhihesh i rëgjuar!”

Më pas

Mes prekjesh kishte kuptuar,

Të tjera gishta mbi trupin e saj kishin shkelur.

Përmbysur

E dashurisë kështjellë,

Ngritur zemrës thellë

Në një të vetme javë ishte thërmuar.

Malet pat marrë,

Librat dhe syzet tej lënë

Asgjë nuk ja ngrohte më shpirtin

As të nxehtave ditë,

As zagushisë të netëve pa hënë.

Si në një rit japonez

Kishte mprehur thikën e gjatë

Në të parën shitore mishi pat hyrë

Majtas e djathtas nisi të priste

Castet e bukura,

Ditët plot puthje

Vitet e përkora

Netët e ngrysura në të ftohtën zyrë.

Nuk foli më.

Në anën tjetër të banakut shihte veç djaj.

Përsosmërisht indet i priste

Si donte të copëzonte kujtimin e saj.

Agrinju 2026

Këtu të gjithë më ngjasin

Edhe pse me të zeza veshur.

Unë çapitem rrugëve të gurta,

Gurët nuk flasin

Askush nuk më sheh i buzëqeshur.

Të gjithë të menduar

Nuk nguten,

Por edhe në vend nuk rrinë.

Një lloj pelikule e filmave të dikurshëm pa zë,

Ngadalë rrotullohet,

Në këtë rrugë shitore rrethuar,

Ku nuk mund të shkosh me makinë.

Dikë njoha,

E pashë ngultas por s’ndali,

Më tej një i moshuar sa unë,

Me kostum i veshur,

Kalimtarëve ju flet,

Do t’ju shesë rigon dhe çaj mali.

Historinë e bëjnë...”malakat”

Pas disa ditësh do festohet me madhështi në Greqi, Revolucioni Grek. Nuk di nëse 25 marsi, që është edh e Festa Kombëtare e vendit fqinjë, ka të bëjë me ndonjë ngjarje që ka shënuar fillimin apo fundin e luftës patriotike të të krishterëve ortodoksë për t’u shkëputur nga sundimi i Turqisë dhe që solli formimin e shtetit grek.

E theksoj “të krishterët ortodoksë“, sepse brenda asaj lëvizjeje ka pasur grekë, shqiptarë, arvanitas, arumunë, maqedonas ndoshta edhe sllavë të tjerë. Por shteti që u formua ishte Greqia, e cila nuk ka asnjë lidhje me atë të Lashtën, madje as me Perandorinë Bizantinë.

Por mos hyj thellë në këto “thekra” të Historisë dhe le të shtjelloj në disa paragrafë, atë çka më ngacmoi nga “përballja” me 200 vjetorin e ngjarjeve që lidhen edhe me shqipfolësit Bubulina, Boçari, Xhavella dhe të tjerë.

“Malaka” është një fjalë e rëndë greke, që ka mëse 30 vjet që përdoret si “bukë me djathë“ në shtetin fqinj, madje e dinë edhe shumë t huaj nëpër botë, që kanë të bëjnë me grekë. Kuptimi më i përafërt në shqip (për mua) është - “zarbë“.Njohuritë e mija rreth figurave kryesore të lëvizjes kombëtare greke janë shumë të kufizuara. Por gjithashtu janë të pa “manipuluara” nga historiografia greke. Edhe me fqinjët tanë ballkanikë ka ndodhur ajo që ndodh me shumë vende ku historia zyrtare është e shkruar me qëllim të forcimit të ndjenjës së identitetit. Dhe që në më të mirin e rasteve është me shtrembërime të mëdha.

Por edhe ne, qoftë për qëllime diplomatike, si edhe për të ngritur “heroizmin” e arvanitasve, që ishin vërtet mes heronjve të lëvizjes për pavarësi nga Perandoria Otomane, jemi të prirur të flasim për bëma heronjsh.

Heronjtë e Revolucionit grek janë kryesisht piratë dhe kleftë. Janë kjo kategori njerëzish, që ngrihen dhe rebelohen ndaj pushtetit në rradhë të parë se nuk duan të ketë institucione dhe në rradhë të dytë se duan që të marrin në dorë pushtetin dhe të përfitojnë prej tij. Ka ndodhur në të gjithë kohërat dhe vendet dhe vazhdon të ndodhë. Shembujt më të prekshëm, për ne që “përtojmë të lexojmë“ janë ato të historisë sonë të shekullit të XX duke nisur me luftën e Vlorës, luftën e Dytë dhe deri në përmbysjen e Diktaturës dhe ngjarjet e vitit 1997. Nuk na duhet ndonjë kujtesë e jashtëzakonshme për të mos harruar takimin e Zani Caushit me Romano Prodin apo Sali Berishën dhe vrasjet e bujshme të Tropojës. Në Tiranën tonë të vyer kemi shtatore të Azem Hajdarit, bust të Ahmet Zogollit dhe ndoshta mund të vendoset në të ardhmen edhe një bust i Fatos Nanos apo shtatore e Edi Ramës. Nuk ka nevojë të komentoj gjatë për këtë Panteon tonin.

Por le të kthehemi në Mesologj, ku dikur u ngritën të krishterët ortodoksë, të ndihmuar financiarisht nga Rusia dhe që sollën krijimin e Greqisë moderne, të cilën Europa që e kishte mbështetur, nuk e solli dot “në dinë“ për mëse një shekull. Eshtë e vështirë të krijosh shtet me institucione të mira në vende ku njerëzve ju mungojnë aftësitë shtetformuese. Fitorja e ballkanasve në vitin 1826 hapi rrugën e pavarësisë dhe e krijimit të kombeve të tjera ballkanikë. Të fundit, si gjithnjë“ ishim ne , por më mirë vonë se kurrë.

Duke nisur me Greqinë, historia mori kthesë në sajë të “malakave” dhe u shkruajt nga “malakat”. Nuk ndodh dot ndreyshe sepse duke përjashtuar “idealistët” që përgjithësisht nuk janë të shumtë, zarbat kanë edhe motivet për t’u ngritur edhe kurajën për të vrarë. Nuk e kanë të gjithë njerëzit.

Me gjithë sa shkrojta nuk dua aspak të mbroj Perandorinë Otomane. Rënia e saj do vinte dhe edhe copëzimi do ndodhte. Këtë janë ligje që përcaktojnë ndryshimet në shoqërinë e madhe njerëzore. Veç dua të tërheq vëmendjen e lexuesve të thjeshtë, që manipulohen lehtë nga tekstet shkollore, që jo të gjithë heronjtë e një vendi, të rënë në beteja kanë qënë me të vërtetë heronj. Shumë prej tyre kanë qënë ndër njerëzit me më shumë vese dhe më mizorë. Ata syresh, që nuk kanë rënë betejave, kanë kryesuar qeveri dhe kanë bërë atë që bëjnë zakonisht maskarenjtë. Kanë sunduar në mënyrën më të keqe.

Ngjarjet e ditëve të sotme, në vendet e Lindjes së Mesme, janë gjithashtu një ilustrim i çka kam përmendur më lart. Nuk është zor të krahasosh me të kaluarën Bibi Netanjahun apo drejtuesit e Hamasit, bastardët e Hezbullahut apo princin kriminel të Arabisë Sauditë.

Por ndodh kështu dhe nuk na mbetet gjë veç të mbyllim sytë dhe veshët dhe të përulemi edhe para zarbave.

Për njërin prej tyre, shqiptarët qanë me kuje prillin e vitit 1985. Ndoshta monumentet e tij nuk do kthehen më kurrë.

Pushtimi i Manhatten

Më kërcënuam të më mbyllnin hapësirën,

Si Leon me të përjetshëm burgim,

Unë për të parë sytë e saj shkoja,

Jo të pushtoja Manhattenin,

As të Gjermanisë Berlin.

Në ftohtësinë e vetmisë,

Në fund të rrugës prisja,

Ta pyesja nga se kishte pezm,

C’farë i thoshin të vetët.

Në ajër nderej një mjegullnajë plot helm,

Veten ngushëlloja

“Askush nuk i kupton poetët!”.

Më pas krenarinë më kujtuan,

Dyshonin a më kishte mbetur një fije.

Unë belbesha Biblën të shpjegoja,

Klithja krenaria është mëkat

Eshtë gati më keq se të jesh hafije.

Në fund të armatosurit mbërritën.

Mua nuk më prekën,

Qëndruan më tej.

I dërmuar ngadalë mora udhën

Zbathur këmbët pllaqurisja,

Mbi zallin lagur zbuluar nga zbatica,

Nën hënën që përndriste,

Mbi plazhin e përgjumur të Marina Bay.

Rama dhe “sindromi Elena Caushesku 2”

Duke dashur t’ja ngjit gjithë sindromat Elenas së gjorë, ) ajo nuk ka qënë e vetmja pjestare e një Diktature, që pat dalë lehtësisht “nga shinat”), po rrjeshtoj edhe një sjellje anormale të saj, që ka qënë e kushtëzuar nga të qënit e plotfuqishme.

Elena e rritur në një familje tepër të varfër fshatare, e dalldisur nga pushteti i jashtëzakonshëm i Diktaturës dhe duke qënë se dhe vetë Diktatorit Nikolae ja bënte “rruc puc”, ishte e bindur që ishte Nëna e kombit rumun. Sigurisht që edhe pjesët e shoqërisë rumune, që kanë qënë të mbushura me legena dhe legenka, kanë kontribuar në krijimin e asaj psikologjije të sëmurë të gruas nr 1. Ishin ata që i thurrnin lavde dhe poema, që kompozonin këngë, gjë e pallogjikshme edhe për ne, që jetonim në një Diktaturë më të ashpër.(Nexhit nuk i kishte shkuar në mendje të konkuronte me famën dhe pushtetin e të shoqit, ndaj e kishim vetëm si ish-nxënëse të “Nëna Mbretneshë“ dhe jo Nënë të vërtetë mbretërore.)

Sëmundja e Elenës kulmoi në gjyqin e fundit të saj dhe para ekzekutimit. Ndërsa Nikolae kundërshtonte me vetbesim, e shoqja reagonte si ndaj një absurditeti. Kulmi arriti kur po e merrnin ta pushkatonin dhe ajo ju klithte ushtarëve : “Mua do më vrisni, Nënën tuaj?! Unë ju kam rritur!!”

Sjelljet e ditëve të fundit të kryeministrit tonë, më kanë bindur, se si shumë Diktatorë ai e vuan këtë gjendje patologjike, të cilën unë pa u thelluar, po e quaj “sindromi Elena Caushesku 2”.

Rama ju klithi dhe ju tha fjalën e fundit, “ushtarëve” të tij të Kryesisë së PS-së një ditë para votimit për “sistemin imunitar” të Ballukes. Si u komentua nga gazetarë, që ende nuk e kanë “shitur by..” në asnjë kah të politikës, vetë “ushtarët” ishin tmerruar dhe çuditur, se e kishin parë tepër të pavend një shpërthim të tillë të tij. (Se ata sado legena të jenë, janë të ndjeshëm kur shefi ju thërret edhe pse është i bindur që urdhëri i tij do zbatohet deri më një.) Pasi ju ka thënë që janë zero me bisht, dhe se çdo ngjitje në karrierë duhet t’ja dedikojnë atij dhe vetëm atij, ai i ka kërcënuar se do i sakatojë, që në një shqipe të pastër do të thotë, që do ju thyejë në mënyrë të pandreqshme ndonjë gjymtyrë. Në gjuhën e 5 familjeve të Nju Jorkut, që janë degët kryesore të Mafias siçiliane, ky është paralajmërimi i fundit para se të të hedhin në një lumenjtë që kufizojnë Manhattanin.

Po oficerët dhe ushtarët e Kozanostras nuk kanë psur sindroma. Kanë qënë shumë realistë dhe i kanë bërë sakatimet dhe vrasjet për të mbyllur gojën e dëshmitarëve, ose për të detyruar biznes rivale të tërhiqen nga tendera të caktuara. (Këto për Ramën i ka bërë Gysi. Por as ky nuk ka vuajtur nga sindromi 2)

Rama i shfytyruar i javëve të fundit, është shumë i ngjashëm me Elenan që po e shpinin për ta ekzekutuar. I duket jashtë çdo konceptimi njerëzor të pranueshëm, që bijtë e familjes së tij socialiste, që po mos ishte ai as do i ishin qasur dot Kryesisë, të kenë edhe më të voglin hezitim, në “besnikërinë e verbër”. Për të është absurde edhe t’i bëhen pyetje që mund të venë në dyshim “pastërtinë e tij penale dhe morale”, Ndaj edhe kundrejt Ambrozias të “Syrit të Ciklopit” është sjellë me tërbimin që pati dikur sho Enver, kur pa në skenë dramën “Njolla të murrme” të Minush Jeros, të vënë në skenë nga teatri i Korçës. Rama nuk ka në dorë ta burgosë Ambrozian, por nëse mund t’i gjejë ndonjë lloj shkeljeje, i dërgon të gjithë lukuninë e taksambledhësve, patronazhistëve dhe kontrollorëve të cilësisë së Medias. Për ta “sakatuar”.

A janë këto shënja se Rama po shkon drejt “skuadrës së pushkatimit” të Brukselit dhe Berlinit?

Eshtë shumë herët të thuhet edhe pse tërbimi i tij “ala Elena” të bën të dyshosh. Por në ndryshim nga Causheskët, Eduin Rama nuk është duke vrapuar për të gjetur diku strehë për kokën e tij. Eshtë ende në krye të vendit, duke pasur në një krah presidentitn derdimen Begaj dhe në krahun tjetër kryetarin aspak derdimen Di Lana. Por për këta të dy as i “pjerdh by...” I ka provuar.

Frika e tij është nga laku që po i ngushtojnë ata që e kanë mbajtur deri tani në pushtet. Ndërkombëtarët me vlera aspak ndërkombëtare.

Ndaj edhe “buçet dhe kërcet”.

Po le të shfryjë edhe Eduini i Kristaqit, se më keq se kaq nuk mund t’ju bëjë shqiptarëve.

Veç në i theftë këmbën Blendi Klosit, që do të jetë vërtet fundi i kauzës albanofone!

Trotuari i “kokave të prera”

Edhe pse nuk është më një trotuar, pasi me realizmin e Këmbësores( pedonales) Bulevardi Shën Gjergji tashmë është bërë njësh me dy trotuaret dikur në krahët e tij. Eshtë një hapësirë e këndëshme e qytetit ku kam lindur. Ndoshta Bashkia duhet të ishte treguar më e kujdeshme me lokalet mbi “trotuar” ose më mirë me pjesët jo fikse të lokaleve të ish- Mapos. Megjithatë, e gjitha si kompleks është një pjesë shumë e bukur e qytetit.

Tani kam mësuar se është vendosur edhe një bust i Zai Fundos. Kam shkruar disa herë rreth figurës të përmasave europiane të Zait, që meriton emërtimin e një sheshi, të një institucioni të rëndësishëm të qytetit dhe pse jo edhe vendosjen e një shtatoreje.

Por vendosja në atë vend, ku dikur ka qënë trotuari dhe më pshtë disa koka të Rilindasve korçarë më duket i pavend dhe i pastudiuar. Nuk e di nëse Bashkia bën projekte më parë për ndërhyrje të tilla në Qendër të qytetit dhe i shpall për publikun shumë muaj para se të ngrihet monumenti përkujtimor. Sepse është tepër “marrok” ngjeshja e disa skulpturave në një hapësirë kaq të vogël. Të duket si një dëshirë mendjeshkurtër për të pasur një kokë, apo një skulpturë të një figure historike, medoemos në “presidiumin” e qytetit. Busti i Zait (unë do e mendoja shtatore) mund të ishte kudo në qytet, në një hapësirë të bukur dhe t’i jepte emrin asaj. Sepse janë emrat dhe monumentet që e bëjnë një hapësirë të rëndësishme dhe jo vendi që i bën të rëndësishëm figurat historike.

Në atë pjesë të Korçës, ka patur aq ngjarje me rëndësi, sa po t’i lidhim të gjita figurat historike me të do na duhen të kemi çdo dhjetë metra një ‘kokë të prerë“, një bust apo një shtatore.

Po përmend vetëm që 20 metra më poshtçë vendit ku ështe vendosur Zai, ka qënë varri i Anastas Lakçes, që meriton një bust apo edhe thjesht nj[ pllakë përkujtimore; atje pranë ka meshuar për herë të parë në shqip Fan Noli; është krijuar Republika Autonome; ka qënë shtëpia e Jovan Cico Kosturit; ka qënë shtëpia e Mandi Tërpos që e dhuroi për Mësonjtore; janë vrarë 59 korçarë gjatë një demonstrate paqësore dhe shumë e shumë ngjarje të tjera.

Nëse do nxitohemi se “kush ta kapë sa më parë Presidiumin” sigurisht që do krijojmë situata urbano-hapësinore të pakëndshme madje qesharake. Njëlloj si çvendosja e tre kokave të Rilindaseve pranë vendit të WC-ve Publike për shkak të një rikonceptimi idiot të Bibliotekës së Kolevicës nga australiani Uillson.

Sepse me këtë dëshirë për të vendosur gjithshka në qendër, nesër mund të kujtohen të vendosin Petro Ninin dhe Nuçi Naçin pranë Mësonjtores, madje edhe Vasil Avramin, Koçi Xoxen dhe Raqi Filon pranë Bashkisë. (Për Niko Peleshin është menduar që tani të vendoset më këmbë përkrah Themistokli Gërmenjit.)

Për të kapërcyer komentet me humor, që i bëj për ta ç’dramatizuar situatën urbane të krijuar nga vendosja e busrtit të Zai Fundos, po ritheksoj që ndërhyrje të tilla duhet të jenë të këshilluara mirë nga historianë, arkitektë, skulptorë dhe piktorë, si edhe të jenë të shpallura para qytetarëve, sepse hapësirat në atë pjesë të qytetit (por edhe përgjatë bulevard Republikës) janë shumë shumë kufizuara.

Vërtet që është vonë dhe nuk ka kuptim të kërkohet vendosja e Llazar Fundos në një vend tjetër, por është e domosdoshme, që në pjesën qëndrore të qytetit , tashmë të masakruar nga Kulla Vrojtuese të mos bëhen gabime të tjera.

Nëse do kisha diçka në dorë, do e shembja atë Kullë Turpi dhe në vend të saj do vendosja shtatoren e Zai Fundos, njeriut që ishte mes ideatorëve të Europës së Bashkuar, vendit ku na takon të jemi dhe të cilit me zor po i afrohemi.

Sepse kemi ende shalratanë, që bëjnë “qoka” dhe nuk marrin vendime të duhura, të pëlyeshme nga qytetarët e një qyteti dikur të mahnitshëm, si ishte qyteti im në vitet më të bukura të Zai Fundos.

Baballarët nuk duhen harruar!

Titulli është një lloj “urdhëri” i pakuptimtë, sepse askush nuk e harron babanë edhe nënën e vet, edhe sikur njëri nga prindërit t’i ketë braktisur që në lindje. Edhe pse mund të mos e kesh njohur, edhe pse mund të ketë dashur kurrë të të takojë, edhe pse kur ke shkuar dhe i ke thënë “jam biri jot!” dhe ai/ajo të kanë parë me mospërfillje, nuk ka se si t’i harrosh. Duhet të ketë di]ka në nënndërgjegjen tonë, që të thërret “është nëna ime- është babai im”.

Më rierdhi ky mendim në mendje, ndërsa lexoja një shkrim shumë të mirë të Fatos Lubonjës rreth ngjarjes të para dhjetë ditëve, kur protestuesit antikomunistë, i vunë zjarrin vilës ku ka jetuar Enver Hoxha. (Pa të drejtë quhet e Diktatorit, sepse edhe pse ka bërë një shtesë me paratë e shtetit, Hoxha ja ka grabitur një italiani atë vilë.)

Nuk dua të krijoj për asnjë ]ast mendimin e shtrembër se Enveri ka qënë Baba i Kombit, ose një prej baballarëve të tij!

Them që përcaktime të tilla figurative duhet të jenë shumë të kursyera. Me sa e njoh historinë e vendit tim, mendoj që as Skënderbeu dhe askush tjetër nuk e meriton të quhet Babai i Kombit.

Por për tu kthyer tek ]ështja e kujtesës individuale, për të cilën e nisa këtë shkrim dhe që nuk ka të bëjë me atë të Lubonjës që lidhet me kujtesën kolektive.

Të ndjehesh krenar, apo pa ndonjë ndjenjë të fortë apo me turp për babanë dhe nënën është e natyrshme. Nuk ka të bëjë aspak me atë që quhet “dashuri e pakushhtëzuar”. Eshtë ndjenjë që kushtëzohet nga bashkësia ku jetojmë dhe nëse njeriu nuk do ishte një qënie shoqërore këto ndjenja nuk do ekzistonin. Ti vazhdon t’i duash prindërit dhe faqe opinionit ke zor t’i përmendësh shpesh dhe je më i kujdesshëm. Ose edhe mund ta dënosh për ]ka bërë, si kanë vepruar bijtë e Mehmet Shehut dhe përsëri ta duash dhe të nderosh kujtimin e tij. Po njëlloj si ka raste si ai i Th.Th., që mohoi që ishte i jati, një mesoburrë i veshur thjesht, dhe për të cilët Ki]o Blushi pat shkruar një tregim, që më vonë u bë edhe film me metrazh të shkurtër.

Por duke u kthyer në Fatos Lubonja, i cili edhe në këtë shkrim përmend me shumë dashuri dhe nderim bashkëvuajtësit e tij Vangjel Lezho dhe Fadil Kokomani, të vjen në mendje a kishin fëmijë apo të afërm të tjerë, këta burra të burgosur, që Lubonja vazhdimisht i ka përmendur si heronj? Nuk më ka qëlluar kërkund të lexoj ndonjë shkrim të themi, nga vajza e Lezhos ose mbesa e Kokomanit. (Po e ripërsërit, që nuk di nëse ata kanë pasur trashëgimtarë dhe nëse familjarët e tyre jetojnë diku, në Shqipëri apo në botë.)

Gjithsesi, le të supozojmë se familjarët e Lezhove, Kokomanëve dhe të tjerë martirëve të kohës së Diktaturës, nuk kanë mundësi të shkruajnë ose edhe thjesht se duan t’ju qëndrojnë larg mediave. Ose dhe mund të mos jenë të kënaqur me sjelljen e të parëve të tyre, që përfunduan në burg në mënyrë “marroke” duke i braktisur familjarët dhe duke i detyruar të vuajnë. Unë vetë, kur kam lexuar për letrën që dy gazetarët e burgosur i kishin dërguar nga burgu Komitetit Qëndror, i kam “gjykuar” krejt të shkëputur nga realiteti dhe ndoshta naivë. Po të mos kishin dërguar atë letër ata ndoshta do ishin gjallë edhe sot e kësaj dite. Por ndaj asaj që ka ndodhur nuk diskutohet me “sikur”. Eshtë di]ka që ka ndodhur dhe të gjorët Lezho dhe Kokomani e paguan me jetën e tyre.

Por nëse familjarët e tyre (po e përsëris që nuk di se kanë të tillë) heshtin për një arsye ose tjetër, dhe njëkohësisht marrin përfitimet materiale që vijnë nga ligjet për kompesimin e të përndjekurve, atëhere kemi të bëjmë me një deformim të madh moral të tyre. Dhe të gjithë atyre të tjerëve, të cilët nuk bëzajnë për atë që ju ka ndodhur nënave dhe baballarëve të tyre.

Të gjithë ne jetojmë moralisht mbi një bazë që është krijuar prej paraardhësve tanë. Nuk është e thënë, që t’ju ngjajmë mendërisht dhe moralisht të parëve tanë, qofshin këta të largët në kohë apo nëna dhe babai. Gjithkush ka identitetin e tij mendor dhe moral. Por nëse njerëzit rrahin gjoksin për gjyshër që kanë bashkëpunuar me fashizmin dhe i nxjerrin si patriotë të kulluar për “Shqipërinë etnike”, ky është një qëndrim falsifikues dhe i qëllimshëm. Të njëjtit njerëz mund të fshehin faktin se i vëllai i nënës ka qënë të themi, hetues katil i kohës së Diktaturës.

Pa dashur të hapem shumë, po përmend edhe di]ka që ka të bëjë me veprat e shkruara të pasardhësve. Nëse në këto vepra autori i paraqet gjyshin, babanë apo tezen të ndryshëm nga sa kanë qënë, në rrafshin moral apo politik, ky është një qëndrim i njëjtë me atë të atyre pasardhësve që heshtin për baballarët e tyre. Eshtë një qëndrim “rrenacaku” që do t’i paraqesë të afërmit krejt ndryshe nga sa kanë qënë, për të ndikuar opinionin që tashmë nuk njeh të kaluarën dhe për të përfituar sadopak nga rrethanat politike apo edhe të marëdhënieve me vendet fqinje.

Janë qëndrime intersaxhinjsh të pandreqshëm, që mund të përdorin heshtjen apo falsifikimet e shkruara për të parët e tyre. Dhe kjo nuk është gjë tjetër ve]se një bjerrje e plotë morale.

Baballarët (me të mirat dhe të këqiat e tyre) nuk duhen harruar!

Shenim: Foto nga filmi "Babai i studentit"

Ja zilja ra, ora mbaroi...

Gusht i vitit 1979. Në plazhin e Durrësit, në katin e tretë të pallatit që quhej “sharra”. (Ndoshta tani ka humbur mes një pylli pallatesh shumëkatesh. Atëhere ishte pallati i parë “turistik”, i projektuar mbi modelet e kabinave të plazhit. Një dhomë, me një aneks gatimi dhe një banjë. Natyrisht edhe një ballkon në vend të verandava që kishin kabinat prej druri. Pallati ishte i suvatuar mirë me një ngjyrë okëri dhe njësinë tonë e kishte siguruar aktori Pandi Raidhi, Nuk ishte e lehtë të gjeje një kabinë plazhi në ato vite, gjatë muajve të verës.

Ne ishim 7 shokë, që kishim mbaruar një vit më parë shkollën e mesme dhe prisnim të mësonim a do shkonim dot në universitet. (Më e saktë është të them se diçka dinim, por nuk ishte ende zyrtare dhe e afishuar.)

Por titulli i shkrimit, me zilen që bije, nuk ka lidhje as me shkollën e mesme dhe as me auditorët e shumë ëndërruar të univeristetit. Ka të bëjë me një ditë shiu të vazhdueshëm në plazh, ndoshta nuk ishte e vetmja ditë, se atë mëngjes as ishim munduar të shkonim në plazh. “Sharra” ishte pas rrugës automobilistike dhe për të shkuar në “rëra” duhet të bënim rreth 50 metra. Të parët shkonin dy shokë, që detyrë të vetme kishin “vendosjen e çadrës” në plazh, që përmblidhte hapjen “e mundimshme” të një vrime në rërë dhe më pas “nguljen” në të të çadrës. Dhe ndërsa njëri mbante fort bishtin, tjetri hapte çadrën dhe shtriheshin të bënin banjo. Deri në darkën e vonë, kur kush shkonte i fundit në dhomë, merrte me vete edhe çadrën.

Atë mëngjes me shumë shi dhe vetëtima, rrinim mbi dyshekët e shtruar tej e tej dhomës, dhe luanim me letra. Deri sa dikush trokiti në derën tonë. Ishte një grua e re, ezmere, që pushonte me familjen e saj një kat më poshtë. Ishte një familje me disa breza dhe gruaja e re bashkë me burrin mjek, kishin edhe një djalë ndoshta dy vjeçar. Duke buzëqeshur dhe pa shumë ndroje, na tha se dy të njohurit e saj donin të vinin në dhomën tonë, se kishin dëgjuar që këndonim të shoqëruar nga dy kitara. Pakëz të çuditur, sepse gruas së re nuk ja dinim emrin, pranuam të vinin dy djemtë e rinj, që ajo njihte. Emrat e të cilëve gjithashtu nuk i mësuam.

Kjo skenë që zgjati mbi gjysëm ore, mu kujtua ndërsa dëgjoja Redon Makashin që këndonte këngën “Zilja”. E pata kërkuar vetë në Youtube duke shkruar ‘ja zilja ra”. Dhe më ishte shfaqur Redoni i thinjur.

Atë vit, kur ne pushonim tek sektori “Hekurudha”, djali i Fitim Makashit duhet të ishte ende në ndonjë shkollën fillore në Tiranë.

Njëri nga djemtë e rinj, ai më i madhi, pasi dëgjoi dy tre këngë nga ne, kërkoi t’i binte kitarës. Ndërkohë gruaja e re ishte kthyer në dhomën tonë, pasi ishte kujdesur ndoshta për të miturin e saj. U ul edhe ajo në shtratin portativ, ku ishte ulur edhe kitaristi i panjohur. Pranë tij dhe e shihte me sytë që i shkëlqenin. Djaloshi (nuk di në ishte student, a punonte diku në Tiranë) filloi të këndonte:

Ja zilja ra, ora mbaroi

Unë mezi pres që ta takoj

Dhe vajza doli me çantë në dorë,

Porsi një flutur tek un’ vrapoi...

Ishte një këngë, që nuk e kishim dëgjuar më parë dhe djaloshi tjetër e shoqëronte në zë të dytë. Kitaristi shihte herë kitarën dhe herë gruan e re. Dukej që kishte diçka më shumë se pasioni për këngën mes tyre.

Ne vazhdonim të shinim skenën jo shumë të pritshme, por kënga na u duk melodioze dhe e kapshme dhe nisëm ta shoqëronim. Kishte një lloj ngjyrimi si këngët “doo whop” të viteve ‘50 në Amerikë, një lloj stili që përdorej në këngët e krijuara në Tiranë në vitet ‘70 dhe që këndoheshin në gjelbërimin pranë Liqenit Artificial. Nuk ishte e vështirë të kapej dhe ne po bënim një lloj “kori” harmonioz, duke vazhduar të shihnim me buzëqeshje “serenatën” që po ndodhte në dhomën tonë tek Pallati “sharra”.

Nuk mësuam nëse kitaristi i dashuruar ishte autori i këngës dhe e kishte krijuar dikur për vajzën që ishte bërë grua e re. Nuk treguam kureshtje se mund të kishim mësuar rreth historisë të asaj kënge melodioze. Më pas e kishim shtuar në repertorin tonë, por shumë vite më vonë kënga kishte “rëshqitur” nga tufa e këngëve tona të preferuara.

Në vitet e Universitetit, fatkeqsisht mësova, se gruaja e re, që kishte pushuar tek “sharra” në një “pesëmbëdhjetditësh” me ne, ishte vrarë bashkë me të dashurin e saj nga rojet e kufirit detar, tek sa tentonin të arratiseshin. Kishte braktisur familjen për dashurinë e çmendur, që mund të ishte ose jo, dashuria që ndriçonte sytë e saj, atë ditë gushti të nxirë pus dhe me vetëtima.

Për fatin e keq të dy të rinjve të dashuruar, kishte rënë zilja e fundit.

Një zile breshërie kallashnikovi.

Redon Makashi ishte ende në shkollën fillore.

Shqiptarë mos u çudisni...kur flinit ata vidhnin!

Më është krijuar përshtypja (ndoshta e gabuar për shkak të largësisë), që një pjesë jo e vogël e shqiptarëve janë çuditur me kthesën e Ramës për SPAK-un, me qëndrimin monolit të Ps-së për të mos e dhënë imunitetin e Belas, me qëndrimin “as mish as peshk” të ndërkombëtarëve të nderuar.

Dhe mes atyre që “çuditen” nuk janë vetëm opozitarët e përherëshëm, por edhe elektorati me ngjyrë ‘majmun bojë hiri”, edhe socialistët e zhgënjyer, ndoshta edhe shumë socialistë të afërt me “Skënderbeun” si “Mamica” apo mbrojtësi i kështjellës parlamentare “Vrana Di Lana”.

Unë, dhe disa të njohurit e mij, çuditemi me ata që çuditen. Sepse kanë kaluar vetëm 10 muaj, kur populli trim dhe demokracidashës, ja kishte futur gjumit “një të djel një dit namazi” ndërsa drogëshpërndarësit, patronazhistët, militantët dhe “dinakët” ishin lëshuar të blinin dhe vidhnin votat, e atyre që nuk shëllëreshin lokaleve të fshatrave dhe qytezave turistike të Shqipërisë, por kishin votua.r

Ajo ditë maji, më kujtoi një maj tjetër, kur në fuqi nuk ishte Berisha me xhinse, por Edi me hundë shqiponje dhe opozitarët braktisën qëndrat e votimit për t’ju lënë dorë të lirë militantëve, ish-spiunëve, dallkaukëve dhe “dinakëve” të vidhnin votat e atyre që kishin votuar. Ishte 26 maji i vitit 1996. Gati 30 vjet më parë. Dihet nga të gjithë se ç’ndodhi pas asaj braktisjeje “idiote” të votimeve. Berisha nxiti psikologjinë e verbër të njerëzve të fusnin më shumë para në Sudet me kompani, për të fituar zgjedhjet lokale, dhe më pas erdhën kolapsi ekonomik dhe ‘97-ta.

Më 11 maj të vitit 2025, shqiptarët i ishin “dorëzuar” fatit të paracaktuar, që “Edi fallxhori” e paraqiste si një fitore midis 76 dhe 91 (ose disa djall numura të ngjashme) dhe fitoi saktësisht mesataren aritmetike të tyre. Atë që i duhej për të sunduar pa probleme, për të ndryshuar ligjet si i duheshin, për të mbojtur Ballukët dhe goditur Ahmetajt dhe për të vjedhur për veten, Lindan , Zahon dhe ca Linda dhe Zaho të tjerë ,socialistë të përgjëruar.

Tani shqiptarët, që kanë gjetur çdo lloj justifikimi për të mos shkuar në zgjedhje, ose për të votuar për Flamur Nokën në vend të Arlind Qorit, habiten. “Deri këtu arriti?!”

Kështu u habita edhe unë me disa shokë të mij, kur Berisha u betua si President në kushtet e shtetrrethimit në marsin e vitit 1997. Thamë të njëjtën gjë: “Deri këtu arriti?!”

Deri këtu dhe më larg arrijnë Diktatorët të dashur bashkëatdhetarë!

Ne më pak, se të gjithë europianët e tjerë nuk duhet të çuditemi se deri ku arrijnë politikanët që marrin fuqi absolute.

E patëm parë, kur një “mësues dembel”, që nuk kishte punuar kurrë dhe që nuk kishte dhënë asnjë provim, u vu në krye të vendit dhe nuk “u shkul” për 45 vjet. Deri sa e mori “I paçim Uratën!”

Me të njëjtën mendësi nuk shkulej Berisha në fillimin e ‘97 ës.

Me të njëjtën mendësi nuk shkulet Edi Rama në vitin 2026. Endërron që si sho Enver të vdesë pa rënë nga froni!

Por fajin duhet ta kërkojmë tek vetja dhe jo tek politikanët me prirje diktatoriale. Ata të tillë kanë qënë që ditën e parë dhe disa, si Edi i Kristaqit as janë munduar ta fshehin. Por ne i besuam, i votuam, i rivotuam dhe kur pamë se na kishin hipur mirë mbi kurriz. Theshim me mendje: “Ky të paktën nuk po rreket të na i fusë nga pas!” Dhe duke pasur prapanicën e sigurt ja futëm gjumit.

Tani u zgjuam dhe pamë se na kanë lënë pa rrugë, pa pensione, me çmime në qiell dhe me kërcënimin mbi kokë “Do ja u bëjmë më keq po të kërkoni që hajdutët të arrestohen!” Dhe hapim sytë e habitur dhe themi “Si është e mundur!”

E o e është!

Se nuk e mësuam këtë historinë, që po zgjodhe një zarbë si “Kadi” pastaj nuk mund të ankohesh se të thonë “shko ankohu në Kadiu për Kadiun!”

Dhe historia përsëritet.