Revolta e “patriotëve”!

Flamuri është i shënjtë. Për mua jo, por për patriotët. Më kujtohet, që dhe një shok i dikurshëm, kur kisha shkruar 13 vite më parë një lloj “esse” për flamurin më shkruajti – Po me flamurin ç’pate?! Ndoshta i dukej se unë isha shumë i inatosur dhe i vetmuar dhe pasi kisha sulmuar shumë njerëz po i “lëshohesha” dhe Flamurit.

Unë dyshoj edhe në ata që e kanë emrin Flamur, edhe pse nuk është faji i tyre, por në “rrënjë“ kanë një baba ose një gjysh, që mendon se Flamur është një emër, i cili të ngre vlerat. Dyshimi i im është që janë të mangët. Nuk është e zakonshme për shtetet e tjera të venë emër ‘flag”, “bandiera”, ‘drapeaux” apo ku di unë se sa variante dhe se sa gjuhë ka në botë. (Tani po kujtoj se nuk kam njohur ndonjë burrë me mend që quhet Flamur, por edhe shumë shumë syresh nuk kam takuar.)

Patriotët u revoltuan edhe këtë rradhë. Madje më shumë se 13 vite më parë. Ndoshta me kalimin e viteve patriotizmi rritet dhe patriotët shtohen. “në grykë“ m’u hodh një ish-sekretar rini i shkollës, një zonjë tepër e djathtë dhe një jurist, që donte të më “godiste” juridikisht. Pati edhe pasues të tyre, që “lajkuan” komentet kundër meje.

Unë nuk e kam për turp të them se jam “thuajse kozmopolit”. Jo si Xhejms Xhojs apo Xhon Lenon, por mendoj se kufijtë janë një shpikje jo aq e mirë e njerëzve. E megjithatë unë nuk dua të fyej “patriotët” në përgjërimin e tyre për Atdheun dhe Flamurin. Ata kanë gjithë të drejtën të “flamurosin” veshjet e tyre, si dhe shtëpitë dhe mua kjo nuk më shqetëson aspak. Mjaft të mos ma tundin shumë para hundës. Se për fat të mirë apo të keq, flamuri jonë ka edhe një kontrast të madh ngjyre dhe nuk është qetësues. (Edhe ky nuk është argument i fortë, se jeshil është flamuri i Arabisë Saudite, por ka edhe një shpatë.)

Më luftarakët në kundërshtimin e shkrimit tim “anti-flamurak’ ishin këta tre njerëz me të cilët njihem shumë pak ose aspak. Juristi besoj se jo më shumë se 50 vjeç më tërhiqte vëmendjen për përdorimin e një fotoje të një “nacionalisteje” të re në moshë me flamur; ish sekretari i rinisë i shkollës sime. që rastësisht kishte qënë edhe nip i shokut Rita Marko “Me këtë shkrim e ke dhi fare!”; zonja që anon nga e djathta më tha që nuk kisha kuptuar thelbin e protestës Flamingo dhe që nuk kisha haberin se ç’lloj manipulimesh ishin bërë kundër mjekut Edvin Prifti, të cilin e përmendja jo për mirë në shkrim.

Duke pasur kokëfortësinë tipike shqiptare (edhe pse pa identitet) unë mbrojta shkrimin tim gati me të njëjtën monedhë si më ishin drejtuar “patriotët”. Juristi pas disa replikash u tërhoq, zonja nuk e vazhdoi shumë debatin, ndërsa ndaj komsomolasit të shokut Rita u morr masa që të bllokohej. Nuk kisha as kohë as nerva të merresha me të,

Por nuk më shqetësojnë këta “patriotë“ in extremis. Problemi qëndron në faktin se gjatë Diktaturës, edhe pse predikohej internacionalizmi, meqënëse Hoxha u prish me të gjithë, arma e fundit për të gënjyer njerëzit ishte nacionalizmi socialist. Nuk ishte i ngjashëm me nazizmin, që ishte gjithashtu socializëm-nacionalist (fashizëm tipik), por shërbeu për një “shpëlarje truri” të plotë. Pas 1990, “punistëve nacionalistë“ ju shtuan edhe ata që ishin përndjekur dhe që deklaronin se ata ishin patriotët e vërtetë dhe jo komunistët.

Ndaj të vije në dyshim ndjenjën e dashurisë apo të talleshe me Flamurin dhe me ata që i quajmë Heronj Kombëtarë u bë një “tabu”. Diçka bënë për të lehtësuar turmat nga pesha e “miteve” Kasëm Trebeshina dhe Fatos Lubonja, por ishin zëra të pakët në përpjekjen për të qytetëruar masat e shqiptarëve.Zërat që vinin në dyshim ose bënin humor me Skënderbeun, Nënë Terezën, Ismail Qemalin apo Ismail Kadarenë “mbyteshin” menjëherë nga kori i fuqishëm i “patriotëve”.

Mendoj se konceptimi i Atdheut nga ne është një përzjerje e folklorizmit me frikën se mund të dukesh “tradhëtar”. Unë e gjej të habitshme se si dikush që shkon në gjyq me motrën dhe vëllanë për një pronë dhe i mallkon nga mëngjesi në darkë, po ti zesh në gojë Atdheun të thotë se “përgjërohet” për të?! Po të njëjtën gjë e thotë dikush që ka persekutuar të tjerët, ose një tjetër që vjedh vazhdimisht nga taksapaguesit.

Ndoshta në këtë thjeshtëzim të konceptimit të atdheut ka luajtur edhe Cajupi me vargjet “Mëmëdhe quhet toka,/Ku më ka rënë koka./Ku kam dashur mën’ e atë./Ku më njeh dhe dru i thatë.”

Mbase kjo i bën të gjithë, që të kenë frikë të shohin më tej se “vendi ku ju ka rënë koka”, me frikën se mos ju thonë se “nuk duan mëm’ dhe atë“.

Mua më ka trembur gjithnjë ai “druri i thatë, që më njeh” dhe edhe pse nuk hëngra ndonjë shkop thane të thatë në ndonjë birucë gjatë Diktaturës, them se Atdheu i im është ky planet i magjishëm që quhet Tokë.

Fshehja pas Flamurit

Kam shumë vite, që flas për kotësinë e flamujve dhe për një dasinë që krijojnë mes njerëzve, Ka shumë, që simbolin në beze e shohin si shprehje të identitetit, por mua dhe kjo puna e identitetit më duket një gjë aspak e natyrshme. Dhe kur nuk është e natyrshme , nuk është as e logjikshme.

13 vjet më parë pata shkruar një shënim për Flamurin dhe e kisha postuar në FB. Pati reagime të ndryshme, por solli edhe një ndryshim rrënjësor në jetën time. Por nuk ja atribuoj Flamurit, as simboleve dhe as identiteteve. Njerëzit nuk janë krijuar për të qënë të ndarë dhe për më tepër për tu mburrur se unë kam një identitet të caktuar, që është ku e ku më i mirë se i joti.

Atë vit (2013) shtysë për shkrimin u bë një foto e një burri të vogël të mbështjellë me flamur. E kam njohur pak, por mund të them pa frikë se ishte shëmbëll i dikujt që kishte përfituar shumë nga Diktatura dhe si shpërblim kishte bërë mjaft të këqija në shërbim të saj. Unë refuzoj ta kem atë njeri si bashkëatdhetar, bashkëqytetar apo edhe komshi. Por e kam pasur dhe këtë nuk e refuzoj dot, por refuzoj të mbështillem me flamur si ai.

Tani më shqetësojnë flamujt e shumtë në protestat në Tiranë dhe thirrjet histerike “Shqipëria e shqipëtarëve” apo “Shqipërimë nuk e shesim” e të tjera të ngjashme. Më duket sikur protestuesit(apo pjesa e tyre që tund flamurët ose mbështillet me to) i tremben akuzave se mund të jenë shërbëtorë të të huajve, apo se protestojnë për qëllime politike. Nuk ka asnjë arsye të kërkohet dorëheqja e Kryeministrit dhe futja në burg e tij dhe Berishës për korrupsion nën shënjën e Flamurit apo duke kënduar Hymnin Kombëtar.

Shqiptarët protestojnë për keqqeverisje dhe kjo nuk ka të bëjë me identitetin kombëtar.

Madje unë do e quaja të nevojshme, që ndoshta edhe të kërkohej një periudhë, që të qeveriseshim nga teknicienë të huaj për të theksuar idenë se një pjesë e madhe e shoqërisë është e korruptuar. Kështu që Flamuri nuk duhej fare në këtë lloj ideje protestuese.

E them këtë sepse shoh që ideve të “shitjes së vendit’ apo “sjelljes së të huajve” i mëshojnë edhe shumë shqiptarë të njohur për korrupsion. Për shembull kirurgu i njohur Edvin Prifti, në proces gjyqësor për korrupsion dhe i njohur në Tiranë për marrje rryshfeti për operacione, “të vret për Shqipërinë“ në FB. Dhe po njëlloj shumë e shumë hajdutë të tjerë.

E kam përsëritur dhjetra herë - Hajduti nuk mund të jetë patriot!

Për tu rikthyer tek të rinjtë protestues, që nuk kanë pasur mundësi të korruptohen ose nuk janë të korruptueshëm dhe valëvitin flamujt.

I këshilloj t’i mbajnë për raste të tjera, festash kombëtare, veprimtarish sportive dhe ndonjë festivali muzikor ndërkombëtar, se për të rrëzuar Ramën me kompani nuk duhen flamujt. Duhet solidaritet, përkushtim dhe shembull vetiak dhe familjar, që nuk kanë asgjë të përbashkët me korruosionin.

Se Flamurin e ka tundur Rama, e ka tundur Berisha, e ka tundur Ilir Meta, e ka tundur Erion Veliaj me Bela Ballukun dhe shumë e shumë hajna të tjerë.

Eshtpë përdhosur jo pak deri më sot.

Lereni në një qoshe zyre apo mbajeni dhe në ballkonin e shtëpisë, por mos u rreni ta përdorni për të rrëzuar të korruptuarit.

“Unë dhe korbi” tashmë libër

Gjatë muajve të parë të këtij viti shkrojta dhe postova duke krijuar poemën “Unë dhe korbi”. Pata përshtypjen, që kishte ndër vargjet më të mira, që kisha thurrur deri më sot dhe që përmbanin një përzjerje trilli, mendësie individuale dhe këndvështrimi për disa nga problemet thelbësore të ekzistencës. Pa pretenduar se është një poemë “filozofike” m’u duk se ishte mirë të përmblidhej në një libër edhe me vargje të tjera. Nuk kisha pasur në plan të botoja një libër të ri këtë vit.

Përfshiva edhe poemën “Eja në tropik” të shkruar më 2017 dhe të pabotuar, përveç postimit ndoshta jo të plotë në blog. Poezitë që plotësojnë librin (ose zenë numurin më të madh të faqeve) janë të shkruara pas vitit 2023, kur u botua përmbledhja “Flokët e Frejas”. Mund të ketë tek tuk ndonjë përjashtim.

Për herë të parë bashkëpunova me botuesin Aurel Kaçulini të shtëpisë botuese “Jozef” dhe kam mbetur plotësisht i kënaqur. Kaçulini ka qënë në fillore në të njëjtën shkollë me mua, por më pas familja e tij u çvendos në Durrës, ku punon edhe sot.

E ndërmorra këtë“aventurë“ edhe pse e di që poezia lexohet shumë pak në Shqipëri dhe ndoshta edhe në botë. E kam shkruar disa herë edhe këtë vit në blog. Madje po mos ketë një i njohuri im në Korçë një librari, nuk di as nëse do jetë e mundur të tregëtoj ndonjë libër. Por “kostoja” e botimit ja vlen të ndash me miq dhe të njohur, vargje, të cilat të duken se kanë vlerë emocionuese. Ndoshta jo të gjithë nga ata, që marrin libra nga unë kanë kohë dhe dëshirë t’i lexojnë, por një libër me poezi shqip nuk sjell asnjë dëm për asnjë, që e ka në bibliotekën personale.

Libri u redaktua, si të gjithë librat e mij, nga shoku im Riku (Henrik Ligori). Mbi të bie përgjegjësia e plotë e gabimeve, por edhe e ndonjë poezie të dobët, që nuk duhet të kishte parë dritën e botimit. Por ai është avokat dhe di t’a shmangë përgjegjësinë dhe ta lerë mbi shpatullat e mija apo të shtëpisë botuese.

Nuk dua të “deklaroj” më se ky është libri i fundit me vargje, që botoj, se po vazhdoj të shkruaj poezi, pa e detyruar aspak veten ta bëj.

E ndava me ju këtë lajm të mirë, që është i rëndësishëm për mua, sepse jo gjithnjë jemi në gjendje të botojmë libra.

Uro që ‘tju pëlqejë atyre që do e lexojnë.

Ndarja e re administrative me pyetjet dhe kundërshtimet

Po e pranoj që në fillim, që nuk hja kam idenë se përse bëhen ndryshimet në ndarjen administrative të Shqipërisë. Madje nuk ja kam idenë se ç’janë Bashkitë, Prefekturat, Këshillat e Qarkut dhe Komunat(nëse ka ende të tilla.) Nuk i kam ditur as kur jetoja në Shqipëri dhe nuk e kam vrarë kurrë mendjen të mësoj rreth tyre.

Shumë vite më parë u bë një ndarje e re territoriale e Shqipërisë, për të cilën pat punuar një miku im i menëur, deputeti i asaj kohe Namik Kopliku, por dhe atë kohë nuk pata kureshjte të pyesja se pse Rubiku është apo nuk është Bashki dhe pse Vithkuqi duhet të administrohej nga Bashkia e Korçës. Më ishte dukur e panevojshme, që qyteteve t’ju viheshin në administrim edhe fshatra, por nuk kisha asnjë argument në favor të idesë sime të “panevojshmërisë“.

Tani shoh që shumë Bashki (që ndoshta nuk duhet të kishin qënë të tilla) po protestojnë se do “gllabërohen” nga më të mëdhatë. Përsëri nuk kuptoj edhe pse “do gëlltiten”, por edh pse “protestojnë“. Unë kam bindjen që pushteti vendor në Shqipëri ka shumë pak fuqi, sepse gjithshka është e përqëndruar në Tiranë.

Por “padija” mua më skualifikon nga e drejta për të dhënë ndonjë mendim, e megjithatë edhe “injorantët” mund të mendojnë. Le të mendojmë për një çast se Bashkia e Korçës do kujdeset për mirëmbajtjen e një rruge në Moglicë dhe për pastrimin e fshatit Brozdovec. Eshtë mirë apo është keq?

Unë mendoj se për jetën e bashkësisë, sado të vogël, duhet të përgjigjet dhe të vendosë vetë bashkësia dhe kjo, që nga kë do zgjedhë si “udhëheqës” dhe se kë do ngarkojë për “lopçar”. A duhet të ketë zyra publike në çdo vendbanim? Edhe për këtë mendoj se duhet të vendosin vetë banorët, por tek ne gjithshka vazhdon të imponohet nga Tirana, sikundër është bërë në kohën e Diktaturës.

Po pse protestojnë banorët e bashkive që do shkrihen?

Disa thonë në televizione se nuk mund të mbarojnë hallet e tyre administrative duke shkuar në “kasabanë e madhe”. Po cilat halle i zgjidh një njeriu të zakonshëm shqiptar Bashkia? Ka vite që flitet, që më të shumtat probleme administrative, aplikimesh, kërkesash për çertifikata tani bëhen në e-Albania. Duhet sërish të trokasësh në zyrat e shumta të një Bashkie, të themi të Roskovecit?

Kur isha në mars në Korçë, pashë një grup të rinjsh, të veshur mirë dhe jo të vrarë nga dielli, që bënin diçka në lulishtja “Mio”. Kishin nga një jelek që shkruante (mos gaboj) NSHP. Për të mos vrarë shumë mendjen( mu duk si ato inicialet e ndërmarjeve shtetërore të kohës së Dullës) i pyeta dhe më thanë që ishin të Ndërmarjes së Shpërblimeve Publike. E pashë që nuk e “vrisnin koskën” dhe mendova se këta fryjnë organikat për vota. Më vonë mësova, se ndërmarja e drejtuar nga një Dinellari, ka më shumë se 1000 punonjës. Nuk di a është e vetmja ndërmarje e Bashkisë, por u bëra kureshtar të mësoja se sa e fryrë është organika ne qytetin ku jetoj

Sherbrooke ka 176 mijë banorë dhe rreth 3500 punonjës që paguhen nga taksapaguesit. K atë ardhura vjetore rreth 560 milion dollarë (kanadezë). E di që edhe këtej administratat janë “të fryra”, por njëkohësisht bëhen shumë shërbime për qytetarët dhe rrallë shoh punonjës të Bashkisë që vërtiten kot. Në Korçë të dilnin në çdo hap edhe disa burra, që rrinin në kafene dhe nxitonin të të afroheshin kur parkoje diku që duhet të pagueje. Më vinte për të qeshur që njerëzit paguheshin për një punë kot.

Nuk di se sa punonjës ka në varësi Raqka i Melkës, por besoj se në raport me popullsinë duhet të jenë shumë më shumë se këta të vendit ku jetoj.

Mos ndoshta për këtë protestojnë në Cërrik, Poliçan dhe në Memaliaj? Mos reduktohen vendet e punës “në shtet” dhe ju shkojnë njerëzve të tjerë , që nuk janë të qytezës së tyre?

Shqiptarët rrojnë në një shtet, që nuk i ngjan një shteti perëndimor.

Nga çdo pikëpamje, që lidhet me raportin që duhet të ketë banori me shtetin, i cili duhet të jetë në shërbim të tij, sepse për këtë është krijuar.

Por shtet mund të bëjnë vetëm burrat e shtetit. (Në kuptim të gjërë që përfshin edhe gratë).

Ne na mungojnë të tillët.

Gjoli i Maliqit dhe ne

Kam dëgjuar shpesh biseda për Gjolin e Maliqit. Kështu e quanin më të mëdhenjtë , kur isha fëmijë. Thuhej edhe këneta, por më tepër gjoli. Kishte një lloj nostalgjie për të, sepse në vitet ‘60, kur kishin filluar plazhet në masë, ne korçarët kishim vetëm pishinën e qytetit. Liqeni i Ohrit na dukej i largët, se edhe transporti ndërqytetas nuk ishte i shpeshtë.

Por nostalgjia nuk i takonte pjesës së banjave të ujit apo notimit, sepse nuk kujtoj të jenë përmendur, që ka pasur veprimtari të kësaj natyre para tharrjes. Flitej për peshkim, gjueti rosash dhe për “kunupë“. Gjithashtu edhe për shumë “shavar”, i cili përdorej për karriget e zkonshme të shtëpive të banorëve të qytetit dhe fshatrave.

Në biseda më të ngushta, flitej për vuajtjet e atyre qëkishin punuar në tharrjen e kënetës, veçanërisht të persekutuarit e kampit të Vloçishtit. Nuk përmendeshin se sa mirë ishte bërë, që këneta ishte tharrë, por propaganda e qevrisë herë herë përmendte se ishin përfituar kaq e aq hektarë tokë bujqësore. Përgjithësisht, bonifikimi i Kënetës quhej një çështj e mbyllur. Ishte ngritur Ndërmarja Bujqësore e Maliqit, kryesisht me tokat e bonifikuara dhe ndoshta edhe disa kooperativa kishin toka , që më parë kishin qënë nën ujë. Edhe për to uë nuk kam idenë nëse ishin mesatarisht pjellore apo jo, veç që kujtoj se kur shkonim në aksion për vlejle misri, ato dukeshin të paqëndrueshme. Ishte një torfë, që dukej sikur tundej edhe nga pesha jo shumë të mëdha.

Kur isha student dhe “gërmoja” në shtypin e para Luftës së Dytë, pata lexuar shumë artikuj nga secialistë vendas dhe të huaj për domosdoshmërinë e tharrjes së Gjolit. Ndaj më ishte dukur një ndërmarje e logjikshme dhe jo si ato të hapjeve të rrugëve në zonat malore me kazma dhe lopata, menjëherë pas luftës.

Pas rënies së Diktaturës dëgjoje ndonjë ‘thirrje malli”, kryesisht nga ata që merren me gjueti dhe peshkim, por jo më shumë se kaq.

Idea për rithimin e gjolit si ekosistem m’u duk e çuditshme para disa ditësh në Facebook. E ngrinte një inxhinier, që ka qënë një kohë të gjatë drejtues i Sektorit të Urbanistikës në institutin nr 1 në Tiranë. Quhet Gjergji Kotmilo. Nuk di nëse kam shkruar më parë për të, por sa herë e kam dëgjuar të flasë për urbanistikën dhe arkitekturën , jam bindur gjithnjë e më shumë se di shumë pak. Për heë të parë e kam dëgjuar kur isha student në vitin 1982.

Nuk them se konsiderata tepër e ulët për të si specialist ndikon në një paragjykim të idesë. Mund të isha më i rezervuar në kundërshtim nëse do e dëgjoja nga një specialist i shumë fushave dhe serioz, por gjithsesi do e kundërshtoja. Pikërisht sepse ide të tilla nuk na duhen në këtë kohë të paqëndrueshme politikisht dhe me shumë korrupsion. Edhe ndonjë ide shume e mirë duhet shtyrë në të ardhmen, në mënyrë që të ketë më pak abuzime. Por gjatë diskutimit pashë se Gjergji nuk ishte i vetëm në budallallëkun e tij. Kishte mbështetje nga Skënder Kosturi (një inxhinier hidro, të cilin nuk e njoh) dhe nga agronomi Ilia Ballauri.

Për këtë të fundit mendoj se ka një lloj nostalgjie për të kaluarën, që ndoshta gjykon edhe në idea e rikthimit të Gjolit, por për të ditut nga “dynjaja’ di shumë më shumë se Gjergji.

Globi nuk mund të rikthehet në gjendjen e “kopështit të Edenit”. Ndposhta do ishte mirë, por është e pamundur. 7 miliard njerëz kanë zëvendësuar “dyshen Adam- Evë“, ndaj dhe natyra është prekur , shpesh në mënyrë katastrofike. Por nuk mendoj se kjo ka ndodhur në Fushën e Korçës, megjithse jam i hapur të dëgjoj njerëz me njohur të thella, se si jetohej para Gjolit dhe pas tij. Deri në atë çast do zgjedh të kundërshtoj çdo ide grandioze (dhe të marrë) për rikthimin në origjinë.

Gjithashtu nuk dua të spekuloj, se pas idesë ka interesa të caktuara politiko-ekonomike, sepse nuk e besoj këtë gjë. Por i trembem spekulantëve me pushtet , që mund të kapen pas çdo ideje, që kërkon investime të mëdha për të fituar vota, si dhe për të mbushur xhepat.

Një ditë, korçarët do jenë edhe më të mënçur edhe më pak të korruptuar për të vendosur sa më drejt për raportet e tyre me natyrën, me zhvillimin e zonave të banuara dhe me çdo gjë tjetër, që përmirëson jetën e të gjithëve.

Koço Koçiu dhe “Bar Korça”

Nuk di se si e quajnë tani banesën kolektive, ku kam jetuar për më se 30 vjet. Unë parapëlqej ta quaj “pallati i Bar Korçës”, sepse ai ishte lokali më i madh i katit përdhe, por ka dhe shumë që e kanë quajtur “Bobnboneria”, sepse ashtu quhej shitorja e embëlsirave në pjesën më të dukshme të tij. Për ne, që jetonim atje, tre ishin pikat kryesore të tij, Bar Korça me hyrjen e saj nga pas ku shkarkoheshin kadet me birrë, Bonboneria ku shpesh na jepnin akullore falas dhe Berberhana, ku qetheshim dhe këmbenim të hedhura e të pritura me berberat, që na njihnin të gjithëve. Takimet mes nesh fëmijëve, liheshin në një nga këto tre pika dhe nuk përmendeshin “Demiri” apo “llustraxhinjtë, që ishin lokalet që plotësonin të gjithë katin me pamje nga bulevardi (Lenin e kishte ato kohë emrin dhe tashmë është rikthyer në Shën Gjergji.)

Banesa kolektive me tre hyrje dhe 24 apartamente ishte projektuar në fundin e viteve ‘50 nga Koço Koçiu. Nuk di nëse projektuesi i njohur korçar firmoste si inxhinier apo arkitekt, por e vërteta është se ai kishte studiuar në Greqi për “kallfë“. Këta ishin thuajse inxhinierë ndërtimi dhe thuajse arkitektë, por jo me titull të plotë. Gjithsesi Koçiu ishte një projektues shumë i zoti dhe që la shumë vepra të realizuara mirë në Korçë.

Bar Korça është njëra prej tyre dhe për të projektuesi ishte krenar. Në qëndër të qytetit, ajo ndërtesë hijerëndë tërhiqte vëmendjen e të gjithëve. Shpesh, të ardhur nga qytete të tjera të Shqipërisë e merrnin për hotel dhe ne duke qeshur ju thoshim se hoteli ishte ndërtesa ngjitur, që atë kohë quhej hotel “Krimea” dhe i ripagëzuar në “Gramozi” për tu kthyer sot në origjinë, si hotel “Pallas”.

Nuk di se sa kohë i ka marrë Koçiut projektimi i banesës në fjalë, sepse projekti nuk ka qënë dhe aq i thjeshtë. Por si kam dëgjuar, shpesh Koçiu jepte detaje edhe gjatë ndërtimit dhe nuk jam i sigurt se sa i plotë ka qënë projek-zbatimi i tij.

Në fëmijëri dhe adoleshencë më dukej se jetoja në pallatin më të “bukur” në Korçë edhe pse ishin ndërtuar banesat e Kolevicës tek Sporti, Kinemaja dhe në Shën Mëria. Pak më vonë, nërsa mendoja të bëhesha arkitekt, ndjeja se diçka nuk shkonte në kollonat e rënda dhe në një lloj pamje “impozante” të tij. E mgegjithatë, duke e parë sot me shumë objektivitet, mendoj se pavarësisht nga difektet e mëdha në konceptim, Bar Korça është shëmbulli më i mirë në Korçë, i harmonizimit të një ndërtimi të ri me ndërtimet përreth. Tek ai objekt mund të gjesh “fqinjësinë e mirë arkitekturore” me banesën e stilit rumuno- bizantin (muzeu Gjon Mili), me hotel “Pallasin” dhe me Bashkinë. Tre ekzistueset i takojnë viteve ‘20-’30 të shekullit të XX dhe vepra e Koçiut viteve ‘60, por ajo “mban logjikën arkitekturore” të veprave të tjera dhe nuk stonon, sikundër bën banesa kolektive e MAPO-s.

Koçiu ishte munduar të bënte gjithshka të mirë për atë banesë, duke përfshirë edhe një tarracë të shfrytëzueshme, e projektuar edhe me “shtrate lulesh” dhe gjelbërim, një koncept tepër i përparuar për atë kohë. Sigurisht që gjelbërimi nuk u aplikua për mungesë fondesh, por shtratet në tarracë ishin të pranishme dhe shpesh herë, ne fëmijët që luanim verës atje, nuk i kuptonim pse ishin.

Gjithashtu, hyrjet në shkallën A dhe C. Ishin projektuar me dyer të mëdha nga trotuari i bulevardit, por më vonë ishin ndryshuar dhe në to ishin vendosur Kinkaleria dhe Llustro.

Zgjidhjet planimetrike të apartamenteve nuk ishin “moderne”, por ato kishin të bënin edhe me kufizimet e kohës. Apartamentet me 3 dhoma gjumi të qosheve ishin të mëdha dhe plot dritë, që i bëjnë edhe sot apartamente të lakmuara.

Unë i njoh çdo qoshe dhe detaj asaj ndërtese, se si e shkrojta më sipër, kam jetuar prej vitit 1963 dhe deri më 1994. Ndoshta kam hyrë edhe në të gjitha apartamentet, se kishim shumë shokë në fmijëri. E megjithatë, gjatë studimeve universitare, por edhe kur kam projektuar banesa kolektive nuk jam ndikuar prej arkitekturës së saj. Shkolla më pat orientuar në të tjera drejtime, por edhe sot, e vlerësoj atë vepër si një përpjekje për një arkitekturë që “thërret por nuk klith”. A ka një kuptim teknik kjo shprehje?

Peersonalisht jam kundër arkitekturës, që “injoron” mjedisin dhe objektet ekzistuese si për të thënë “shikomëni mua!” Zakonisht lidhet me prirjen e një arkitekti për të evidentuar vetveten dhe që i përket fazës fillestare të karrierës së tij.

Koço Koçiu kur projektoi “Bar-Korçën” ishte në kulmin e veprimtarisë së tij projektuese dhe nuk “tundohej” nga “marri” të tilla.

La pas një vepër dinjitoze që larton emrin e tij si projektues.

Prehu në paqe inxhinier!

“Artistët” apolitikë

Më ka rënë në sy pjesëmarrja gati minimale e artistëve shqiptarë në Revolucionin Flamingo. Ishin shumë më të shumtë artistët, të cilët manifestuan kundër SPAK-ut për arrestimin e Erion Veliajt edhe pse ishte një ditë e vetme dhe në një qoshe të Tiranës. Nuk të ze syri tani balerinë, këngëtarë, kompozitorë, piktorë, aktorë, që të marrin fjalën në protestat para Kryeministrisë. E njëjta gjë ndodh edhe në qytetet e tjera. Në Korçë, i vetmi që ka të bëjë me botën e artit dhe ngre zërin është koleksionisti i artit Gjergji Thimio, që artist nuk ësht.

Shumë syresh mund të justifikohen se “nuk merren me politikë“, të tjerë mund të mbrohen me faktin “është sezon i ngarkuar artistik” dhe të tjerë mund të mos kenë nevojë fare të shprehen, sepse “axhenda e ngarkuar, nuk i ka lënë të mësojnë se ç’janë Flamingot dhe se ç’farë kërkojnë“.

Përgjithësisht në botë, artistët janë të parët që ngrihen kundër regjimeve, sepse janë më “të ndjeshëm” ndaj vuajtjeve të popullit të tyre. Dhe nuk mund të themi se në një vend si shqipëria, ku korrupsioni është marramendës, ku pensionistëtë nuk dihet si mbijetojnë, ku për shumë të sëmurë me kancer nuk bëhn trajtimet e duhura, ku minoritetet shkelen, ku sindikatat mbyten, nuk ka probleme të cilat mund të skandalizojnë artistët/ E megjithatë më të shumtëtë kanë zgjedhur të heshtin, ose të “ngrenë zërin” në kafe dhe bare.

Por këto ditë, pashë një artist nga Korça (nuk jam i sigurt se cili nga vëllezërit Prifti), që i drejtohej hapur në një video kryeministrit Rama dhe e “dërmonte”për vendimin, që të ndalohen shfaqjet në natyrë pas një ore të caktuar dhe kur zëri e kalon 45 decibel(nëse nuk e gaboj shifrën). Pashë që artistët kanë ndjeshmëri, por kur preket ajo që lidhet me ta dhe që është “fitimi i lehtë i lekëve”. “Po normal!” do hidhet ndonjë artist apo mbrojtës i artistëve. Nuk është aspak “normal”, se këta artistë po fitojnë mirë dhe parapëlqejnë të bëhen “puthadorës” të pushtetarëve si bënë mbrojtësit e Veliajt, apo si bën Inva Mula dhe të tjerë në Korçë. Por kur është puna, që “decibelët” i detyrojnë të lodhin pak më shumë “gjyrykët” e tyre dhe si rrjedhojë mos hanë dhe pinë ndërsa këndojnë, protestojnë.

Unë nuk di se sa artista janë vëllezërit Prifti, se nuk kam dëgjuar ndonjë koncert të tyre, por “videoja shpërthyese” e njërit prej tyre tregonte se jo vetëm nuk janë të angazhuar në jetën shoqërore shqiptare, por nuk dinë të flasin as si Vrenozi. Dhe për mendimin tim, shoqëria mund të përfitojë shumë pak nga këta lloj artistësh, që njohin vetëm mikrofonin, dy shkallë muzikore dhe rakinë.

Lexoni nga pak më shumë të dashur artista, që mos përfundoni në “tallavista” të pushtetit!

Migjeni

Të quaj me fat Millosh,

Po aq sa i them vetes, që njoha Artin tënd!

Ti ishe lindur shumë para kohe,

Madje të kishte rrënë koka,

Gjuhën pate mësuar

Në një të gabuar vend!

Nëse nuk do ishe tretur

Atë pasdite gushti nga vrasësi “verem”

Dhe do ishe kthyer

Atje ku ndjeje dhimbje për “Lulin e vocërr”,

Ku fshikulloje ata që nxjerrin helm,

Do të të ishin sulur “derrat e kënaqum”

Dhe do të të kishin mbyllur në të ftohtë qeli

Për të të vrarë më pas,

Pa pyetur se sa i brishtë ishe,

Pa dashur të dinin se ishe gjeni.

Dhe unë nuk do e lexoja dot “Vjeshtën” tënde

Më të bukurën poezi të zbritur Parnasit,

Në këtë botë që ka kaq pak si ti,

Ku nëse je mrekullisht i mënçur dhe i mirë

Të vrasin.

Eshtë çmenduri, që po them se ishe me fat,

Se ike kur ishe vetëm njëzeteshtatë,

Por po të ishe gjallë do të të zhduknin,

Sëbashku me këngët dhe tëndin Art,

Që sjell veç dritën

Dhe në më të errëtën natë.

Sa dua që çdo rrokje që stise

Përmëndësh të përsërit në këtë hapësirë bosh.

Jam ndjerë më mirë se të kam njohur Ty,

Kam prekur tëndet figura,

Edhe pa qënë në ato vise

Ku shihje dhe shkruaje

I përkryeri Millosh.

Zelenski dhe Kosova

Ka një reagim çuditërisht histerik nga shqiptarët në mediat sociale ndaj deklaratës së Vllodimir Zelenskit për Kosovën gjatë vizitës së tij në Beograd.

Nuk di pse ne habitemi nga një qëndrim i tillë, qëndrim i cili ka qënë i njëjtëpër Ukrainën, që kur është krijuar Kosova. Në politikë nuk ka reciprocitet të pastër, se mbizotëron interesi kombëtar i çdo vendi. Ukraina më shumë se sa Rusia nuk është e interesuar që të njihet Kosova si shtet i pavarur. Ajo ka probleme shumë të ngjashme me ato që quhen krahinat në lindje të Ukrainës dhe që janë me shumicë të popullsisë ruse. Nëse do njihte Kosovën do i jepte një kartë më të fortë Rusisë (dhe të tjerëve që e mbështetin atë), që i njëjti standart duhej të zbatohej edhe për krahinat me shumicë ruse. Por ata këmbëngulin në tezën e “mosndryshimit të kufijve” dhe ndaj nuk mund të jenë në krah të shtetit shqiptar.

Të njëjtën gjë bën edhe Spanja, për të mos lejuar kërkesat për Indipendencë të Katalonasve dhe Baskëve. Madje Spanja nuk është as vend sllav sikundër është Ukraina.

Por a është Zelenski mosmirënjohës, veçanërisht ndaj Ramës, si e trumbetojnë disa shqiptarë që nuk e duan Ramën?

Unë mendoj se Presidenti ukrainas ka pasur shumë mbështetje nga Europa, sa që mbështetja e Ramës është për të e papërfillshme. Ne jemi një vend i vogël, i varfër dhe i dobët ushtarakisht, sa që nuk ngremë peshë në politikat europiane veç atyre që lidhen me Ballkanin. Rama mund t’i shërbejë Vllodimirit për propagandë brenda Ukrainës për të thënë: “Ja dhe një kryeministër shumë i gjatë është me ne!”, por as i bije ndërmend nëse na ka pro apo kundër. Ne duhet ta kuptojmë se sa peshë kemi.

Por a duhet të na hedhë kjo në anën e Putinit?

Edhe kjo nuk ka se si të ndodhë për dy arsye:Epara se aspirojmë të hyjmë në BE dhe e dyta, se Putin është aleat i Sërbisë dhe njëkohësisht Rusia ka qënë tradicionalisht kundër interesave të Shqipërisë.

Do kishte qënë më mirë, që Rama “mos hapej shumë“ në mbështetjen e tij për Ukrainën, por ky është kryeministri që kemi. Do të tregohet më i rëndësishëm se sa është dhe kështu që sa ta ndihë vendin dhe çështjen shqiptare e dhj.. më keq!

Sigurisht duhet të dimë, që edhe Ramës nuk i bije ndërmend as për Ukrainën dhe as për Kosovën, se ka në fokus vetëm Edin, të birin e Kristaqit. Nëse interesi personal ja do të kthehet kundër Vllodimirit dhe në anën e Vladimirit, e bën sakaq.

Ndaj le ta lemë Zelenskin në hallet e tij, se vërtet po nxjerr ndonjë “para të mirë“ nga lufta, por ka para edhe rrezikun që ta fusin në burg kur të mbarojë lufta.

Po luftojnë Hajdutë, që mbështeten ose kundërshtohen nga Hajdutë dhe për të keqen e atyre familjeve ukrainase dhe ruse që po humbin fëmijët në luftë.

(Ky i joni Hajdut nuk është se është shumë i gjatë!)

Më folë o vashë!

Me atë zë të plotë dhe të kadiftë më folë!

Më trego për të fshehtat që dot s’i pashë,

I mbyllur në “gulagun “ tim,

Ku nuk nginjesha me verë

Po vargje nuk dëgjoja o vashë!

Më thuaj diçka nga Shekspiri

Me zërin tënd të plotë,

Le të jetë nga mëdyshja që pat Biri,

Nga ligësia e Ledit Makbeth,

A nga të Ofelisë lotë.

E nëse bardi anglez nuk të “ngroh”

Më folë me të Pitarkës tingëllima.

Jam larg

Dhe acari lirën së tepërmi e ftoh,

As nuk dëgjoj

Dhe as nuk thurr dot rima.

A në do më pëshpërisësh në vesh

Me zërin tënd të kadiftë

Të Majakovskit vargje të lira,

Hekurat e “gulagut” do përthyej

(Perëndia më ndiftë!)

Olimpit do i ngjtem

Do shpresoj se do ndodhë më e mira!

Sendet

 Sa nuk i dua sendet!

Edhe pse nuk mund të jetohet pa to.

Do doja vendeve të endem,

Me një të vogël bohçe,

Një këmishë, që edhe gjunjët më mbulon

Të ngjashme me një kimono.

Sepse në folenë timë

Nuk kam flakur dot asgjë që ke lënë;

Pasqyrën që poret zmadhon,

    Vargjet e Lasgushit,

        Të bardhën “robë dë shambrë“,

Kotjen në netët pa hënë.

Nuk mundem që sendet t’i hedh

Për të mbrojtur veten nga kujtimet.

Eshtë marri?

    Fetishizëm?

        Të qënit një qënie pa nerv?

Apo shpresa se do vijnë sërish agimet.

Rrekem t’i fus në vende ku mos i shoh,

Ashtu të paktën jo çdo çast do vuaj,

Ndryshe do më duhet që rrugën të marr,

Supit hedhur një të vogël bohçe

Dhe të endem në çdo vend të huaj.

C’është ky sheqer-sherbet?

Titulli është një perifrazim i vargut të Nolit, “C’është ky sheqer-kësmet?” tek vjersha-bejte “Kënga e Salep Sulltanit”. Noli mund të ketë qënë aktor i shkëlqyer edhe pse pak është shkruar rreth nivelit të tij aktorial. Me zgjuarsinë, finesën dhe njohjen e gjuhëve, Mavromati duhet të ketë mbajtur peshë në trupat teatrale shëtitëse, ku ka qënë për disa vite dhe ku ka njohur më të mëdhenjtë e dramave në vargje. Kjo ka ndikuar në veprimtarinë e tij si përkthyes dhe si poet. Nuk di të ketë qënë regjisor.

“Po ç’tu kujtua “sheqer-kësmeti” i Nolit?” do pyesë plot dyshim avokati im që shëllëhet diku në Mesdhe, sepse e di që kur shënimet nisin krejt “të pafajshme” kanë nga një dozë me helm më pas.

Nuk ka aspak helm por sherbet!

Një i njohur, që kupton shumë nga arti i skenës dhe i filmit, më shkrojti se shkrimi im rreth regjisorëve ishte “i sinqertë, por i mungonte sherbeti”. Më pas kishte një lloj shtjellimi, por unë nuk kuptova mirë nëse mungesa e sherbetit kishte të bënte me mungesën e ëmbëlsisë, apo mungesën e një lidhësi dhe zbutësi, rol që sherbeti e luan në pengjirët, bakllavatë dhe trigonat.

Gjithsesi, mendova të thellohem më shumë në shënimin origjinal dhe të shihja se ç’ka ishte kaq e mangët, qoftë nga “ëmbëlsia”, qoftë nga “ lidhja dhe zbutja”. Kuptohet që nuk ishte fjala për zaharosje të sherbetit, se këtë gjë në një shkrim nuk do e dalloja dot kurrë.

E rilexova dhe pashë që i nxirrja “fishek’ thuajse të gjithë regjisorët shqiptarë të 80 viteve të fundit, duke përjashtuar këtu Esat Oktrovën, Mihal Luarasin, Dhimitër Anagnostin dhe Kristaq Dhamon. Për opinionin tim të “hidhur” përdorja edhe opinionin e babait tim duke e bërë dopio-zeher të gjithë shkrimin. Në fakt, shënimi bie në kundërshtim edhe me disa shkrime të mijat të mëparshme për Piro Manin dhe Drita Kallamatën, por më duhet të them, se ishin shkrime pasi dy regjisorët ishin larguar nga jeta dhe nuk besoj se “ngrija në qiell” artin e tyre. Gjithashtu kam pasur simpati për shfaqjet e vëna në skenë nga Serafin Fanko, por edhe për të nuk mund të them “një regjisor si ai!”. Kufizimet kanë ardhur nga mungesa e Traditës në regjizurë, nga kufizimet ideologjike në Diktaturë dhe nga dobësia e shkollës së regjisorëve.

Për fat të keq, si për shumë Universitete të tjera, niveli nuk u ngrit as pas viteve ‘90 dhe për më tepër, mundësitë financiare për të ndihur teatrin dhe filmin kanë qënë të kufizuara.

Shkurtimisht këto i shkrojta edhe Mevlan Shanajt, kur ngriti pyetjen “nëse unë kisha mbaruar shkollën e kinematografisë së Devollit”, shkollë kjo krej e panjohur për mua. Në përgjigje unë i thashë se Shkolla e Aktorëve e kohës së tij dhe e kohës sime, ishte pak a shumë si Shkolla e Kulturës, por Mevli shumë i indinjuar theksoi faktin se “Koncert në vitin 1936” ishte pëlqyer shumë nga skenaristë dhe regjisorë të huaj.

Për tu kthyer tek “mungesa e sherbetit”, unë vazhdimisht kam qënë kundër qëndrimit ” ka pasur arritje të mëdha , por edhe ndonjë të metë“, sepse nuk kam hasur tek filmat tanë (përjashto “Përrallë nga e kaluara” apo dy tre të tjerë) atë ngacmim që të mban lidhur emocionalisht të lidhur me veprën gjatë gjithë shfaqjes. Po kështu edhe në më të shumtën e shfaqjeve teatrale. Për më tepër, në këto të fundit, edhe kur materiali ka qënë i mirë, pak është ndjerë një dorë “guximtare” e regjisë, që sjell rritjen e dramës apo komedisë.

Një miku im më tregoi këtë vit për një pjesë teatrale të vënë në skenë nga regjisori kosovar Fatos Berisha, shfaqje nga e cila publiku dilte duke qarë për shkak të emocioneve të fuqishme. Ndoshta ka ndryshime pozitive në teatrin shqiptar, të cilat unë s’kam si t’i njoh, për më tepër duke qënë paragjykues si në shënimin tim.

(Por të shoh shfaqje të teatrit të Korçës, që drejtohet nga Zamira Kita, nuk kam për tu tunduar kurrë, edhe sikur të ngjallet dhe të vijë për t’i vënë në skenë Sergei Bondarçuk!)

Regjisorët e të kaluarës dhe të së ardhmes

Dikur kam shkruar për regjisorët e mij, gjatë periudhave të fëmijërisë dhe adoleshencës, kur recitoja dhe luaja në trupa te ndryshme amatore. Ndoshta të gjithë nuk janë më, por emrat e tyre nuk i kam harruar kurrë, sepse në moshën kur ke dëshira dhe kupton pak, ke një ndjenjë adhurimi për ta. Ndoshta mbetet pa përmendur kush, por po rendit ata që kujtoj duke nisur me Drita Kallamatën dhe duke vazhduar me Sotiraq Cili, Perikë Gjezi, Jani Riza, Dhimitër Orgocka, Llazi Sërbo, Fatos Sela dhe Niko Qirici. Kur mbusha 20 vjeç nuk pata më të bëja me regjisorë, sepse dëshira për të luajtur në skenë ishte fashitur.

Pata njohur Emil Bibollin, për të cilin ruajta gjithnjë një konsideratë të veçantë, por pa i njohur nga afër artin e tij.

Të jesh “regjisor” është një veti e veçantë dhe nga emrat e sipërpërmendur, vetëm Emili kishte studiuar regji. Ndoshta një specializim pat bërë edhe Raqi Cili, por dhe ai punoi si regjisor vetëm për disa shfaqje me trupat profesioniste dhe e ushtronte aftësinë e tij prej regjisori vetëm tek trupat amatore.

Gjithnjë i shihja me shumë admirim dhe herë herë pyesja tim atë, se cilin regjisor shqiptar vlerësonte. Ai veçonte Esat Oktrovën dhe disi Mihal Luarasin, por nuk kishte vlerësim të madh për të tjerët. Dhe ishte një njohës shumë i mirë i teatrit. Në kinematografi vlerësonte vetëm Dhimitër Anagnostin dhe pak Kristaq Dhamon, por njohja e regjisorëve të asaj fushe i vinte vetëm nga “produkti përfundimtar”, që ishte filmi, por pa njohur punën e regjisorëve në “setet” ku filmohet dhe ku njihet edhe më mirë se cili është i mirë, cili është mesatar dhe kush është “gjeniu”.

Cuditërisht, babai nuk kishte admirim të madh as për Sokrat Mion, ndoshta nga një lloj qasje tepër klasike në teatër të këtij të fundit, ose sepse dramat dhe komeditë e vëna nga Mioja në Korçë nuk kishin qënë veçanërisht të shkëlqyera.

Ky ishte “formimi” im ndaj punës aq komplekse të një regjisori, që më bënte të mbaja sytë vetëm tek emrat e të mëdhenjve në filmat që shihnim në “Jugosllavi” dhe që ishin Felini, Godar, Kurosava, Bergman, Orson Uells, Bertoluçi, Kubrik, Forman dhe sa e sa të tjerë. Sigurisht këta dhe të tjerë ishin frymëzimi edhe i gjithë aktorëve shqiptarë, që aspironin të bëheshin regjisorë teatri apo kinematografie. Ata ishin në gjendje të dallonin më mirë artin e madh edhe pse Instituti i Arteve nuk ishte në vitet e rinës sime një shkollë me nivel. Në kohën kur unë studioja nisi edhe dega e regjisurës në atë Institut, prej nga më vonë kanë dalë shumë e shumë regjisorë, emrat dhe veprat e të cilëve, për fat të keq nuk i njoh.

Ishte një këmbim jo shumë i këndshëm së fundi me aktorin Mevlan Shanaj, që më shtyu në këto kujtime. Mevlani diçka kishte shkruar për “Koncert në vitin 1936”, që e quante “film ikonik” dhe kështu nisi debati, të cilin ai e “zgjati” jo në praninë e të tjerëve. Mësova prej tij se si kishte dhënë dhjetë vjet mësim në Masterin e regjisurës në Akademinë e Arteve dhe që pat qënë edhe regjisor filmi. Kjo bëri që të rikthehesha në qëndrimin “nihilist” të babait tim dhe të mos kisha besim (sigurisht pa të drejtë) tek më të shumtit e regjisorëve që “militojnë“ në Shqipëri.

Mund të formohet mirë një regjisor nën drejtimin e Shanajt, që quan një film “ikonik”? Për mua është gati e pamundur. Eshtë njëlloj sikur një orkestër sinfonike ta drejtojë një sazexhi i zakonshëm dasmash. Sazexhiu mund të ketë edhe veshë shumë të mirë muzike dhe të dallojë se kush luan ndonjë nato “fallco”, por nuk mund të bëjë më shumë se aq.

Ndaj ju kërkoj ndjesë të dashur regjisorë shqiptarë, që nuk kini pasur mundësi të studioni në shkolla të huaja, ose të asistoni regjisorë të mirë botërorë!

Gjithnjë do e kem të vështirë të ndjek një shfaqje të vënë në skenë nga ju apo një film të drejtuar prej jush.

Suta

 Ajo u hodh vetëtimthi para gjogut tim

Me dëshirën e marrë për tu vetvrarë

Atë pragagimi në gusht.

I miri shoku im u ngrit në ajër

Për të mos e prekur,

E ndjeu se me vrullin e tij dhe të saj

Në vend do e linte të vdekur.

Por diçka tepër të thellë kishte në atë kërcim të beftë

Që mua mu duk si i fundit akt,

Ajo kishte kohë kaçubes priste

Të ziun gjog të shkonte,

Diçka t’i thoshte,

Ndoshta se kishte qënë ai,

Ai fajtori që ishte prishur i bukuri pakt.

Ndaj edhe pse ai e mbrojti

Nga i sigurti fund i tmerrshëm,

Diçka prej saj,

Ndoshta një pjesë briri,

E bëri ndëshkimin për gabimin e hershëm.

I djathti sy i hamshorit

Në çast u shprish,

Ndërsa nuk kuptoja,

Nëse plot pezm,

A me një dëshpërim të nginjur

Ajo vraponte drejt një shtegu dhish.

E përkëdhela mikun e plagosur,

Ajo tashmë ishte larg,

Qemë vetëm ne të dy.

Unë,

Më i mençur dhe me më pak fuqi

Se dy gjallesat e tjera

Dhe miku im,

Nga një dashuri e gabuar plagosur në sy.

Të gjith sytë tek SHBA (për fat të keq)

Në këtë “lëmsh” ku ndodhet Bota sot, të gjitha sytë janë të drejtuar nga Ushingtoni, sepse ç’do ndodhë atje këtë nëntor përcakton të ardhmen e miliarda njerëzve në botë. Për fat të mirë apo të keq është kështu. Të paktën prej rënies së Murit të Berlinit.

SHBA është fuqia më e madhe ekonomike dhe ushtarake në botë, me diferencë nga të tjerat dhe njëkohësisht me me një ndikim edhe më të madh se sa është diferenca e saj ekonomiko-ushtarake me të tjerët. Ndaj jo vetëm këtu ku jetoj, që është një shtet ku fqinji i vetëm është vendi që drejtohet nga Trump, por edhe në Bruksel, në Lindjen e Mesme, madje dhe në Pekin dhe në Moskë sytë janë të drejtuar tek Amerika dhe presin me ankth se çdo ndodhë në nëntor të këtij viti.

Kjo duket qartë në titujt e lajmeve në mediat më të rëndësishme botërore, në takimet shumëpalëshe të politikanëve, në ndjeshmëritë e bursave, në dekratat e njerëzve më me ndikim sot në botë.

vërtet ka qënë kështu në 35 vitet e fundit, por është bërë edhe më e madhe, për shkak të paparashikueshmërisë të veprimeve të Trump, që është në krye të Shtëpisë së Bardhë. Tashmë politikat amerikane janë shumë të ndryshueshme dhe jashtë rregullave të zakonshme që ndiqnin më parë dhe që kishin në themel – Interesat Kombëtare të Amerikës.

Për herë të parë në 80 vitet e fundit, tek kjo Shtëpi e Bardhë u pa një sjellje e egër ndaj Europës dhe Kanadasë, shprehje të hapura për shtimin e kontrollit ushtarak mbi rajone ku nuk kishte eskluzivitet më parë, simpatia dhe mbështetja për autokratët, si dhe një njehsim të politikave të jashtme për Lindjen e Mesme me ato të Izraelit.

Si rrjedhojë jo vetëm raportet me aleatët dhe me vende të tjera në Botë janë tejet delikate, por ç’ka është më e rëndësishme, polarizimi politik brenda Amerikës po bëhet gjithnjë dhe më i madh. “Efekti Trump” ka qënë dhe është shumë herë më i madh se sa parashikohej në vitin 2016, kur ai konkuroi për herë të parë për President.

Tashmë pritet një pëplasje edhe më e madhe “elektorale” midis kandidatëve të MAGA dhe të së djathtës ekstreme me kandidatët kundër Izraelit dhe të së majtës ekstreme. Forcat e moderuara të të dy partive të mëdha janë duke humbur terren dhe si rrjedhojë edhe elektorati amerikan ka për tu bërë më konfliktual se sa ka qënë deri më sot. Ka të ngjarë, që republikanët të humbin edhe Senatin dhe Kongresin, por edhe nëse humbasin vetëm këtë të fundit, do pritet një luftë e ashper politike në dy vitet e ardhme dhe shumë pak konsensus.

“Po le të çajnë barkun amerikanët!” mund të thotë me mendjelehtësi dikush, që nuk e ka të qartë se sa e rëndësishme është jeta politike brenda Amerikës për të ardhmen e Globit.

Duam nuk duam ne, se si do ravijëzohet jeta politike në Amerikë ka për të pasur efekt në jetën politike të gjithë vendeve europiane dhe demokracive në botë. Do ketë edhe tek to ashpërsim të luftës politike dhe forcim të partive në ekstremet e spektrit politik. Për më tepër çështjet “për jetë a vdekje” të Globit , që janë Ngrohja e Përgjithshme dhe konfliktet e armatosura do jenë në varësi të njeriut që ka tani Shtëpinë e Bardhë dhe të atij që do e ketë në të ardhmen.

Sigurisht që në të ardhmen është doosdoshmëri mos jetë JD Vance apo Marko Rubio, por nuk është më mirë as të vijë Aleksandra Kortez.

Njerëzimi kërkon njerëz të moderuar, por dhe që mos jenë njëkohësisht shërbëtorë të përulur para Korporatave.

Ku do gjenden?

Kët nuk mund ta gjejnë as qindra njerëz s[ bashku, që kanë sejcili nga dhjetë herë më shumë mend se unë.

Fundkorriku

 I jam dorëzuar vapës

Dhe as për oazin e syve të tu nuk dua të di.

Përbetimet humbin vlerën

Në këtë korrik përvëlues.

Nuk jam më i ri

Kur gjithë shpresë e prisja verën,

Për tu endur zbathur plazhit zhurrmues.

Ti rrije nën një hije

Me një libër

Për të ruajtur delikaten lëkurë

Dhe ndërsa ecja dhe s’të gjeja

Dhe s’të gjeja se nuk dija ku ecja,

Ndaj nuk u takuam dot kurrë.

Ti përsëri çlodhesh diku nën një hije,

Ndërsa mundohem të të gjej

Dhe të kërkoj prapë,

Edhe pse e di që sytë nuk janë më të lagur

Nuk mund më asgjë prej tyre të pi.

Eshtë një fundkorriku i çmendur

Plazhi është shumë larg

Ashtu si vitet e rinisë sim;

Etje nuk kam më si më parë,

Dielli djeg,

Oh sa shumë vapë!

“Rrahjet e gjoksit” pasi kalojnë shumë vite

“Po ore me gropë e kemi gjoksin!” ishte përgjigja, që i dha dikur një vlonjat një shkodrani, që mori më pas një koment të goditur, jo dhe aq të këndshëm për tu shkruar këtu. E njohur si një cilësi e “trimave të Labërisë, Kurveleshit dhe Mallakastrës së Egër”, rrahja e gjoksit nuk është një karakteristikë thjesht e asaj zone të Shqipërisë së Jugut, por edhe vendeve të tjera në Shqipëri dhe në Ballkan. Kryesisht kap ata njerëz (përgjithësisht meshkuj), që e kanë të domosdoshme mburrjen me vend dhe pa vend, që mund të mos jetë e shkaktuar nga komplekse pasigurie. Krijohet një traditë e këtij lloj egoizmi, që është sintetizuar në togfjalëshin “rrahje gjoksi”. (Në zona veriore të Shqipërisë, ka një lloj tjetër rrahje gjoksi me të dy duart, që kryhet si rit gjatë funeraleve, por nuk lidhet me temën që po prek në këtë shënim.)

Unë nuk kam bërë ndonjë analizë të mirëinformuar se pse u krijua kjo traditë në ato zona malore, tepër të ndara nga anë të tjera të Shqipërisë, por të njohura për trimëri si edhe për grabitje. Ndoshta ajo mënyrë jetese, pa u lodhur shumë në punë, por duke u “stërvitur” për të grabitur gjërat e të tjerëve, mund që ka sjellë edhe këtë cilësi të zhvilluar gjatë darkave të gjata me raki të fortë, shumë mish dhe me këngë të gjata me iso. Të qënit kokëulur me siguri që konsiderohej dobësi dhe nëse nuk arrije të tregoje për “trimëritë“ e fundit dhe të së kaluarës ndoshta mund të mos kishe vend në sofër.

Por le t’i lemë lebërit në “heroizmin” e tyre dhe në këngët polifonike, që zgjasin deri në të gdhirë dhe të merremi me “mburrjet dixhitale”, ose “mburrjet e printuara” që hasen sot mes njerëzve, të cilët e quajnë veten intelektualë dhe e shtrojnë nëmediat sociale apo edhe në libra të botuara me paratë e xhepit të tyre.

Edhe pse mund të mos e kenë pasur një cilësi të shprehur rregullisht më parë, njerëz me një shkollim të mirë, që kanë pasur veprimtari profesionale, shoqërore apo administrative në një kohë të largët (kryesisht në periudhën e Diktaturës) rreken që të shkruajnë “të bëra” dhe “të pabëra”, tek të cilat me “shumë marifet” paraqitet “rrahja e gjoksit”. Mund të jenë sportistë të shquar ose jo, artistë të mirë dhe mediokër, administratorë të zellshëm ose dembelë, ish studentë të nivelit të mirë, por dhe nga ata që mezi kalonin në vjeshtë.

Pse ndodh kjo dukuri në shekullin e XXI?

Arsyet mund të jenë të ndryshme, që nga përpjekjet për të marrë ndonjë “pension special”, “kompleksi i Osman Gazepit” dhe deri në “autosugjestionimin” – “unë nuk kam qënë ndonjë çapaçul”. Duket sikur nuk i sjellin ndonjë dëm kujt, por për mua, që e gjykoj se nga Historia e Madhe, por dhe nga të Voglat mësohet shumë, më duket se është e dëmshme. Ndaj nuk hezitoj t’ja u bëj “bromp” edhe pse shumë miqve të mij ju duket marroke ajo që bëj unë shpesh.

Por nuk më pëlqen, që një artist në moshën 20 vjeçare, të krijojë një përfytyrim të gabuar për një kohë të vështirë, për një institucion të caktuar artistik, apo dhe për artistë të caktuar. Pashë para disa muajsh një video të aktorëve të rinj korçarë, që shkonin në tufë t’i uronin ditlindjen Koço Qëndros, që ishte një gjest tepër njerëzor. Por mes tyre kishte nga ata që intervistoheshin dhe theshin se donin të mësonin shumë nga arti i aktorit Qëndro. Nuk ka ç’të mëohet nga ai Art! Dhe ndoshta nuk ishte i ndjeri Koço, që kishte krijuar “legjendën e Harpagonit”, por të tjerët.

Dhe kjo vlen për shumë raste, si ai i një mësuesi muzike që shkruan në një libër se Shkolla e Muzikës ishte krijesë e tij, e një administratori, që pasi lexon ditaret e mbajtura në Kohën e Diktaturës, rrëfen se ai pat bërë ngritjen e nivelit në Arsim, Kulturë dhe Sport e ndoshta edhe në Shëndetsi.

Historia nuk është Opinion. Ajo që ka ndodhur, edhe pse nuk mund të karakterizohet në mënyrë njëngjyrëshe, ka ndodhur me një prirje të caktuar dhe me një rezultat të caktuar.

Në kohën e Diktaturës njerëzit punuan dhe jo çdo gjë ishte e shkuar dëm. Por ishte më e shumta, sepse i tillë ishte Sistemi dhe ata që “rrahin gjoksin” se kanë bërë çudira, dashje pa dashje i bëjnë ende shërbim atij Sistemi.

Të dashur 70, 80 dhe 90 vjeçarë, lerini të tjerët të shkruajnë për ato që kini bërë!

Bashkëkohësit ju kanë njohur për cilësitë e mira, por edhe për veset, që janë të pranishme tek kushdo. Nëse nuk jini në gjendje të shkruani për të gjitha, atëhere do dukeni qesharakë, pak a shumë si ai labi nga Kuçi, që thoshte krenar: “Nuk e them për mburrje por jam nga Kuçi, zemra e Labërisë!”

“Rilindja” e qëndrave të qyteteve shqiptare

Një mik i mirë i imi, i cili jeton në Amerikë, kishte bërë një udhëtim dyjavor në jug të Shqipërisë pas shumë vitesh, që nuk kishte qënë në Atdhe dhe kishte mbetur i befasuar. Nuk e pyeta se kur kishte qënë për herë të fundit në qytetet, të cilat i kishin lënë mbresa të pashlyeshme, por nuk kishte shumë rëndësi, se dhe unë nuk mbahet mend se kur kam qënë herën e fundit në Përmet, Berat dhe Fier, që ishin disa nga qytetet që e kishin befasuar ve]anërisht me ndërhyrjet në Qëndrat e tyre.

Ai pat pirë disa mëngjese kafe në qëndër të Beratit dhe i ishte dukur di]ka më e mirë se qëndra një qyteti të të njëjtës madhësie në SHBA. Edhe pse nuk e kam parë qëndrën e rinovuar të Beratit, e besoj, sepse vetëm të shohësh Mangalatin nga një tryeze kafeje jashtë, është vërtet një pamje që nuk e has kudo. Unë nuk di se si është ndryshuar Fieri, Përmeti apo Lushnja, se nuk kam qënë në ato qytete, që në kohën e Diktaturës së Merhumit.

Dyshimi im (jo i bazuar) rreth ndërhyrjeve të Rilindjes Urbane vinte vetëm nga ato ]’kisha parë në Tiranë, Kor]ë dhe në Golem. Edhe në Elbasan kam kaluar në qëndër dhe nuk më ka lënë përshtypjen e një transformimi rrënjësor estetik

E kam përmendur për Tiranën, që është shembull ilustrues se si Liria Ekonomike vepron për mirë. Tirana e vitit 2025 është shumë më e mirë se ajo e vitit 2004, por e keqja e madhe e saj është se financimet e shumta në ndërtim janë “kanalizuar “keq dhe kanë ndodhur dëme të mëdha, sidomos brenda Unazës së Vogël, dëme këto që janë prekur nga shumë kritikë të arkitkturës ose edhe të fushave të tjera.

Nisur edhe nga ndërhyrjet tepër të këqija në qendrën e Kor]ës, për të cilat është stërshkruar, nuk ka qënë tepër e palogjikshme që të vija në dyshim Rilindjen Urbane të qyteteve të tjera të Jugut. Por gjithashtu unë rezervoj të drejtën të “flak dyshimet” nëse vizitoj Përmetin dhe “le mendjen” nga bukuria arkitekturore e qytezës provinciale të viteve ‘80. Atëhere do ja marr me siguri një avazi përmetar dhe të thurr vargjet “O Përmet o xhenet!’ , madje edhe të mendoj të vendosem në atë vendbanim me njerëz të butë. (Nuk ndodh kurrë asnjë krim.)

Për tu rikthyer në përpjekja e Ramës, që donte t’i kthente qytetet tona, si “ato zonjat që vishen mirë dhe bëjnë edhe një makiazh të hijshëm”, mendoj se ja ka arritur suksesit edhe pse paratë e taksapaguesve janë vjedhur pjesërisht. Miku im (vizitor i Jugut) është i dyti shqiptaro-amerikan (me mend), që këmbëngul se Shqipëria është një vend me zhvillim arkitekturor dhe me jetë qejfi, që i bën të mendojë rikthimin thuajse të plotë në Atdhe.

Të dy madje nënvizojnë edhe shërbimin e shkëlqyer në lokalet shqiptare, qofshin bare apo restorante. Unë nuk di se në cilat lokale shkojnë ata, por kur kam qënë në Tiranë dhe në Kor]ë, kam hyrë edhe në “qylhanka”, por edhe në lokale mbi mesatarët. Nuk kam shkuar në Sheratoni në Tiranë apo në Vila Borgjeze në Kor]ë, por në disa vende kam qënë. Kërkund nuk kam “lënë mëndjen” nga shërbimi, por ndoshta më ndodh se jam i prirur të gjej të meta. Shembuj anekdotikë mund të përmend plot, por nuk dua të dal nga fusha e arkitekturës, e cila nuk varet aspak nga sjellja e kamarierëve, banakierëve apo pastrueseve.

Edhe në interieret e lokaleve gjeja po të njëjtin parim të Ed Ramës – gra të pispillosura me makiazh të mirë, që të lenë mbresë kur hyn.Vërtet janë shumë më luksozë se restorantet që kanë të njëjtat ]mime në Kanada apo në SHBA. (Banjot lenë pak për të dëshëruar, por edhe zonjat që pispillosen nuk janë gjithnjë tepër higjenike.) Pra pronarët kujdesen që mjediset e brendëshme të jenë të një klasi të lartë. Ve]anërisht në Tiranë. Por mua më tepër se lokalet, në një qytet që vizitoj, më duhen më shumë hapësirat, qarkullimi i lehtë i mjeteve, pjesët e gjelbëruara dhe këndet e lojërave të fëmijëve, pasqyrat ujore dhe ndërtimet që nuk i bëjnë hije njëri tjetrit.

Nuk i kam gjetur këto në Tiranë, Kor]ë dhe Elbasan.

Do i gjej vallë në Përmet?

Atëhere do them me plot gojë, që mezi po pres Rilindjen Urbane 2.0.

I kryqëzuari

E ndesha të kryqëzuarin

Jo në një pikë ku udhët ndahen;

Drejt lavdisë të shpije e para

Dhe drejt mundimit e dyta të degdis.

Ai buzëqeshte hidhur

Me sytë në një pikë përqëndruar

Bujar,

Jetën po e falte pa ditur se kujt,

Gjithshka tjetër e kishte dhuruar që në lindje.

Bekimin,

    Mirësinë,

        Dashurinë pa kushte,

Në të largëtin vend,

Ku korbat krrakaritnin mbi një lis.

Kishte zbritur nga kryqi

Dhe më shtronte para bukë dhe verë

Në një tryezë druri të thjeshtë

Duke më lënë përshtypjen

Se isha i panjohur për të

Dhe pse më kishte njohur menjëherë,

Unë mëkatari

Nuk hiqja dot trupit krenarinë time të kotë,

Dërdëllisjet me njohuri të cekëta

Humorin e fshehur në kindat e buzëve

Gjthshka tjetër vanitoze që ka kjo botë.

Ai buzëqeshi pa më parë

Dhe më pa edhe me të tijën prekje.

Nuk munda ta kuptoja kurrë se ç’mendoi

A brenda kryeve të mija ishte gjithë kohën

I kryqëzuari aq i përbotshëm,

Për të cilin u betova

Se nuk do e shoh më deri në vdekje

Në “Belvedere në Vienë“

Nuk di pse sa herë përmendet Viena, më vijnë ndërmend vargjet “Në Belvedere në Vienë,/Sikur pashë Skënderbenë!” Tani nuk kujtoj as se cili patriot i kishte bërë këto vargje, pasi kishte parë në Muzeun e Belvederes, përkrenaren dhe shpatën e Gjergj Kastriotit. Sigurisht që pat ndodhur pasi ishte krijuar Miti i Skënderbeut nga Rilindasit, si domosdoshmëri pët të zgjuar ndjenjën kombëtare dhe për të patur mundësi “të bëhej Shqipëri”.

Edhe pardje, në një lokal në Amerikë, me pronarin shqiptar hyra në diskutimin pa krye rreth Skënderbeut, shqiptarëve dhe faktit që ne jemi” më të vjetrit në Europë“. Nuk di se sa avantazh na krijon ndaj të tjerëve, që kanë ardhur pas nesh në Europë, por fakti, që “në Belvedere në Vienë“ tani nuk kemi as shpatën dhe as përkrenaren e Skënderbeut diçka tregon rreth nesh. (Për hir të së vërtetës, objektet që na kanë bërë aq krenarë ne shqiptarëve ndodhen në një Muze tjetër të Vienës, por kjo nuk ka të bëjë shumë me thelbin e këtij shënimi.)

“Të ardhurit e vonuar” (me trenat e dytë, të tretë dhe të katërt) në Europë na lanë pas shumë shpejt, se ndërtuan disa qytetërime, objektet e të cilëve mbushin jo vetëm Belvederen, por dhe gjithë muzetë më të rëndësishëm të Europës dhe të botës. Nuk po ja u përmend emrat “popujve barbarë“, që jo vetëm erdhën më vonë se ne, por na vodhën edhe kulturën, artin dhe filozofinë dhe i ngritën si vepra të tyre, në territore të tjera. Madje nga inati i atyre “vjedhjeve të përbindëshme” ne vendosëm edhe të mos e shkruanim gjuhën tonë. Disa murgj, që nuk kishin me se merreshin në Mesjetën e vonë u përpoqën, por dhe ata e panë, që ne ishim një popull i vendosur, krenar dhe kokëmushkë, që nuk donim t’ja dinim se fqinjët tanë kishin alfabetet e tyre, shkruanin në pergamene dhe në letër, madje dhe përkthyen Biblën në gjuhët përkatëse. Ne u kujtuam kur i Sëmuri i Bosforit, u duk se nuk kishte shërim dhe tani, edhe pse kemi më të vjetrën gjuhë kemi atë më të rishmen të shkruar.

Por që na kanë vjedhur të huajt kjo është e provuar, se dhe dy gjërat më të rëndësishme të Kombit, që janë Përkrenarja me kokë dhie dhe Shpatën që bëri kërdinë në otomanët, na i kanë vjedhur austro-hungarezët dhe e ekspozojnë në Muzetë e tyre.

Më mirë të kishim qënë një popull hajdut!

Se tani do i kishim ne Muzeumet plot me objekte të rrëmbyera nga të tjerët.

E megjithatë rrjedhën e historisë nuk e ndërrojmë dot edhe pse si e ka thënë dikur Merhumi “ne e kemi çarë rrugën e historisë me Atë në dorë!” Dhe me Atë e kishte fjalën për Shpatën, por jo të Skënderbeut, se atë na e kishin vjedhur.

Ja dhe tani, që e kemi vënë si në vijë, në vendet e para jemi vetëm për trafikun e “Miellit”. Me “miellin e duarve tona” kemi bërë goxha para dhe kemi ndërtuar bina të larta në Tiranë dhe vendpushime luksoze në Jug, por sërish nuk na vlerësojnë sa duhet, madje na vonojnë hyrjen në Europë, neve, që e kemi shpikur Europën. Se ne ishim të parët!

Ky Skënderbeu i ri (sipas Spiropalkës) dhe Ismail Qemali i Ri (sipas berberit të Ramës) po bën ç’është e mundur, por sa na afron për të na futur, dalin do “korba dhe sorra” dhe e pengojnë. Tamam si Hamza Kastrioti dhe Ballaban Pasha në kohën e Gjergj Kastriotit. Po ata e gjetën vendin dhe shumë shpejt do e gjenë edhe këta trashëgimtarët e tyre, se ne “trenin e Europës” do e hipim ose më 2030, ose më 2035, ose shumë shumë më 2040. Atë vit Rama do jetë 76 vjet, Di Lana 70 dhe Zeqineja në kulmin e mesogruarisë së saj.

Me siguri që do marrim edhe përkrenaren dhe shpatën.

(Me këtë të fundit nuk dimë se çdo bëjë Rama se përkrenarja është dy tre numura më e madhe.)

Emigrantët, emigrantët, emingrantët!

Unë jam vetë emigrant dhe a priori kam predispozicionin të jem në anën e tyre. Edhe të të paligjëshmve. Por në këtë shënim do mundohem të jem sa mundem objektiv.

Ngjarjet e dy viteve të fundit dhe veçanërisht kriza në Ceuta, të bëjnë të mendosh më thellë rreth problemeve që lidhen me emigracionin masiv të paligjshëm.

Kur shkruaj ngjarjet e dy viteve të fundit, kam parasysh fushatën e Trump dhe periudhën e veprimtarisë së ICE kryesisht, por edhe të gjithë retorikën “anti-emigracion” në Europë dhe forcimin e partive të ekstremit të djathtë në vendet e zhvilluara europiane.

Trump e nisi keq me “ latinot’ në fushatën e fundit, por kjo ishte një nga pikat që e ndihmoi më shumë, madje edhe tek emigrantët europianë të kohëve të fundit si dhe tek “latinot e stabilizuar” vetë. Ishte njëdemagogji tepër efikase dhe që u shoqërua me operacione tepër “joamerikane” të trupave të ICE me maska dhe që solli një dukuri të pangjarë në 100 vitet e fundit të shtetit amerikan. Pati solidarizim me emigrantëtë që kapeshin nga njerëzit, por mijëra u deportuan, madje edhe në Salvador, ku kushtet e burgjeve janë të tmerrshme.

Kjo të forconte bindjen se një pjesë jo e vogël e amerikanëve janë racistë dhe i urrejnë emigrantët e ligjshëm apo të paligjshëm dhe veçanërisht kur nuk janë të bardhë.

Në vendet e zhvilluara europiane është diçka e ngjashme tash e 30 vjet. Menjëherë pas rënies së Murit të Berlinit nuk ishte e tillë, madje edhe anijet e tejmbushura me shqiptarë u pritën mirë në Bari dhe Brindizi. Por më vonë, vit pas viti, paknaqësia ndja emigrantëve u rrit dhe sot e gjithë Europa është thuajse e gatëshme të vendosë barriera dhe mundësisht t’i nisë në Afrikë dhe në Azi më të shumtët e emigrantëve.

Por a mund të ndalohet lëvizja e lirë e njerëzve, e cila është e natyrshme, me rregulla dhe kufij të cilat nuk janë të natyrshme?

Unë jam për një rikthim në kohët pa kufij, kur popullsitë nomade (si grupe kafshësh të zhvilluara) lëviznin nga një vend në tjetrin. Kështu e kishte krijuar Natyra!

Qëndrimi im mund të jetë disi naiv dhe ekstrem, por ajo që është e natyrshme në këtë kohë, kur ekonomitë janë të ndryshme, respekti ndaj institucioneve është i ndryshëm, të drejtat e njerëzve respektohen në mënyrë të ndryshme, njerëzit që jetojnë në vendet e varfra dhe ku regjimet janë shtypëse të kërkojnë të jetojnë në vende të pasura ku ka më shumë liri.

Madje nëse nuk ka mundësi pune në këto vendet e pasura asnjë njeri nuk do të shkojë atje.

Edhe në shqipëri po shkojnë gjithnjë e më shumë emigrantë, madje këto ditë qeveria lidhi një marëveshje me Vietnamin për 20 mijë punëtorë.

Kuptohet, që edhe pse nuk ka ndonjë protestë tani do ketë më vonë kundër emigrantëve (madje ne na bijen në hise edhe këta vietnamezët e shkurtër, që nuk ndihin në përmirësimin e racës shqiptare).

Por deri sa të mos ketë një ulje të diferencave të mëdha ekonomike dhe të lirive njerëzore midis vendeve “erërat e emigrantëve do fryjnë nga vendet me presion më të madh drejt atyre me presion më të ulët”, sikundër fryjnë erërat në Glob.

Ndaj mjaft me thirrjet histerike që tregojnë me gisht për keq: “Emigrantët, emigrantët, emigrantët!”

Pse dëshpërimi të shpie në veprime të dëshpëruara?

Më shkoi kalimthi në mendje kjo pyetje dhe nuk pata zellin për të “gërmuar” se ç’kanë shkruar të mënçurit e dy shekujve të fundit rreth saj. E dija që do ishte një “qorollisje” shumëmujore mes shkrimeve të Frojdit, Jungut, Sartrit dhe ndoshta edhe të Niçes, Dostojevskit dhe Kamysë. Mund të ketë edhe tëtjera mendje të ndritura, që besoj se i kanë dhënë një përgjigje të përafërt se për një përgjigje shteruese ma merr mendja se nuk ka se si t’i jepet. Pa mundur të krijosh klasifikime të marëdhënieve të “dëshpërimit” me veprimet që rrjedhin më pas them se është e pamundur. Dhe klasifikimet duhet të jenë shumë të vështira se ka miliona raste tepër të larmishme “të dëshpëruarish”.

Nuk dua të fut në këtë kategori të veprimeve të dëshpëruara “vetvrasjen” se ajo është një gjendje e çastit dhe që lidhet me një problem serioz të shëndetit mendor. Balanca të caktuara kimike prishen dhe shpien dikë në depresion (nuk është e njëjta gjë me dëshpërimin) dhe në një çast fatal prishja e balancës është aq goditëse sa shpëtimi i vetëm gjendet tek likuidimi i vetvetes.

Po marr një rast ekstrem të një veprimi të dëshpëruar, që kalon kufijtë e logjikës më të thjeshtë njerëzore, madje edhe të kafshëve. Dy prindër në moshë të kaluar në Greqi nuk arritën të pranon vdekjen e djalit të tyre të vetëm që vuante nga një sëmundje e rëndë. Nuk e raportuan vdekjen e tij dhe e mbajtën për disa javë në apartamentin ku banonin të tre, me shpresë se një çast do rikthehej në jetë. Eshtë vërtet rast shumë i rrallë, por nuk është i vetmi. Për mendimin tim nuk ka se si klasifikohet as si sëmundje mendore, sepse i kishte kapur të dy njëkohësisht. Dhe sëmundjet mendore nuk janë ngjitëse.

Por nëse ky është një rast tepër ekstrem, janë të shumta të tjera raste ku nuk arrihet të kuptohet se ku nis dëshpërimi, ku vazhdon shpresa që duhet të kishte humbur dhe ka mbetur jo vetëm e gjallë por dhe e fortë dhe ku mbyllet ky proces sa i palogjikshëm aq edhe tortutrues jo vetëm për atë që e kalon, por edhe për të tjerët që mund të jenë pjesë e ngjarjes.

Rastet më të zakonshme janë ato të “humbjeve” në dashuri, kur një nga partnerët është plotësisht i lirë dhe i qetë nga marëdhënia e mbyllur, por tjetri vazhdon të shpresojë në rikthimi dhe të kryejë veprime që jo vetëm dëshmojnë për humbje të respektit për veten (self respect), por e bëjnë edhe qesharak/e faqe ish partnerit ose të njohurve të ngjarjes. Dhe në shumë raste nuk ka të bëjë as “kompleksi i inferioritetit”, as të qënit “irracional” dhe as sindroma të caktuara të njohura tashmë nga psikologjia apo edhe nga psikiatria.

Përse ndodh? A thua është pjesë e një “deformimi” të duhur në mendjen e shumicës së njerëzve dhe që ka të bëjë me ekzistencializmin? ( i duhet hedhur një sy Sartrit ndoshta në vjeshtë).

Më vejn në mendje dhe një rast tjetër , të cilin kur e kam dëdgjuar më është dukur tejet tragjik. Një punonjës i një zyre kuadri në kohën e Diktaturës kishte një bashkëshorte shumë të bukur. Dy ose tre “degistë“, që dëshëronin ta shtinin në dorë gruan e tij i zhdukën nga zyra një dokument shumë të rëndësishëm , për të cilin jo vetëm e përjashtuan nga Partia, por e futën edhe në burg. Pas 6-7 vitesh, kur doli nga burgu dhe e shoqja e kishte ndarë dhe duket kishte nisur jetë tjetër, i bindur që dokumentin nuk e kishet humbur, por diku duhet të gjendej, për të rikthyer jetën e parë, filloi të kërkonte kudo dhe veçanërisht në fushat ku depozitoheshin plehrat. Disa vjet me rradhë.

Ndoshta nuk ishte veprim aq alogjik sa i prindërve grekë të djalit të vdekur, por ishte shumë larg normalitetit e megjithatë ai nuk kishte as nevojë të kurohej dhe vazhdonte jetën normalisht. Shkonte tetë orë në punë dhe të gjithë kohën e lirë ja kushtonte kërkimit të atij dokumenti, që do i sillte gruan, do e shfajësonte në sytë e njerëzve dhe mund ta rikthente në Parti.

Eshtë vallë marrëëzi që njerëzit kërkojnë të rikthehen në kohët e bukura të tyre?

Ndoshta Sartri do më ndihmojë në vjeshtë dhe unë besoj se do i rikthehem kësaj pyetjeje edhe pse mund të duket si përpjekeje e “dëshpëruar” për të zgjidhur një enigmë të pazgjidhshme.