Frymëzim nga kënga “Nan”

Nuk them dot se u nguta kur bëra disa vëretje dhe sugjerime për këngën “Nan”, por pasi e dëgjova për herë të tretë dhe pashë edhe mallëngjimin e të gjithë shqiptarëve brenda dhe jashtë vendit, një si shuk mu mblodh në grykë dhe mendova se diçka duhet të bëjmë për të gjitha nënat e mbetura vetëm. Veçanërisht për ato, që nuk dinë me siguri se kur do ju kthehen bijtë e bijat.

Ndaj dhe pata një shkëndijim në tru, se do ketë një mbështetje mbarëpopullore, po të hedhim disa hapa për të forcuar unitetin kombëtar dhe për të kthyer buzqeshjen në zemrat e nënave që vuajnë.

Më dolën para syve nënat e shumëvuajtura të Ilir Metës, Erion Veliajt, Alqi Bllakos, Lefter Kokës dhe gjithë atyre që akuzohen se kanë vjedhur, pro nuk ju është provuar fajësia në të gjitha shkallët e gjyqësorit.

Nuk ka përse mos mos shpallet menjëherë një amnisti e quajtur “Nan” dhe të falen të gjithë emrat e sipërpërmendur dhe shumë e shumë të tjerë, që kanë bërë krime “të falshme”. Sigurisht që duhen përjashtuar të dënuarit për vrasje, pedofili dhe ndonjë krim tjetër shumë të rëndë. Të tjerët, të shkojnë të gjithë në shtëpitë e nënave dhe të mos ndiqen më penalisht.

Kur ne sehirxhinjve na “i këput shpirtin” pamja e Ilir Metës apo lotët e Mirlindës, mendo se ç’heqin nënat e shkreta të tyre. Gjithashtu do ishte një dhimbje kombëtare që Bert Ndrenika 83 vjeçar të shkonte për të bërë burgun e mbetur të Lali Erit. Ose nëna e Monikës, që vuna jo vetëm se sheh të bijën në bangën e të akuzuarve, por është edhe vetë e akuzuar.

Nuk di nëse “Tigrit” i rron ende nëna, por edhe nëse është jetim, përsëri do ishte e mrekullueshme të kthehej i pafajshëm dhje triumfator tek Nëna Shqipëri. E kështu plot të tjerë si Agasi, Mërtiri dhe ca emra të tjerë, që organet e drejtësisë po i përndjekin pa menduar se kanë një nënë që i pret.

Shqipëria ka nevojë për Mirësi dhe Paqe në rrugën e gjatë dhe të mundimshme drejt Europës. Dhe Mirësia nis duke falur “Më të mirët”, që për arsye krejt njerëzore ju dorëzuan tundimit dhe vodhën pakëz nga pasuria e përbashkët. Por edhe nëse nuk ishte pakëz, nuk ka pse të krijojmë këtë tension dramatik, ku nënat i kanë sytë nga dyert e SPAK ose nga televizionet ku komentojnë analistët dhe gazetarët e pashpirt.

Se ishin pikërisht këta analistë dhe gazetarë, që “shkatërruan” zonjën e AKSH-it, që kishte drejtuar me profesionalizëm dhe ndershmëri një institucion që na ka renditur edhe para Gjermanisë. U desh nëna Grida Duma (apo Grida nuk ka fëmijë) , që t’i jepte mundësinë zonjës Karçanaj të pastronte baltën e hedhur. Kur ishte mundësia që të mos akuzohej sepse është nënë dhe ka edhe një nënë që e pret.

Mendoj se nëse bëhet një sondazh online për “Amnistinë Nan” unë mendoj se shqiptarët do votojnë në bllok pro saj. Edhe më shumë se ata që votuan për numurin 13 në eliminatoren e Eurosong dhe që nuk u tutën se 13-ta është numur ters.

Unë kam bindjen se efekti i kësaj amnistie do jetë i jashtëzakonshëm për shoqërinë shqiptare. Tingujt e këngës “Nan”, që duhet luajtur rregullisht në televizionet dhe radiot kombëtare, do zbutin shpirtat e njerëzve dhe do bëjë të kthehen Luli me të larguarit e tjerë tek Nëna Sali, si dhe të gjithë socialistët e pakënaqur tek Njerka Edi.

Kjo frymë paqeje, faljesh dhe bashkëpunimi do sjellë përparimin e pashmangshëm të Shqipërisë dhe do bëjë të kthehen në mos të gjithë, por 90% të emigrantëve të 35 viteve të fundit. Ndoshta nuk do jetë e nevojshme as të dërgohet Monda Bulku nëpër Europë që të luajë rolin e nënës me xhamadan.

Gazi dhe hareja do ulen këmbëkryq në shtëpitë e shqiptarëve dhe ndoshta edhe në shtëpinë e avokatit Vishaj, ku “për momentin” është ulur këmbëkryq Vetmia.

Më pas?

Të gjithë do bëjnë nga shumë fëmijë, se nuk do kenë më frikë se kur t’ju bëhen krahët do ikin të jetojnë nëpër botë.

Nga “Titujt” dhe nishanet nuk vjen asnjë e keqe!

Osman Gazepi mbetet një nga figurat më komplekse dhe komike të shekullit të XX në Shqipëri. Mes shumë “qyfyreve” të kolonjarit të zgjuar mbetet vënia sipas qejfit e gradave vetes, gjë që e bënte për të qeshur edhe vetë Naltmadhninë e tij, Zogun e Parë, por që e linte Osmanin në detyrat me rëndësi ku e kishte emëruar.

Por të gjithë ne shqiptarët kemi nga një osmangazep të vogël në shpirt se “vdesim për tituj dhe nishane”. Dhe këtë e kanë kuptuar me kohë politikanët tanë, të cilët e kanë shfrytëzuar këtë dobësi tonën për të krijuar tituj pa fund dhe për t’ja dhënë çdo shqiptari para dhe pas vdekjes. Mund të jenë të pakët ata që kanë mbetur pa tituj. Veçanërisht në kohën kur President ishte Ilir Meta, titujt që lëshonte Presidenca ishin aq të shumtë, sa Meta i shkretë nuk arrinte të shkonte në gjithë vendet ku ishin njerëzit, që ju varte nga nje medalje në qafë. Kjo e ndihu për të rënë nga pesha, por e dobësoi për të përballuar një arrestim të mundshëm.

Por tituj nuk jep vetëm Presidenca. Japin Kryeministria, Ministritë, Bashkitë, Prefekturat, Këshillat e Qarqeve, Shoqatat e Profesionstëve madje dhe OJQ-të. Tituj të shoqëruat me objekte që jepen në dorë, me medalje që varen në qafë, me dëshmi të shtypura e të vendosura në kornizë , si dhe me t-shirt ku është stampuar titulli. Sepse do duhen objekte reale që mund ta shoqërojnë atë që merr titullin në banesën e fundit, ose të mbeten për Muzeumet e shumta që po ngrihen dhe do ngrihen në Atdhe.

Më ra në sy një titull i ri, të cilin e jep tashmë (ndoshta i posakrijuar) Këshilli i Qarkut të Korçës dhe që është “Ambasador i Qarkut”. Ide do e quaja gjeniale, po qe se nuk do kërkoja të gjeja në google kuptimin e fjalës ambasador. Dhe zgjodha kuptimin më pak të përdorur dhe që është “Përfaqësues apo promovues i një trupe ose i një veprimi”

Në pamje të parë duket se Këshilli i Qarkut ka të drejtë t’i japë këtë titull dikujt. E megjithatë, në botë, dhënia e një titulli të tillë është shumë e kufizuar. Veç Shteteve që akreditojnë ambasadorë (kuptimi bazë i fjalës) , vetëm Organizata e Kombeve të Bashkuara dhe institucionet e varura prej saj caktojnë “Ambasadorë të Paqes”, apo të “Mbrojtjes së fëmijëve” e të tjera të kësaj natyre.

Tashmë titullin “Ambasador” mund të ta japë edhe Petrika Tollkuçi dhe ti je përfaqësues i Këshillit të Qarkut të Korçës dhe promovues i veprimtarive që bën ky Këshill. Nuk di nëse të varet një lloj këmbore në qafë, sepse lexova vetëm që i ishte dhënë Koço Qëndros me rastin e mbushjes 99 vjet, por nuk pashë ndonjë video.

Tani i njëjti personalitet (nuk e kam fjalën për Koçon) mund të jetë “Nderi i Kombit”, “Krenaria e Qarkut”, “Qytetar Nderi i Korçës” dhe të marrë edhe titullin “Ambasador i Qarkut”.

E ç’duhet dhe ç’farë mund të bëjë ambasadori i Qarkut?

Të vërtitet nëpër Shqipëri dhe t’ju thotë njerëzve “Transferohuni në Qarkun tonë, se Tollkuçi po e kthen në një kopësht të lulëzuar?” “Ejani sa më shpesh në Qarkun tonë se veç lakrorit me dy petë do shijoni edhe paçet e shumëllojshme, rakinë e manit, sodhanikun dhe cigaridhet?”

Ndoshta i gjithë ky “shpërthim” i imi kundër titujve, vjen edhe nga fakti i thjeshtë se nuk kam marrë asnjëherë qoftë edhe një fletë- lavdërimi. Por edhe nëse është i tillë, një të drejtë e kam, se njoh vetëm dy-tre vetë të rrethit tim që kanë mbetur pa tituj dhe gjithë të tjerët kanë siguruar nga një që jo vetëm mund ta përmendin në CV, por do e kenë në shtëpitë e tyre brez pas brezi (Nëse nuk duan ta kenë me vete në banesën e fundit), Nuk dua gjithashtu, që pasardhësit e mij të mbeten keq, kur bashkëmoshatarët e tyre do ju përmendin se sa tituj kishin stërgjyshet dhe stërgjyshët. Se nëse nuk kam mundësi t’ju le florinj dhe prona, të paktën t’ju lija “titujt dhe nishanet”.

E megjithatë shpresa duhet të humbasë e fundit. Unë ende nuk i kam mbushur të 70-tat dhe deri në pleqërinë e shtyrë kam ende shumë rrugë për të bërë. Koçon e bënë “Ambasador” në moshën 99 vjeçare, kur ndoshta nuk ka mundësi të dalë nëpër Shqipëri dhe të promovojë Petrika Tollkuçin. Mbase pa mbushur të 80-tat (inshallah arrij) edhe mua mund të më bëjnë “Ambasador të Qarkut” ose edhe vetëm të lagjes 7 ku kam jetuar gjatë. Se edhe rajonet dhe lagjet do fillojnë të shpërndajnë tituj.

Për t’i bërë njerëzit të ndjehen “të plotësuar” dhe sidomos për t’ju marrë atë të “flamosurën votë“.

Shtojcë për shkrimin rreth këngës “Nan”

Ishin disa reagime të miqve të mij, që kundërshtonin thelbin e shkrimit tim “Kurbeti dhe kënga “Nan””, të cilat më shtynë të bëj një shtesë të shkrimit të parë, për ta shtjelluar më mirë atë që mendoj rreth muzikës dhe më shumë rreth tekstit të këngës në fjalë.

Dua të përmend edhe një këmbim që kam pasur 20 vite më parë me pedagogun tim Tefik Caushi, kritik i njohur arti, të cilit i pata kërkuar të shkruante një pasthënie për vëllimin tim me poezi “Endem”.

Ndër sugjerimet e para të estetit të ndjerë ishte që duhet të kisha shkruar më shumë vargje rreth ndjenjave që i lindin një emigranti larg vendit të tij. Dukej që idea e tij bazohej në mendësinë “kurbeti kjo plagë“, që ishte kultivuar në kohën para Luftës së Dytë, por që ishte shumëfishuar nga propaganda komuniste. Partia mburrej se një nga arritjet më të mëdha të saj ishte se kishte “shëruar plagën e madhe të kurbetit” dhe se njerëzit mund të punonin dhe jetonin të lumtur pranë familjeve të tyre. E vërteta ishte se njerëzit jo vetëm nuk lejoheshin të emigronin, por ju ishte ndaluar edhe familjeve të bashkoheshin me baballarët e tyre që jetonin vetë në “dhe të huaj”. Trembem se kjo pjesë e propagandës jo vetëm ekzistonte në mendjen e pedagogut tim të nderuar, por është ende në mendjet e shumë njerëzve të brezit tim, veçanërisht të atyre që jetojnë në Shqipëri.

Të them të vërtetën unë ndjehem ende i huaj në Kanada, por “drama” ime është se ndjehem edhe më i huaj në Shqipëri. Ndaj dhe në poezitë e mija shumë shumë rrallë ndjehet malli për Atdheun apo “mallkimi” ndaj atyre që “shpikën kurbetin”. Të emigruarit është një shkallë lirie, që njeriu e ka që në çastin e lindjes dhe e ka ushtruar gjithë jetën.

Por le të kthehemi tek ndjenja tjetër dhe që është ajo e nënës së braktisur, që pret fëmijët me zemër të drithëruar. Ose le të themi se në mënyrë alegorike është Shqipëria e braktisur nga të rinjtë dhe që pret që një ditë ata të kthehen dhe t’i risjellin gëzimin.

Si e pata përmendur, nëna e braktisur që sheh kotësinë në jetën e saj dhe ngushëllohet vetëm me idenë se fëmijët do kthehen qoftë për pak kohë është dikush, fajin të cilës nuk ja ka kurbeti, por mendësia e saj për një familje patriarkale, kur të gjithë hanë të gjitha vaktet sëbashku në një tryezë, në krye të së cilës qëndron ajo se burri i ka vdekur. Kjo lloj jete ka perënduar me kohë për italianët, grekët dhe turqit dhe po perëndon natyrshëm edhe tek ne. Janë kohë (të mira apo të këqija) kur familjet copëzohen në qeliza të vogla dhe shkojnë atje ku mund të gjejnë punë.

E megjithatë unë nuk këmbëngul që një artist mos emocionohet dhe mos shkruajë një vepër arti të tillë. Gjithashtu edhe dëgjuesit mund të emocionohen dhe të derdhin lotë. Por ka emocione që bazohen mbi një realitet të vërtetë dhe të tilla që krijohen nga sugjestionimi. Ne kemi kaluar një periudhë kur na i kishin bërë “lavazh” trurit dhe emocionoheshim dhe përloteshim jo vetëm për “gërshetin e prerë, që do përdorej në vend të rripit të pushkës”, por edhe për fëmijët e vendeve kapitaliste që e festonin 1 majin duke derdhur lotë.

Në të gjitha vendet e zhvilluara perëndimore, shtetet kanë legjislacion që lejon marrjen e prindërve. Ndaj rastet e braktisjes janë vetëm për tre kategori : kur fëmijët nuk kanë dokumenta atje ku jetojnë; kur prindërit nuk duan të largohen nga shtëpia e tyre dhe kur fëmijëve nuk ju bie ndërmend për prindërit. Të tre rastet ndodhin, por vetëm i pari mund të të prekë pak telat e zemrës. Një emigracion i detyruar për shkak të keqqeverisjes së Shqipërisë. Të tjerët janë zgjedhje të njerëzve që mund të jetojnë larg fëmijëve, ose të fëmijëve, të cilëve nuk ju bie ndërmend për prindërit. Rasti i fundit sipas mendimit tim është i rrallë tek shqiptarët.

Le të presupozojmë se “Nan” si vepër arti ka një mesazh më të madh dhe është ai i Shqipërisë nënë, që nuk do t’i ikën fëmijët. Unë mendoj se ka ardhur tashmë koha, që jo vetëm kufijtë e kombeve të bëhen më “porozë“, por edhe të mendohet seriozisht nga të gjithë për një të ardhme pa Kombe. Si e kam përmendur në disa shkrime të tjera, nocioni i Kombit është vetëm 250 vjeçar dhe si i tillë detyrimisht do jetë i përkohshëm. Do shkojnë 50, apo 70 apo 150 vjet të tjera unë nuk e kam idenë, se gjithshka në botën e sotme rrjedh në mënyrë të rrufeshme. Por është e pashmangshme. Dhe kështu që kënga “Nan” nuk mund të ketë një mesazh universal, nëse është konceptuar si raporti Shqipëri dhe shqiptarë.

Le ta mbyll me një mendim që nuk është i imi, por mund t’ju shkojë në mendje shumë lexuesve. “Dëgjo këngën dhe shijoje dhe nuk ka nevojë të merresh me gjithë këto filozofira! Janë vetëm tre minuta art.”

Ndoshta ashtu duhet të bëj, por ja që kënga në fjalë ka më shumë jehonë se çdo këngë tjetër e vitit dhe për të është preokupuar edhe burri i Lindas që ju bën thirrje shqiptarëve ta votojnë.

Ndaj dhe unë u rreka për më shumë se 20 minuta për të shkruar të dy shkrimet pasi kisha shpenzuar 6 minuta për ta dëgjuar dy herë.

Por që të fitojë Eurovizionin dua edhe pse do i japë një shans më shumë Ramës për të thënë se tashmë kemi hyrë në Europë.

Go Alis!

Unë dhe Korbi - poemë (6)

 

* * *

Në tjetrën sferë të kristaltë lëngu të mpiksur

Pasqyrohej ndërsa valëvitej

Mbi një shtizë mendimesh helmi, flamur i grisur

I dashakeqëve darkave përditësuar

Që bënte gjithshka të mirë të vritej.

“Në do të ndahem nga kjo jetë e bukur

Të them se të marrësh frymë s’ka vlerë,

Këtë marri kaq e lehtë në të dukur

Edhe pse kalimthi trurin mund të ketë përshkruar

Nuk kam për ta bërë asnjëherë.

Më mirë i rënë pa lëvizur të rri

Me sytë çaplyer drejt të bukurës dritë

Dhe sqepit tënd të përgjakur ti jepem

Nga gropëzat të shkulësh sytë e mij

E qosheve të botës duke prekur ajrin të endem

Të ndjej si nis e më tej tretet dhe një tjetër ditë.

Se forcë shpirtit i jep idea se më tej

Ndodhet një qënie tjetër të cilës mund ti besoj

Dhe fryma e dashurisë së saj që hyn deri në dej,

Gjithshka të keqe e përndan

Më bën që lumturisht të rroj,

Si të bukurat sythe që dalin dhe mbi të tharë kërcej.

Nuk di nëse në të djallëzuarën mendje të vogël,

A të madhe sa mban Diturinë e gjithë botës,

Të është ngjizur mendimi se në skajet e rrotës

Shpirtin dhe mendjen time krejt si një gogël

Në një ruletë të mjerë fati mund ta zgjosh e ta kotësh.

Ka shumë dashuri që mendjen ma përndrit

Dhe lojrat e një shpendi të përtejmë

Parajsës zbritur a dalë skëterrës

Mundet si një fëmijë të vogël ta rrejnë

Dhe në errësirë ta zhysin sikundër në krye të herës.”

* * *

Pse i duhej Shqipëria Kinës?

Një pjesë e një dokumentari mbi vizitën e Mehmet Shehut në Kinë në vitin 1966, dokumentar që nuk kam pasur rastin ta shikoj në atë kohë, më risolli në mendje një pyetje, që e kam bërë me vete kalimthi dikur “C’farë i duhej Kinës së Maos Shqipëria e Enver Hoxhës?” Pa u thelluar, i jam përgjigjur vetes se Partia e Punës ishte një megafon pro-kinez në Europë, ndaj edhe Kina jepte mjaft ndihma ekonomike në këmbim të propagandës që bënte Zëri i Popullit dhe Radio-Tirana.

Por “klipi” i dokumentarit, që tregonte një pritje më se madhështore të Mehmetit në Pekin më bëri të mendoj se kam qënë i gabuar. Ndoshta shumë më shumë se megafon i Partisë Komuniste të Kinës për europianët, Maos i duhej Enver Hoxha dhe Shqipëria për propagandën e brendëshme dhe për t’i treguar kinezëve se kishte mbështetje edhe nga të “bardhët europianë“. Ishte një pritje nga njëmilion njerëz e numurit 2 të një vendi me dy milion e gjysëm banorë! Nuk kam parë ato vite një pritje me aq shumë artistë, valltarë dhe muzikantë që luanin ndërsa ZIM-i i hapur me Mehmet Shehun dhe Cu En Lain vinte nga aeroporti drejt sheshit Tienianmen.

Miqësia e panatyrshme e dy vendeve komuniste nuk kishte të bënte aspak me mbrojtjen e marksizëm-leninizmit. Ishte përpjekja e Maos dhe Enverit për të qëndruar në krye të vendit të tyre dhe për të mos dhënë llogari për krimet e kryera, gjë që kërkohej nga të gjitha Partitë Komuniste të asaj kohe, pas reflektimit ndaj fjalimit kundër Stalinit në Kongresin e XX të PK të Bashkimit Sovjetik.

Mao dhe Enver Hoxha mbronin stalinizmin sepse nuk donin të “shkuleshin” nga postet e tyre. Dhe për këtë ishin të gatshëm të kryenin krime të tjera, të ngashme me ato që kishte bërë Stalini.

Në vitin 1966, Revolucioni Kulturor, një nga periudhat më të errëta të historisë së Kinës ishte në kulmin e tij. Ndërkohë edhe Shqipëria kishte nisur një Revolucion të ngjashëm, por që në të kundërtën e atij kinez, përveç ndalimit të praktikimit të fesë, pati një efekt pozitiv në jetën shqiptare. Ndihmat kineze e kishin përmirësuar ekonominë shqiptare dhe nuk ishte i nevojshëm terrori i egër. Madje filloi një frymë liberalizmi ku gratë dhe të rinjtë filluan të vlerësohen më mirë se në periudhat e mëparshme. U hoqën gradat në ushtri, por për këtë nuk i bëhej vonë kujt, veç oficerëve madhorë, të cilët humbisnin një pjesë të privilegjeve.

Pritja me aq tamtame, në kohën kur po goditeshin njerëzit më me vlera të shoqërisë kineze dhe kur një ksenofobi e hapur po aplikohej edhe ndaj Betovenit dhe Tolstoit është vërtet e çuditshme. Nuk ishte për konsum të jashtëm sepse kinezët e dinin mirë se sa rëndësi kishte Shqipëria e vogël në botë. Për disa vjet, Partia e Punës mbajti vendin e parë mes miqve të Kinës, deri në kohën kur filloi hapja e Kinës drejt vendeve të Botës së tretë, në përpjekje të Maos për tu bërë udhëheqës i tyre.

Ndoshta mbivlerësimi i Shqipërisë shpjegohet me një lloj mendësie prej skllavi që një pjesë jo e vogël e popullit kishte ndaj të bardhëve, që kishin sunduar në zonat e begata të Kinës për një kohë të gjatë para Luftës së Dytë. Ndoshta për këtë arsye i duheshin kinezëve portretet e të bardhëve Enver Hoxha dhe Mehmet Shehu që ishin po aq stalinistë sa vetë Maoja dhe gruaja e tij, e cila ishte ndër udhëheqësit e Revolucionit Kulturor.

E megjithatë, sërish nuk arrij të kuptoj se pse duhet të harxhonte aq shumë burime monetare shteti kinez. Me të drejtë në vitin 1978 ata e denoncuan një marëveshje që kishte përfitues vetëm njërën anë. Atë të Enver Hoxhës mosmirënjohës.

E megjithatë, sho Enver as në Mao Ce Duni nuk kishte besim. Prej mbledhjes së 81 partive komuniste në Moskë më 1960, ai nuk udhëtoi më kurrë jashtë vendit me gjithë ftesat e shpeshta të shokëve kinezë dhe ndoshta edhe të të tjerëve. Edhe pse ishte Kina që i garantoi qëndrimin në pushtet deri në vdekjen e tij, pra 24 vjet të mira. Për të keqen tonë.

Ndonëse në politikën e jashtme nuk ka mirënjohje, por ka veç interesa, duhet thënë se një Drejtues shteti që jep shënja mosmirënjohjeje disa herë me vende të ndryshme, humbet çdo kredibilitet. Ndoshta kjo ishte arsyeja që Amerika dhe Anglia nuk i dhanë përkrahje Hoxhës, kur ja u kërkoi sa u prish me Hrushovin. Përgjigja ishte, që duhej të largohej nga posti edhe pse propozimi shqiptar ishte që Shqipëria të ndiqte modelin Jugosllav të socializmit.

Shënja të një drejtuesi shteti pa asnjë princip diplomatik dhe pa ndjenjën e mirënjohjes e ka për fat të keq edhe i jati i Zahos. Edhe pse hidhet sa në një vend në një tjetër, duket që Shqipëria po izolohet gjithnjë dhe më shumë dhe po e humbet besueshmërinë.

Por diktatorët nuk kanë mirënjohje ndaj askujt!

Sot thurrin lavde nga më zorrëpërzjerëset për një udhëheqës të huaj dhe të nesërmen mund ta pështyjnë.

Enveri ishte gati të pështynte Maon kur priti Niksonin në Kinë. Por nuk mund ta bënte publikisht ndaj na hyri mirë me dru dhe plumb të gjithë neve, që na kishte në zap.

Pastaj pështymat u hodhën mbi Tenin e shkurtër, por ishte shumë vonë. Nuk i jepte më ndihmë askush. Veç puthadorësve të tij, ku hynte dhe Kadareja, që shkruante “Koncert në fund të dimrit:.

Kurbeti dhe kënga “Nan”

Dikush më dërgoi një video të këngës “Nan” në skenën e Eurvizionit 2026. Më tha që kënga e jonë ka hyrë në natën finale dhe kjo më gëzoi. Ndjehesh mirë, kur kultura e vendit tënd të vogël renditet mes më të mirave të kontinentit më të kulturuar.

Diku pashë edhe një titull gazete, që Alis emocionon dëgjuesit dhe juritë. E dëgjova dy herë këngën dhe nuk më emocionoi, por kjo ndodh edhe me këngë shumë të famshme të huaja. Shpesh herë emocionet janë në varësi të gjendjes shpirtërore vetiake në çastet kur e dëgjon këngën. Por më pëlqeu që kënga ishte prej fillimit dhe deri në fund në gjuhën tonë. Më duket absurde që të krijosh këngë në gjuhën angleze sepse është më e njohura apo se në këtë mënyrë mund të shesësh më shumë disqe.

Nuk dua të hyj në trajtimin muzikor ala himn, i cili bën efekt tek dëgjuesit, por në këtë rast ishte jo në harmoni me ndjenjën mesazh të nënës që i mungojnë fëmijët e ikur jashtë Shqipërisë. Dramaticiteti muzikor ishte tejet i tepruar.

Por atë që dua të nënvizoj është fakti se në këtë rast ne përcjellim ndjenjat e një shoqërue gati feudale, e cila jo vetëm nuk përkon me kohët moderne, por nuk është as tipikja për të gjithë shoqërinë shqiptare. Një këngë me një tekst të tillë do ishte e tepruar edhe në vitet “Lëndinës së Lotëve”, kur nënat ndaheshin nga bijtë duke mos ditur se kur do i shihnin, apo edhe nëse do ktheheshin të gjallë nga punët e rënda në Amerikën e zezë.

C’farë tregon kënga në vetvete?

Një grua e kaluar në moshë ( por jo në mykët) që i ka përcjellë me zemër të thyer fëmijët në emigracion dhe të cilës i duket jeta tërësisht bosh pa ata.

Jeton ditët e muajt me shpresën se ata do vijnë për vizitë dy javore apo njëmujore në verë.

Kjo nuk është bota e sotme shqiptare dhe as realiteti i diasporës në Europë apo në anën tjetër të Atlantikut. Eshtë realiteti i një shoqërie patriarkale, ku gruaja e mbetur pa burrë nuk ka asnjë lloj interesi tjetër në jetë veçse të ketë fëmijët nëpër këmbë dhe mundësisht të ndihë për të rritur nipërit dhe mbesat. Edhe se mund të ketë një lloj romantiçizmi për atë lloj jete, ajo jo vetëm ka perënduar për shumicën e familjeve shqiptare, por njëkohësisht edhe nuk ka nevojë ta kërkojmë të kthehet.

Nëse gruaja e “Nan” nuk e kalon pragun e shtëpisë, por vetëm përcjell prej tij fëmijët dhe po atje i pret me zemër të dredhur atëhere kjo grua është vetëm dikush që i përket një kohe tjetër. Madje as në kohën e këngës “Mbeçë more shokë mbeçë“, ku djali shkon nizam i detyruar nga pushtuesi i huaj dhe mbetet i vrarë në shkretëtirën e gadishullit arabik, për nënën që nuk e kalonte pragun, populli këndon me një dhimbje të bukur, por jo me dramticitetin e këngës të vitit 2026.

“Në pyestë nëna për mua

I thoni që u martua

Në pyet se ç’nuse mori,

Dy plumba kraharori.

Oiiiii...”

Nëse gruaja-nënë e sotme ka zgjedhur të mos bëjë gjë tjetër , por veç të presë me plagën e braktisjes në shpirt atëhere diçka tepër të prapambetur ka në shoqërinë të cilës i përket. Dhe realiteti nuk është i tillë, se nënat shpesh shkojnë dhe jetojnë në vendet ku kanë fëmijët, bashkë me ta ose në vende ku pensionistët jetojnë me ndihmë nga shteti. Por edhe nëse e ka të vështirë jetën në një vend të huaj, jo vetëm që distancat tani janë bërë të vogla, por edhe gruaja-nënë ka diçka më shumë të bëjë me jetën e saj se sa “të mundohet të flakë divanet ku nuk ulet më njeri”.

Duke shkruar këto rrjeshta, dua të jem i gabuar dhe të kem shkelur padashje mbi parimin kryesor të artit që është ndjeshmëria e artistit dhe ngjyrimi edhe i theksuar që ai mund t’i japë një ndjenje apo në dukurije. Por nëse mund të të trondisin vargjet “Kostandin të ardhtë gjëma/ Martove Dhoqinën larg” kjo ndodh se ti hyn në atë botë, kur nëna drithërohet se nuk mund ta shohë dot vajzën e vetme të martuar shumë larg, sepse e tillë ishte mundësia e asaj kohe. Dhe kjo të bën edhe të ndjesh si të natyrshme ngritjen nga varri të vëllait, që ka lënë të mbetur vetë nënëkorbën dhe shkon për të mbajtur premtimin për të sjellë motrën nga vendi i largët.

Diçka mesjetare, si të Kostandinit ka edhe në veshjen e këngëtarit Alis në skenën e Eurovizionit që bën edhe më mesjetare ndjenjën e tij të dhimbjes për nënën e braktisur.

Duke dashur ta mbyll me një ngjyrim pozitiv këtë shkrim, më duhet të shtoj se hiperbolizimi është pjesë e artit dhe ndonjëherë edhe i domosdoshëm për të përcjellë një mesazh të caktuar. Por njëkohësisht mbart edhe rrezikun të kthejë veprën e artit në qesharake. Kjo e fundit nuk ka ndodhur me artistin Alis, as edhe në çastin kur nëna e veshur me kostum popullor i heq syzet e diellit. Ndoshta sepse janë i vetmi element që nuk shkon me kostumin e tij kalorsiak mesjetar.

Por le t’i urojmë fitoren në natën finale!

Rastet delikate të ngacmimeve seksuale në Shqipëri

Ka ndodhur arrestimi i një kirurgu në Korçë, i paraqitur në shtyp si “ngacmim seksual” dhe që ka bërë bujë edhe në rrjetet sociale. Unë nuk e njoh kirurgun dhe nuk marr përsipër të jap ndonjë mendim për rastin e tij dhe nëse është apo jo fajtor. Ka institucione që merren me atë punë.

Por për aq sa e njoh vendin tim dhe nga sa vazhdoj të dëgjoj, them se është një problem shumë i madh i shoqërisë të prapambetur shqiptare. Edhe në mënyrën se si paraqitet rasti Nunka në shtyp, e quaj si reflektim i mendësisë shqiptare.

Nëse mjeku akuzohet për prekje t[ panevojshme në pjesët gjenitale, apo edhe për tentativë që të puthte pacienten 21 vjeçare, këtu nuk bëhet fjalë për “ngacmim seksual” por për “dhunë seksuale”.

Ngacmimet seksuale në shoqëritë normale, janë përjekjet e dikujt për propozuar një marëdhënie të karakterit seksual me dikë tjetër. Madje e tillë konsiderohet edhe një shaka e tepruar e natyrës seksuale, si koment mbi trupin e një femre apo aludimet se ç’mund të ketë bërë një natë më parë.

Në Shqipëri ndodh rëndom që një mashkull (sidomos ndaj vartëseve) të kërkojë hapur favore seksuale dhe kjo të quhet si “po normal”. Jo. ky është një ngacmim i hapur seksual dhe që duhet të jetë i dënueshëm nga ligji! (Besoj se i tillë është në Shqipëri,)

Por në të vërtetë ndodh që vajzat dhe gratë jo vetëm nuk i denoncojnë veprime të tilla, por ndjehen edhe fajtore a thua se kanë bërë diçka provokuese që ‘bosi” të mendojë se mund të flerë me të. Kjo sepse e gjithë shoqëria si bllok mendon në mënyrë të pafavorshme ndaj femrave. Madje dhe ato gra të forta që thonë: “Unë ja përplas në fytyrë po të më thotë diçka të tillë!”

Nuk është e mjaftë ti thuash - “Ik gjej ndonjë tjetër se tek unë kjo nuk të shkon!”

“Agresorë‘ të tillë duhet të ndalen duke u denoncuar publikisht në organet e rendit. Për të vënë mend vetë dhe për të frenuar të tjerë meshkuj agresorë. Nuk është e rastit, që dy raste për të cilat kam dëgjuar në Korçë, janë denoncuar nga femra që punojnë ose kanë jetuar jashtë, I tillë është rasti Nunka, por edhe rasti i një pronari hoteli, që i kishte propozuar një punonjëse filipinase një marëdhënie “të shpejtë“ në këmbim të 50 eurove.

Të gjithë, burra dhe gra, kemi për detyrë të mbrojmë veten dhe sidomos nënat, gratë dhe vajzat tona nga “sulme” të burrave të pacipë, që jo vetëm shohin tek çdo femër një objekt seksual, por dhe përpiqen me çdo mënyrë ta shtien në dorë.

Ka pronarë biznesesh që mburren kafeneve se sa nga punonjëset i kanë shpënë në shtrat. Dhe dëgjues bastardë të tjerë i dëgjojnë me admirim pa ja u përplasur në fytyrë, se ata abuzojnë me pushtetin që kanë dhe jo se janë meshkuj “për të cilët gratë lenë mendjen!”

Ndaj nuk duhet të çuditemi as nga rasti i mjekut (nëse nuk kemi të bëjmë me denoncim të sajuar), por dhe nga rastet e mësuesve pedofilë, që hyjnë në marëdhënie me nxënëset gjimnaziste.

Nuk ke pse të shkosh larg dhe të dënosh Xhefrin e Epsheve. Ka shumë raste mësuesish në Shqipëri që mes notës, presionit apo dhe me imponimin si figurë e rëndësishme, shkojnë me vajza nën moshën e asaj që quhet mosha e konsensusit seksual.

Ndaj nëse rasti Nunka është i vërtetë, nuk do më vijë aspak keq që mjeku të dënohet dhe të demaskohet publikisht. Do i shërbejë jo vetëm atij, por edhe shumë të tjerëve, që veprojnë në mënyrë të ngjashme.

Do i shërbejë edhe shoqërisë që të bindet se nuk është ngacmim seksual nëse nuk arrihet deri në penetrim. Eshtë përdhunim seksual!

Lufta e Iranit – një biznes shumë ftimiprurës

Ka shumë kritikë të Trump, që e quajnë Luftën e Iranit një marrëzi për interesat amerikane dhe që Bibi Netanjahu e heq për hunde “njeriun me fytyrë portokalli” në një luftë që është kryekëput në dobi të Izraelit. Përmenden shpesh edhe ndikimi i AIPAC dhe i gjithë lobit amerikano-çifut në futjen e SHBA-së në këtë luftë. Shumë të tjerë ju kanë rënë këmbanave të alarmit se kjo luftë e re jo vetëm që do e zhysë shtetin amerikan më thellë në borxhe, por do sjellë edhe një krizë ekonomike jo të vogël.

Unë mendoj se me gjithë gomarllëkun që Trump dëshmon në shumë fusha të politkës, të shtetformimit apo edhe të jetës së zakonshme, ai për sa i përket fitimit financial personal dhe të miqve të tij nuk është aspak budalla.

Lufta e tij e fundit është një biznes gati i përkryer.

Në përgjithësi luftrat janë shumë fitimprurëse për ata që kontrollojnë politikën dhe biznesin, Në një kohë të shkurtër shpenzohen shuma marramendëse nga thesi i taksapaguesve. Ndaj edhe kjo luftë, që mund të duket se nuk përputhet me interesat e SHBA, është në përputhje me interesat e atyre që zotërojnë miliarda. Ndaj dhe janë të pakët zërat kundër luftës mes super të pasurve.

Po jap si shembull vetëm treguesin Dow Jones, një nga tre kryesorët e Bursës amerikane. Majin e kaluar ishte diçka më shumë se 42000 kurse dje ishte 49500. Në kulmin e luftës dhe kur amerikanët po paguajnë gati dyfishin e benzinës dhe të shumë produkteve të tjera ushqimore. Super të pasurit po fitojnë jo vetëm duke investuar miliarda në kompanitë që prodhojnë armë, por dhe duke i lëvizur investimet e tyre sa në një lloj aksioni tek një tjetër, në varësi të shanseve për të vazhduar lufta apo jo. Po bëjnë miliarda edhe nga investimet në naftë dhe kimikate, të gjitha këto të varura nga hapja dhe mbyllja e ngishticës së Hormuzit.

Familja Trump është mes atyre që kanë bërë miliarda gjatë këtyre muajve të fundit.

Ndaj është miopi të thuash se Trump është nën kontrollin e Izraelit apo se republikanët në Kongres apo Senat janë burracakë. Janë nga këta “sherr budallenjtë“ që hiqen sikur janë për Amerikën dhe Paqen, por janë thjesht për të fituar për vete dhe veçanërisht për të fituar ata që ju kanë financuar fushatat elktorale.

Por “The Donald” di gjithashtu se çdo luftë nuk gëzon popullaritet mes njerëzve. Ndaj edhe dy herë që hyri në zgjedhje hyri me flamurin e kundërshtarit të konflikteve të armatosura. Kjo gënjeu shumë e shumë amerikanë, por edhe përkrahës të Trump kudo në botë. “Ky është i ndryshëm nga presidentët e tjerë amerikanë“- u ngutën të theshin shumë që e quajnë veten “të djathtë deri në vdekje”.

Por një njeri që yllin polar të tij ka pasur që në fëmijëri “fitimin me çdo kusht” nuk mund të lerë që t’i shpëtojë ajo mundësi që të jepet rrallë në jetë- të mund të shpallësh luftë si biznes të sigurt dhe me fitime përrallore të shpejta.

Djhe kështu ndodhi posa hipi në fron. Pa kaluar as dy muaj Trump lëshoi raketa në shumë vende të Lindjes së Mesme. Dhe raketat si dhe sistemet për mbrojtjen prej tyre kushtojnë shumë. Pagesat bëhen nga buxheti i shtetit.

Por më tepër se Trump, mua më tmerron një “mpirje” e opinionit publik botëror në reagimin kundër kësaj lufte. Sa për Bashkimin Europian nuk kam asnjë besim se është një kundërshtar efikas kundër luftës. Përpëlitjet e vendeve europiane dhe zhurrma ishin shumë herë më të mëdha kundër tarifave të Trump gjatë vitit të kaluar, se sa ndaj luftës së çmendur kundër Iranit. Të gjithë po marrin nga një pjesë nga buxhetet e luftës së Amerikës. Izraelit dhe Iranit duke ju shitur armë dhe mjete ushtarake.

Po a mund të dilet ndonjëherë nga ky rreth vicioz i luftrave të përhershme?

Në këtë shekull jo e jo, por nuk e di as nëse Njerëzimi do jetë në gjendje të ngrerë Institucione të forta që të mbrojnë Paqen. Kombet e Bashkuara jo vetëm që kanë dështuar tradicionalisht, por tani edhe roli i tyre i dobët është bërë i papërfillshëm.

Trump është presidenti më “idiot” amerikan sepse as e fsheh që është duke punuar për interesat e tij dhe të super të pasurve të tjerë. Në nëntor, fuqia e tij ka për tu kufizuar dhe ndoshta do ndjekim një periudhë të përpjekjeve të demokratëve për ta hequr si President. Por jo vetëm që dëmi është bërë, por edhe Presidenti i ardhshëm amerikan që në mënyrë demagogjike do dënojë luftën e Iranit dhe që do premtojë begati për klasën e mesme amerikane, do vazhdojë në mënyrë të kamufluar të nëjtën politikë. Që mund të mos përputhet me intersat amerikane por ju shkon shumë për shtat jo vetëm grupit industrialo-ushtarak, por edhe të gjithë miliardierëve të tjerë.

Lufta është biznes shumë i mirë dhe për fat të keq kjo Botë vetëm biznesin ka në mendje.

Kush do e puthë në ballë Ilir Metën?

Javën që kaloi u komemtua shumë takimi i Bert Ndrenikës në sallën e gjyqit me Erion Veliajn. Nuk jam i sigurt nëse aktori i mirënjohur e putho në ballë kryebashkiakun nç fillim të bisedës apo në fund, por bekimin atëror si i pafajshëm ja dha.

Disa miq të mij kishin mbetur gojëhapur nga ajo që ndodhi, por unë ndjeva keqardhje për Ilir Metën. Po këtë maj, ish Presidenti doli për herë të parë në publik, shumë i ndryshëm nga kokëmadhi bullafiq, që kishim parë kur ishte kryeministër. Dukej vërtet një i burgosur si ata të kohës së komunizmit. I verdhë, pa flokë dhe i vetmuar. Edhe pse bënte shënjën e shqiponjës dhe fliste si akuzues, dukej që në burg e kishin keqtrajtuar. Dhe më shumë se zbehtësia e fytyrës, Meta mu duk se ka probleme të shëndetit mendor. Diçka tepër e ulët kur bëhet ndaj çdo qçnieje njerëzore. Madje edhe ndaj një vrasësi që edhe ka përdhunuar dhe jo më ndaj dikujt që ka drejtuar shtetin dhe edhe nëse ka vjedhur hyn në ato që quhen “krime të jakave të bardha”.

Mendova se sa e “egër” është e gjithë shoqëria jonë. Ata që japin porosi që Meta të keqtrajtohet, ata që e zbatojnë atë porosi nga zyrtarët dhe deri në gardianët, por më tepër akoma shumë shikues, që thonë “mirë t’i bëhet se paratë tona ka vjedhur!” Duket se nuk kemi bërë asnjë hap para nga koha e të pandehurve të verdhë dyllë, që dënoheshin për agjitacion apo për vjedhje në kohën e Diktaturës. Edhe atë kohë ishin të shumtë ata që theshin “Hakun po ju japin!”

Gjithsesi ka edhe një ndryshim me atë kohë. Për të pandehurin Veliaj, që edhe pse mbahet gjatë në burg, duhet thënë se është në formë më të mirë, ngrihet një artist, që është në “Ajkën e shoqërisë“ dhe e puth në ballë. I përbetohet se është gati të shkojë ai në burg për të. Dhe nëse sërish e krahasojmë me Metën, Veliaj jo vetëm që nuk është i divorcuar, por edhe në pritje të një fëmije. Unë mund ta quaj si një “i burgosur i lumtur” që nuk ka nevojë për një puthje në ballë. Ndoshta në gjendje arresti nuk ka pse të jetë, se dhe shumë shpejt duhet të jetë i pranishëm në maternitet gjatë lindjes të fëmijës së tij të dytë, fryt i dashurisë me të pandehurën Ajola.

Metës së gjorë as ja hedh sytë nëna e fëmijëve të tij dhe bashkëluftëtarja për Integrim në BE, Monika Kryemadhi edhe ajo e pandehur për vjedhje. Po mos i ndodhej pranë Ted Blushi do më dukej tërësisht i braktisur.

Si nuk u gjend një artist i shquar nga Skrapari, t’i japë puthjen e bekimit ish Presidentit? (Tani që vras mendjen më duket se Skrapari nuk ka nxjerrë artist të shquar.)

Po nga gjithë ajo aradhë VIP-ash të Tironës, prej Elena Kadaresë dhe deri Ardit Gjevreku, nuk u gjend një i ndjeshëm dhe me zemër të madhe për t’i dhënë kurajo Ilir Metës?

Ndoshta kur je kundërshtar me të Gjatfuqishmin, në shoqërinë tonë tejet hipokrite dhe barbare nuk gjendet asnjë njeri të të afrohet. Je si punë lebrozi. Se Veliajn me siguri e kanë futur “mren” në sajë të makinacioneve të Ramës, por Lali Eri nuk i rreshti asnjëherë “superlavdet” për Udhëheqësin. Ndoshta edhe për këtë ja ka dhënë puthjen Berti i Ndrenikajve.

Unë nuk ja kam idenë se si do shkojë fati i Metës dhe i Veliajt. Nuk jam madje as i sigurt nëse kanë vjedhur në përmasa të mëdha. Se ndopak do e kenë lyer gishtin në atë qypin e madh me mjaltë, që quhet “Buxhet i Shtetit”.

Por që dikush nga aktorët e famshëm (ata e luajnë edhe më bukur pjesën kur mallëngjehen) duhet të hedhë hapin që hodhi Ndrenika. Po të isha në Korçë, këtë do ja sugjeroja aktorit të moçëm dhe “kollozit të skenës” Koço Qëndros, duke pritur edhe titujt e lajmeve të nesërmen:

“Aktori gati 100 vjeçar, merr përsipër të bëjë 15 vitet e mbetura të burgut të Metës.”

A ishte Zogu paranoiak?

Qasja ime dhe e miqve të mij të të njëjtit brez është lëkundur nga ajo e parjes së Zogut si një “shtetar karikaturë“, tek ajo e dyshimit se “ç’mall ishte” dhe deri në vlerësim si një reformator, imitues i Ataturkut.

Vetë ende nuk e kam të qartë se ç’farë ishte në të vërtetë Naltmadhënia nga Burgajeti. “Uzurpator i pushtetit”, “politikan race atdhedashës”, “diktator i një lloji të veçantë“ apo diçka nga të gjitha të mësipërmet. Ka disa fakte të cilat i pranojnë të gjithë edhe përkrahësit dhe kundërshtarët e betuar, që ka qënë më i riu mes politikanëve që ka luftuar për Shqipërinë dhe që ka dëshmuar trimëri. Gjithashtu ka dhe fakte të tjera të gjithëpranueshme, që kundër tij ka pasur disa kryengritje dhe shumë atentate. Tregues të një pakënaqësie të shumë shtresave për drejtimin e shtetit prej tij. Gjithashtu edhe me një finale largimi nga vendi me pasuri të mëdha të fituara mbi ligje të shpallura prej tij.

Por a ka qënë paranoiak?

Duke qënë “thuajse Diktator” është gati e pamundur që të mos ketë qënë i tillë. Për më tepër duke pasur shumë armiq të betuar, të cilët i kishte dënuar me vdeke ose burgim të përjetshëm në mungesë dhe si të tillë nuk mund të ktheheshin më në shtëpinë e tyre në Shqipëri.

Ka një ngjarje, e cila është lakuar shumë nga regjimi komunist dhe që është arrestimi i një numuri të madh komunistësh apo agjitatorë të komunizmit në janar të vitit 1939. Propaganda e Partisë së Punës e paraqiste si një ngjarje të madhe politike ku “Qemal Stafa kthehej nga i akuzuar në akuzues” dhe të tjera dëngla të ngjashme. E gjithë ngjarja nuk ishte diçka shumë e bujshme, sepse të arrestuarit nuk ishin njerëz të njohur në Shqipërinë e kohës.

Pikërisht për këtë dua të nënvizoj se Zogu ka pasur një lloj “tmerri” nga lëvizjet e majta dhe përhapja e ideve të social-demokracisë apo dhe të komunizmit në Shqipëri. Sepse nuk mund të shpjegohet ndryshe, se si në mes të janarit të viti 1939, vetëm 3 muaj e gjysëm para se të ikte nga Froni, Zogu dhe Sigurimi i tij Publik merrej me komunistët, pjesa më e madhe e të cilëve ishin këpucarë, furrxhinj, çirakë dhe nxënës shkollash.

Mund të ketë edhe një lloj shpjegimi tjetër, që për të tërhequr vëmendjen e publikut nga problemi i një pushtimi të mundshëm nga Italia, Zogu urdhëronte arrestimin e komunistëve, që ishin prej kohësh në përgjim.

Por frika e Mbretit të vetëshpallur shqiptar ndaj lëvizjeve politike të majta ka qënë konkrete, sepse është pasqyruara në Kushtetutën e tij. Në një kohë që vendi kishte fare pak industri dhe thuajse aspak sindikata dhe proletariat.

Përse arrestohen mbi 70 vetë të cilësuar si komunistë ? A kishte vërtet rrezik që “bolshevizmi” të përhapej dhe të rrezikonte pushtetin mbretëror?

Të ashtuquajturit komunistë u mbajtën vetëm dy javë nën hetim dhe plot 73 vetë u nxorrën para gjyqit dy javë më vonë. Në dukje një proces tepër i përciptë, ose e ashtuquajtura organizatë që mund të tentonte përmbysjen e rendit as ekzistonte. Dhe pa u mbushur muaji nga arrestimet, 50 të pandehur u dënuan me burg nga disa muaj dhe deri në 10 vjet për propagandë komuniste. Katër vetë me 10 vjet dhe pikërisht të njohurit Zef Mala, Niko Xoxi, Vasil Shanto, drejtues të Grupit Komunist të Shkodrës. Me një fjalë ishte një “Diktaturë mbretërore”, që nuk lejonte as të flitej pro komunizmit.

Gjykata u detyrua të shpallte të pafajshëm 23 vetë, që nuk kishin pranuar akuzën se flisnin pro komunizmit.

Edhe një herë po i kthehem idesë, se Ahmet Zogolli, si çdo Diktator, duhet të ketë qënë edhe paranoiak ndaj mundësisë se mund të bëheshin komplote apo lëvizje për ta rrëzuar nga froni, që duhet ta pranojmë se e kishte uzurpuar. Nga një shtet me elementë demokratiko-liberale, i posaformuar dhe i brishtë, që ishte në fillimin e viteve ‘20 të shekullit të XX, Zogu me dorë të fortë dhe terror e ktheu në një Diktaturë, të cilës i dha edhe një formë Mbretërore.

Nëse bëjmë një paralele me kohën e tij dhe kohën e sotme, kam bindjen se Saliu dhe Rama i ngjajnë më shumë Zogollit se Hoxhës. Por duke shtuar se pavarësisht të majta apo të djathta, Diktaturat kanë shumë ngjshmëri. E megjithatë, duke shtuar elementët e korrupsionit financiar, dy ‘liderët” e sotëm ngjasojnë më shumë me Naltmadhninë se me Komandantin.

Dhe të dy janë paranoiakë. Një provë më tepër edhe për mundësinë e paranoiës tek Zogu.

Spitali i Detit

Në Barcelonë ka shumë “bukuri” që lidhen me konceptimin e hapësirës brenda qytetit dhe me ndërtimet e saj. Mundet të zgjatesh e të zgjatesh duke përshkruar karakteristika të lagjeve të saj, si dhe të objekteve të veçanta duke filluar me ato të 200-300 vjetëve më parë e duke vazhduar me ndërtimet moderne. Por diçka, që nuk e kisha hasur në ndonjë qytet tjetër, më la më shumë mbresa se Sagrada, Casa Gaudi, madje edhe se pavioni i Van der Rohes.

Ishte një kompleks shëndetsor, bashkë me disa klinika dhe objekte të tjera ndihmëse. Quhej Hospital del Mar (Spitali i Detit). Ishte pak më tej se plazhi Barceloneta, më pranë detit se rrugët që projektohen në qytetet shqiptare dhe që në një mënyrë “majmunore” quhen Lungomare. Plazhi që i përkiste spitalit dhe ndërtimeve më pas tij quhej Sorromostro. Nga rëra, ku njerëzit shkonin dhe nuk kishte as shezlongje dhe as çadra për të paguar, e ndante një trotuar i gjërë , që shërbente edhe për hyrjen e këmbësorëve në spital dhe në klinikat, por kryesisht për shëtitjen e të gjithë atyre që donin të shijonin bukurinë e detit në çdo ditë të vitit. Po në atë trotuar dilnin të sëmurët duke ecur vetë ose në karriget me rrota të shoqëruar nga infermieret ose të afërmit. Shijonin diellin që nuk ndahej thuajse gjithë ditën dhe bukurinë e Mesdheut. Në plazhet e bukur Sorromostro dhe Barceloneta.

Pak më tej një kompleks ndërtimor tepër modern, për të cilin i nisur nga shabllonet që kam në kokë për zonat turistike, mendova se do ishte një qendër e madhe tregëtare, por në të vërtetë ishte një Institut Sudimor i quajtur “Parc de Ricerca Biomedica”. I projektuar me shumë shije dhe besoj se luan rol në studime për trajtime mjekësore të mbështetura jo në “Kimia”, por edhe në mbrojtjen e ujërave të detit më të rëndësishëm në glob.

Nuk kishte asgjë spektakolare në arkitekturën e Spitalit të Detit. Nuk di as se ç’lloj hapësirash dhe sa të këndëshme ishin për pacientëtë dhe personelin në brendësinë e tij. Nuk u përpoqa ta vizitoja. Por mrekulluese ishte idea, që për një nga shtresat më delikate të një qyteti dhe që janë të sëmurët, bashkësia qytetare kishte rezervuar një nga vendet me pamjen më të bukur dhe që ishte e ekspozuar ndaj diellit dhe ajrit të pastër gjithë ditën. Për t’i bërë të sëmurët të ndjeheshin psikologjikisht më mirë. Për të bërë që të shëroheshin më shpejt. Shumë nga dritaret e dhomave të tyre shihnin detin.

Ato 100-130 metra, ku shtrihej kompleksi i Spitalit të Detit përgjatë plazhit nuk ju ishin “shitur” korporatave që kanë në pronësi hotelet turistike. Nuk ishin lënë për të krijuar komplekse dëfrimi pranë plazhit (më tej kishte dhe të tilla dhe ishin më të famshmet në Barcelonë). Por ju ishin lënë njerëzve që vuajnë, ku nuk hyjnë vetëm pacientët por edhe familjarët që i vizitojnë. Shërbimi me autobuz qytetës deri tek dera e spitalit ishte jo vetëm i shpeshtë, por edhe disa orë pas mesnate, për të rifilluar më 5 të mëngjesit.

Këto më silleshin nëë mendje ndërsa lexoja rreth projekteve të Kullave stërmëdha që priten të nëdërtohen në plazhet e Vlorës, Velipojës dhe Sarandës. Përmenden edhe Golemi me Qerretin, por i gjithë plazhi nga Durrësi në Kavajë është tashmë “i mbaruar” dhe shtimi i kullave vetëm sa do shtojë shëmtinë dhe kaosin.

Kullat patjetër do jenë hotele ose banesa kolektive me apartamente të shtrenjta. Nuk mendon njeri për të ndërtuar spitale në breg të detit në Shqipëri. Ndoshta nëpunësve të lartë dhe të mesëm mund edhe t’ju duket një ide idiote nëse një urbanist apo një mjek ja u përmend.

Shqipëria po kalon një periudhë të një kapitalizmi të egër dhe tejet të korruptuar, ku asgjë nuk është tashmë pronë e banorëve të saj. Sa vjen e më shumë hapësirat publike sakatohen dhe ju jepen të ashtuquajturve oligarkë, trafikantëve të drogës dhe korporatave të huaja. Tashmë edhe deti. Nëse do kishin edhe një pjesë të diellit edhe atë do ja u kishin shitur. Thuajse e kanë shitur dritën e tij që bije qyteteve shqiptare.

A po arrin fundi, ku nuk mban më?

Nuk kam imagjinatën e nevojshme të mendoj se deri ku mund të shkojë “tahmaja” e këtij grupi mafiozësh që kanë në kontroll Shqipërinë. Ndoshta po të arrij ta kuptoj edhe mund të kem probleme serioze të shëndetit mendor.

Por ndoshta do më pranojnë të kurohem në Spitali i Detit pranë plazheve Sorromostro dhe Barceloneta.

Cili ishte morali i shoqërisë korçare në vitet e kulmit të zhvillimit të saj (fund)

 (vijim)

Tek bashkësia muhamedane ( me disa ndryshime mes sunitëve dhe bektashinjve) roli i meshkujve kishte më shumë peshë dhe rastet kur vajzat vazhdonin shkollimin jashtë ishin të rralla dhe vetëm në disa familje shumë të pasura.

Divorcet ishin një dukuri shumë shumë e rrallë për të gjitha komunitetet dhe po e rrallë ishte tek muhamedanët mbajtja e më shumë se një bashkëshorteje. Po ve vetëm një shembull për të krahasuar ndryshimin e madh të bashkisë muhamedane shqiptare me atë të vendeve të Lindjes së Mesme dhe vende që nuk ishin më të prapambeturit. Në fundin e vitit 1930, kishte një krizë për gra tek arabët e Palestinës. Hebrejtë po blinin toka me qëllimin që të krijonin shtetin e ardhshëm të Izraelit dhe po i blinin me çmime shumë më të larta se ato të tregut. Arabët që shisnin filluan të blinin më shumë gra dhe disa kishin nga 10-12, se në atë shoqëri gratë ishin ato që punonin tokat dhe bënin edhe punë të tjera.

Tek romët, për shkak të varfërisë të atij komuniteti dhe një filozofie të mbetur prej kohëve të të qënit nomadë, qasja ndaj familjes ishte më pak e konsoliduar.

Për të njëjtat arsye qasja ndaj marëdhënieve seksuale apo marëdhënieve jashtëmartesore apo me disa partnerë ishin shumë liberale në bashkësinë rome. Shumë gra dhe vajza të atij komuniteti që “kopilonin” në shtëpitë e shtresave të pasura, jo rrallë hynin në marëdhënie me “afendikojtë“ dhe kishte raste edhe të fëmijëve të lindur nga këto lidhje. Gjithashtu ato që quhen sot në botë “shtëpitë me dritë të kuqe” ndodheshin në lagjen Katavarosh, e cila ishte e banuar thuajse e gjitha nga romët e fesë ortodokse, që në atë kohë quheshin “kaur evgjitë“. Në kohën e Zogut, qëndrimi ndaj prostitucionit ishte më liberal se sa të themi në kohën e Diktaturës.

Por në çështjet e lirisë seksuale dy bashkësitë e tjera të Korçës ishin thellësisht konservatore.

Ndryshimi midis shoqërisë të atij qyteti ishte shumë më konservator se i qyetetve të tjera ballkanike dhe tejet larg atij të qyteteve të Europës Qëndrore. Dhe ky ishte një qëndrim tepër autentik dhe jo i ndikuar nga shoqëritë e huaja. Korça kishte mbetur në një konservatorizëm të “periudhës viktoriane” edhe 40 vjet kur ky lloj konservatorizmi nuk ishte më në Angli. Dhe duhet thënë se lidhjet e qytetit me “Ingliterrën” ishin thuajse inekzistente. Studentët korçarë kishin shkuar në Universitetet e Francës, Gjermanisë, Austrisë dhe Italisë dhe thuajse nuk kishte asnjë të studiuar në Angli.

Veçanërisht studentët që vinin nga Europa Qëndrore kishin një mendësi tepër “libertine” për sa i përket marëdhënieve seksuale. Ato shoqëri kishin praktikuar një hapje ndaj çështjeve të seksit qysh në fundin e shekullit të XIX dhe kishin arritur kulmin në vitet pas Luftës së Parë Botërore. Ndikimi i tyre ishte shtrirë edhe në Bukuresht dhe Sofje, ku të rinjtë ishin shumë më të hapur të eksperimentonin në këtë drejtim.

Por jo në Korçë.

“Morali” veçanërisht i femrave ishte nën mbikqyrjen e rreptë të një shoqërie konservatore. Veçanërisht gratë që “fshinin sokakët” e tyre dhe pasi mbyllnin punët e shtëpisë uleshin sofateve, ishin “rojet e moralit”. Nuk i shpëtonin syrit edhe të gjitha ato që kishin të fejuarit dhe burrat në kurbet dhe që “bashkoheshin” me ta në 3-4 vjet ose dhe më rrallë. Por duhet thënë se edhe vetë femrat ishin të ndërgjegjshme se “nderi seksual” ishte gjëja më e rëndësishme për një femër të denjë.

Ndonëse vajzat shkonin në shkolla, dhe sikundër kam përmendur më lart disa edhe në të mesme dhe në universitet, përsëri puna për to ishte “tabu”. Përjashtoheshin vetëm mësuesia dhe ndonjë infemeri, sepër punë të tjera as që bëhej fjalë. Ishte “qyteti më perëndimor në Shqipëri”, po ku nuk kishte asnjë kamariere femër. Madje përbuzja ndaj atij profesioni vazhdoi deri në vitet ‘70, ku ishte e papranueshme që një vajzë qytetare të punonte si kamariere. Pa përjashtim kamarieret që nisën të punonin lokaleve pas mesit të viteve ‘60 ishin vajza dhe gra nga fshati, që donin të punonin në qytet.

Se sa konservatore ishte shoqëria dëshmohet në një njoftim të vitit 1938 në një gazetë të kohës. Në të thuhet se Prefektura me të drejtë do ndalojë të punojnë në lokale disa vajza të huaja që punonin si kamariere. “Të shkretat” grek, sërbe, italiane apo rumune, me siguri që kishin ardhur në qytetin me gjendje të mirë ekonomike edhe për të bërë ca para nëpërmjet një “prostitucioni të përmbajtur”, por “syri konservator” ankohej për të rinjtë dhe burrat që rrinin deri vonë duke pirë në këto lokale dhe që më pas harxhonin të tjera lekë për të tjera shërbime. Duket e çuditshme që dhe gazeta mban një qëndrim tepër lavdërues ndaj Prefekturës që kërkon të dëbojë të huajat kamariere. Mbi bazën e cilit ligj do hartohej Urdhëri i Prefekturës? E gjithë kjo histori më kujton një këngë të Fabrizio De Andreit “Buzëtrëndafilja” (Bocca di Rosa) ku tregohet se si dëbohet nga një qytezë një vajzë “libertine”.

Dhe kur shkruaj për natyra të tilla si Buzëtrëndafilja , duhet të pranoj se ishin shumë shumë të pakta në qytetin tim në fundin e viteve ‘30 dhe fillimin e viteve ‘40. Ndoshta Neta Filçeja dhe ndonjë tjetër, dhe që tregoheshin me gisht, por nuk i “konfrontonte” asnjë qytetar.

Gjithashtu konservator ishte qëndrimi ndaj homoseksualizmit, madje shumë herë më tepër se në disa qytetet të Shqipërisë së Mesme. E megjithatë raste të njohura kishte dhe nuk i denonconte njeri ose më keq, t’i fusnin në burg sikundër ka ndodhur në kohën e Diktaturës.

Ndaj “veseve” të tjera të shoqërive perëndimore, Korça ishte më e “hapur” ndaj përdorimit të alkolit nga të tre bashkësitë, gjithashtu edhe kumar luhej edhe pse ishte i ndaluar me ligj. Tombola (bingoja) luhej hapur kafeneve dhe në “Pallas” që ishte hoteli dhe resoranti më i mirë, luhej gjysëm fshehur poker, zare dhe lojëra të tjera fati. Kishte shumë të pasur që ngryseshin dhe gdhiheshin në dhomat e kumarit, ku janë lënë jo rrallë edhe pasuri të tëra.

Me një fjalë ishte një shoqëri shumë e hapur ndaj zhvillimit, ndaj jetës artistike dhe sportive, ndaj ballove dhe kurseve të dansit, ndaj librave dhe kinemasë, ndaj mësimit të instrumentave muzikore, por tepër mbytëse ndaj marëdhënieve seksuale edhe midis të rinjve që duheshin. Në mënyrë anakronike virgjëria për vajzat e pamartuara ishte “dekorata” më e lartë. Nëse dikush rekomandohej si një kandidate e mirë për martesë mjaftonin dy cilësi “e ndershme” dhe “nikoqire”. Të tjerat si zgjuarsia, talenti apo zelli për punë nuk ishin të rëndësishme. Dhe e tillë vazhdoi edhe për dy tre dhjetvjeçarë më pas. Si rrjedhojë të virgjër mbeteshin deri në martesë edhe meshkujt që vinin nga shtresat e mesme dhe të varfra, duke përjashtuar këtu romët, që kishin një koncept më “universal” për arritjen e pjekurisë seksuale dhe “aplikimin e saj” në jetë.

Në pak paragrafë, ky ishte morali i qytetarëve korçarë në pragun e Lufës së Dytë Botërore.

Shenim: Ne foto konkursi Miss Korca ne vitet '30

Morali i shoqërisë korçare në vitet e kulmit të zhvillimit të saj

Ndonëse mund të mos gjej shumë mbështetës në këtë tezë, unë kam bindjen se Korça pati kulmin e zhvillimit të saj ekonomiko-shoqëror në periudhën 1936-43 dhe prej atij viti nisi e tatëpjeta. Ata që e kundërshtojnë me të drejtë mund të thonë se mbi cilat kritere dhe të dhëna statistikore unë e bazoj këtë deklaratë. Mund të përmendin edhe se kulmi i njëqyteti arrihet kur ka edhe numurin më të madh të banorëve dhe që përkon me fundin e viteve 80 të shekullit të XX, por unë do përpiqem më poshtë të jap vetëm pak arsye se përse kam dalë në këtë përfundim dhe më pas të shtjelloj, se cili ishte morali i shoqërisë korçare në vitet që unë i quaj si vitet e kulmit të zhvillimit.

Në fund të mbretërimit të Zogut, Korça ishte qyteti me numurin më të madh të banorëve, kishte prodhimin industrial më të madh në vend, ishte një nyje tregëtare e fuqishme dhe kishte prodhimin bujqësor dhe blegtoral më të madh në vend si prefekturë. Jo më kot kishte edhe numurin më të madh të deputetëve (nëntë) në Parlamentin shqiptar. Gjithashtu kishte numurin më të madh të shkollave si dhe një jetë shoqërore-kulturore të përparuar. E gjitha kjo ishte e shoqëruar me një bum të ndërtimeve private, si dhe me ndërtimin e një sërë objektesh të mëdha të karakterit administrativ, fetar dhe shoqëror. Fuqizimi financiar arriti majën në fillimin e vitit 1943.

Nëse pas Luftës së Dytë, popullsia u rrit në mënyrë të shpejtë, kjo ishte një rritje jo e natyrshme dhe jo e bazuar në ligjet e një ekonomie të shëndoshë. U hapën edhe shumë fabrika që nuk ishin rentabël për shkak të një sistemi të planifikimit qëndror dhe të bazuar mbi pronën shtetërore. Këto fabrika kishin nevojë për fuqi punëtore, e cila solli dhe migrimin e brendshëm nga fshatrat dhe qytezat drejt qytetit. Unë nuk kam asnjë dyshim, se nëse sistemi ekonomiko-shoqëror do kishte mbetur i pandryshueshëm, Korça do ishte bërë një qëndër e fuqishme industrialo-tregëtare e Shqipërisë dhe numuri i popullsisë, të themi në vitet ‘60, do kishte arritur 50-60 mijë banorë. I tillë ishte grafiku i saj i zhvillimit në gjysmën e parë të shekullit të XX.

Le të parashtroj disa ide rreth asaj që është tema e këtij shkrimi.

Cili ishte morali i shoqërisë së Korçës në vitet kur pati arritur zhvillimin më të madh.

Ka një vjershë satirike të Kristaq Cepës në ato vite, ku goditet prapambetja shoqërore dhe kulturore e Tiranës, që ishte kryeqytet i vendit. Eshtë reflektim i drejtpërdrejtë i asaj, se si bashkësia korçare, sheh shoqërinë e kryeqytetit, të paaftë për tu modernizuar, për të mbajtur pastër qytetin dhe për tu veshur në mënyrë bashkëkohore në një masë të madhe.

Korça ishte pikërisht e kundërta. Mundohej të mbante një hap në ndërtime, veshje dhe zakone jo vetëm me qytetet e zhvilluara të Ballkanit, por edhe me ato të Europës Perëndimore. Kam përmendur në shkrime të tjera ndikimin e madh të emigrantëve, që përgjithësisht ktheheshin në qytet, ndikimin e Liceut Francez dhe të shkollave të tjera të mira, si edhe këmbimet e shumta tregëtare me Italinë. Sytë e shoqërisë korçare ishin shumë më shumë të drejtuar nga Italia se sa nga qytetet e mëdha greke.

Kur përmendin moralin unë mendoj se janë disa shtylla kryesore të tij. Qëndrimi ndaj punës dhe ligjeve, raportet mes njerëzve dhe veçanërisht në transaksionet financiare, shikimi i familjes dhe të ardhmes së saj, si dhe liria apo shtrëngimi seksual.

Korça (dhe këtu po përfshi gjithë prefekturën) ka qënë zona ku jo vetëm punohej më shumë, por kishte edhe shumë më pak korrupsion, nëse krahasohej me prefekturat e tjera.

Raportet mes njerëzve vazhdonin të ruanin traditën e Mesjetës, ku ishin shumë të vlerësuara Nderi dhe Fjala e dhënë. Ka qindra e qindra shembuj që shumë marëveshje edhe të rëndësishme mbylleshin dhe respektoheshin me një të shtrënguar të dorës. Po shtoj edhe diçka tjetër për vlerësimin dhe nderimin e qytetarëve të rëndësishëm. Rakoja (Irakli Qiriaku) ishte jo vetëm tregëtari më i fuqishëm në qytet, por edhe me diferencë të madhe nga gjithë tregëtarët e tjerë. E megjithatë ai nuk ishte një njeri që nderohej. Arsyeja ishte se Rakoja i përkishte tipit të tregëtarit të një kapitalzmi të egër, që mund të përdorte çdo lloj veprimi të paskrupullt për të shtuar fitimet dhe për të fundosur konkurentët. Jeta e tij shoqërore nuk kishte asnjë lidhje me atë të së quajturës Paria e Korçës.

Për sa i përket familjes, duhet të themi se nuk mund të përcaktojmë një qëndrim unik të pjesëve të veçanta të shoqërisë korçare. Eshtë fakt se kishte dy bashkësi, madje edhe një të tretë , që ishte ajo e romëve.

Edhe pse raportet mes të krishterëve ortodoksë dhe muhamedanëve në përgjithësi ishte i mirë, shikimi i familjes dhe rolit të individëve brenda saj nuk ishte i njëjtë. Feja dhe zakonet luanin rol në të.

Tek pjesa ortodokse, ndiqeshin parimet e ngjashme me ato të fqinjëve të tjerë ortodoksë. Një familje e shëndoshë, ku rolin drejtues e ka burri, por gruaja “qeveris” shtëpinë dhe kujdeset edhe për edukimin e fëmijëve, por edhe me një prirje që të kenë mundësi të shkollohen sa më mirë. Edhe pse fëmijët meshkuj konsideroheshin disi më të favorizuar, përsëri kishte një lloj pariteti dhe vajzat kishin nisur të shkolloheshin edhe në Universitete të huaja.

(vijon)

Unë dhe Korbi - poemë (5)

 

* * *

Veç Korbi nuk kishte mëshirë.

Në kristalet e ndritura të lëngut të panjës

Shfaqeshin fytyrat e të dashurve të ikur

Pezmet e rinisë dhe dashuria e fikur,

Vargjet e humbura dhe tablotë e dramës.

Fytyrat e ngrysura të mësuesve pa mend,

Dimrat e egër kur buka shpërndahej me slitë,

Trokitjet e forta pas mesnate,

Ndërsa kamioni priste jashtë të mbushej

Me të paktat plaçka e larg të nisej kur bëhej ditë.

“Mos më mundo me pamjet makabër

Të një të shkuare të largët sa piramidat,

Me to përzjerë janë blloqet që mbyllnin hyrjet,

Muri i madh ku përplaseshin kuajt,

Duart e heretikëve të përgjakura nga vidat.

E përmbledhura Rrotë e Torturës,

Që niste me Përshëndetjen e Pionierit

Më tej nderej bangave ku ndjeheshe mbërthyer

Në një botë të thatë dhe tmerrësisht të qartë,

Nën trysninë e fjalëve dhe numurave

Të stisura për të provuar në kartë

Një univers të ndryshëm nga i pafundmi

I mrekullueshmi , i vështiri për tu zbuluar,

Për tëtë kthyer në një qënie në kollonë rreshtuar

Që niseshe symbyllaz pa të dalë gjumi

Drejt rrënimit në grup ku s’shquhej më UNI.

* * *

A duhet rivënë në skenë “Armiku i Popullit” në Korçë?

Ndoshta nuk janë të shumtë ata që e dinë se gati 90 vjet më parë, regjisori Sokrat Mio, vuri në skenë në Korçë dramën e Ibsenit “Armiku i Popullit”. Nuk kishte një trupë profesioniste në qytet, por luajtën dhe luajtën mirë aktorët amatorë të organizatës rinore “Rinia Korçare”. Quhej organizatë jashtëshkollore se nuk kishte lidhje me asnjë nga shkollat e njohura të qytetit.

Nuk po i shkruaj këto rrjeshta as për të idealizuar shoqërinë korçare të vitit 1937 dhe as për ta krahasuar me nivelin artistik të trupës së teatrit sot. Nuk është qëllimi im dhe për më tepër nuk mund të bësh krahasime midis vlerave të një shfaqje që mund ta shohësh sot dhe të diçkaje që as e ke parë dhe as nuk është rregjistruar.

Dua të tregoj për mendësinë moderne të Sokratit dhe të aktorëve, që zgjodhën për të vënë në skenë pikërisht “Armiku i Popullit” të Ibsenit. Ndoshta dramaturgu më modern i asaj kohe dhe një më të mirët e të gjitha kohërave. E megjithatë u zgjodh një pjesë që tregonte rreth një shoqërie të largët nordike dhe disi të largët nga ajo e një qyteti ballkanik. E megjithatë ata këmbëngulën që të sillnin për spektatorët “Armikun” dhe jo të themi “Shtëpia e Kukullës apo “Heda Gabler”, vepra po të dramaturgut norvegjez.

Ishte pikërisht mesazhi që donin t’i përcillnin shoqërisë shqiptare të kohës.

Tek “Armiku i Popullit” që është një dramë edhe me elementë humori dhe satire, në qendër është përplasja e një mjeku idealist, që kundërshton funksionimin e disa banjave termale të posahapura në qytet, për shkak se kanë ndotje që dëmtojnë shëndetin e njerëzve dhe gjithashtu edhe mjedisin. “Lufta” e hapur ndaj politikanëve dhe biznesmenëve të qytetit, e le mjekun jo vetëm të vetmuar, por edhe përballë vëllait të tij, që është një figurë e rëndësishme në administratën vendore.

Dhe pikërisht kjo ishte arsyeja që Mioja dhe të tjerët zgjodhën këtë dramë, për të evidentuar se i njëjti problem i madh është edhe në qytetet shqiptare dhe veçanërisht në Korçë, që ishte qyteti më i përparuar i kohës i shtetit shqiptar. Ishin përplasjet e korçarëve të kthyer nga universitetet europiane me administratën e ngathët dhe të prapambetur të regjimit të Naltmadhnisë së tij. Dhe sigurisht që pjesa teatrale do ndikonte në shoqërinë korçare për të marrë anën e të shkolluarve të mënçur dhe të pakorruptuar përballë shumë nëpunësve dhe politikanëve anadollakë.

Nuk mund të them nëse ata që merren me teatrin sot në Korçë kanë mësuar rreth pjesës në fjalë në Institutin e Arteve. Sigurisht që kanë bërë në leksione Ibsenin edhe pse nuk di që teatri i Korçës, në 75 vjet të ekzistencës së tij të ketë vënë në skenë ndonjë nga veprat e dramaturgut të madh.

Por shoqëria jonë, sot më shumë se kurrë ka nevojë të shohë pjesën në fjalë. Sepse më shumë se kurdoherë, intelektualët idealistë (presupozoj se ka të tillë) mbyten menjëherë nga politikanët, madje të të dyja krahëve.

Po përmend vetëm një aspekt, të cilin e njoh dhe e kam prekur shpesh në shkrime. Ndërtimet shumë të dobëta të projektuara nga arkitekti Uillson, kompleksi i Belvederes që jo vetëm nuk qëndron mirë, por ka dëmtuar shumë një pjesë të rëndësishme të gjelbëruar, si dhe ngjeshja e ndërtimeve brenda lagjeve kryesore, që ka cënuar së tepërmi kushtet natyrore të banimit që janë drita e diellit dhe gjelbërimi i domosdoshëm për pastrimin e ajrit.

Edhe nëse nuk ka përplasje të hapur të një “mjeku idealist” me Bashkinë, përsëri është një përplasje e heshtur e opinionit publik, që nuk ka kurajo të ngrihet dhe të protestojë, por vazhdimisht shprehet kundër problemeve që preka më lart. Dhe pikërisht për këtë ka frikë se mund të etiketohet “Armik i Popullit” sikundër mjeku Stokman në dramën e Ibsenit.

Dikush me të drejtë mund të thotë, se kjo pjesë teatrale pikërisht për këtë arsye nuk mund të gjejë dot skenën. Teatrin e kontrollojnë politikanët që kanë Qeverinë dhe Bashkinë. Por nëse edhe artistët e qytetit tim “kanë shitur shpirtin”, atëhere do më duhet me keqardhje të them, se gjendja është gati e pashpresë.

Në shfaqjen e vitit 1937, të pritur shumë mirë nga spektatorët, luanin Dhimitër Trajçe, Vangjel Grabocka, Andon Pano dhe të tjerë. Trajçeja e rivuri në skenë në fundin e viti 1944 me Teatrin partizan të krijuar në fund të luftës. Edhe vetë Dhimitër Trajçeja do kishte fatin të shpallej gati “Armik” nga shteti diktatorial, i cili u mjaftua me përjashtimin e tij nga Partia, gjë që e bënte pionierin e teatrit shqiptar të ndjehej gjithnjë i rrezikuar.

Eshtë ky fat i intelektualëve të ndershëm dhe idealistë në shumë shoqëri dhe veçanërisht në ato me sisteme autokrate.

Nuk kam shpresë se spektatorët korçarë do munda ta shohin shpejt në skenë veprën domethënëse të Ibsenit.

Shqipëria nuk ka nevojë për Idealistë!

Ku je o Kolloz!

Një shoqja ime më tregonte para disa ditësh, që në Facebook, i cili është i mbushur me vlerësime për të gjallët dhe të vdekurit, qarkullon edhe shprehja “Je Kolloz!” dhe u zilepsa. Se nuk dua të më thonë as “respekte”, as “ikonë“, as “legjendë“, por po të më quanin “Kolloz” do ndjehesha vërtet “i plotësuar”, Se nuk mund të jesh më shumë se Kolloz. Disa parapëlqejnë ta shkruajnë Kolos ose Kollos, por mua më pëlqen varianti me z në fund. Me të i ke thënë të tëra.

Se mendo sikur të më drejtoheshin me shprehjen “je Kolloz i letrave”, apo “O Kolloz i mendimit karakteristi korçar” apo akoma më tepër “O Kolloz i arkitekturës ishbashkëkohore!” Sa bukur do tingëllonte!

Vlerësimi me këto emra të përgjithshëm nuk është i ri dhe aq më pak i periudhës së mediave shoqërore. Në shkollë, një bashkëstudent i imi ju drejtohej të tjerëve me shprehjen: “Po ku je o Kuadro!” dhe kjo ngjiti, sa unë edhe sot i drejtohem me “kuadro”. Po ashtu një ortaku im ju drejtohej të njohurve dhe të panjohurve me cilësimin “Figurë“ dhe me këtë ishte brenda se nuk kishte nevojë t’ju sqaronte se nuk ja u mbante mend emrin dhe se do ja u harronte sakaq edhe po t’ja theshin. Me të papërcaktuarën “figurë“ ishte brenda se me përkëdheli ju kishte thënë se ishin njerëz të njohur dhe me vlera. I gjithë qyteti e dinte këtë dhe e quante “Leko Figura”. Veç një kryetari komune, që nuk ishte i sigurt për fjalën dhe që poshtë shtëpisë i thërriste që të dilte në dritare “O fytyrë! O Fytyrë!”

Po gradat “kuadro” dhe “figurë“ unë i kam marrë në rini dhe tani nuk mund të pranoj asnjë tjetër veç “kolloz”.

Se edhe të tjerat më të larta se dy të parat dhe që janë “ikonë“, legjendë“, “gjigand” dhe “faktor” janë bërë aq bozë sa nuk më duken të vlefshme për profilin tim profesio-intelektual.

Por kur mendoj se krahasohem me atë të Rodosit, në shalët e të cilit kalonin anijet stërmëdha me vela atëhere miklohem, ndjehem Dikushi dhe them se mund të kem një vend në historinë e Dusharit, fshat nga i cili e kam dhe origjinën.

“Kollozi nga Dushari” mund të shkojë shumë mirë, pa përcaktuar se në cilën fushë të mendimit, shkencës apo aplikimit unë jam ngritur mbi supet e Kollozëve të tjerë.

“Si shumë po kërkon” do hidhet menjëherë avokati im dhe do më kujtojë se askush nuk më mban as për “kuadro” se në të kundërt do më kishin “dhënë akses” në fondet e Bibliotekës “Thimi Mitko”. Dhe vërtet, tani që po e mendoj “hollë hollë“ unë nuk kam aspak famën e një “Kollozi” as në qytetin tim dhe aq më pak në Qarkun e Korçës, ku përfshihet edhe Dushari ku ka lindur gjyshi. Se po të kisha edhe pakëz nam, Kryetari i Këshillit të Qarkut do kishte vënë një postim në Facebook ku të më uronte ditlindjen me tekstin e përafërt: “Si sot lindi në Korçë kollozi i mendimit kritik korçar, që me punën e tij ka nderuar fshatin Dushar të origjinës, lagjen nr 7 ku ka jetuar dhe më gjërë.” Dhe këtu nuk kishte as përse të përplasej me gruan e tij që qëlloi që është Drejtore e Bibliotekës, se në shkurt unë nuk kisha bërë asnjë kërkesë për “akses” në dosjet e digjitalizuara.

Por kjo nuk do më detyrojë që të pajtohem me cilësimet “ikonë“ apo “faktor”. Ose të më thërresin Kolloz o hiç fare! (Se dhe kam vuajtur pak nga kompleksi i Napoleonit në rininë e hershme.)

Po qe se shumë shpejt ja arrij ta fitoj këtë cilësim mendoj se do e kem më të lehtë të fitoj edhe në zgjedhjet e ardhme për përfaqësues i popullit në Parlament. Se psh deputetin më të famshëm nga Korça, zotin Tedi Blushi nuk kam dëgjuar ta quajë njeri “kolloz”.

Nuk mund të kënaqem me pak!

Nuk jam as Jovan Bregu, për të cilin i biri theshte me gojën plot “vdes për tu bërë njëçiçkë magazinjer!”

Magazinjerllëkun ja kisha lënë Selkës dhe Habibit që në të mesme, sepse unë synoja la e më la.

Dhe do t’ja arrij një ditë!

Edhe ju të gjithë do më shkruani në komente:

“Ku je o Kolloz!”

Met Gala dhe galat imituese

Këtë maj, kur jo vetëm qindra rusë dhe ukrainas vriten çdo ditë, kur rrezikohemi të përshihemi në një konfrontim ndoshta dhe bërthamor, kur rreziku i një krize globale ekonomike që do shkatërrojë miliona jetë njerëzish po troket, lajmet kryesore të javës janë rreth të përvitshmes Met Gala.

Foto të shumta të VIP-ave të veshur “për të lënë mendjen”, komente se kush ishte dhe kush nuk ishte, një shkëlqim vanitoz dritash dhe ngjyrash, marramendës për shumë njerëz me xhepat plot dhe me kokët bosh, por që miliona të tjerë në botë i bën t’ju përzjehen rropullitë.

Ka më pak se 80 vjet, që kur ka filluar kjo “ngjarje”, që tani e kalon edhe parakalimin e yjeve të Hollivudit në qilimin e kuq. Edhe ai një parakalim po aq vanitoz, por që është pjesë e jetës së vendeve perëndimore dhe veçanërisht e grave.

Gala në fjalë është krijuar për të mbledhur fonde për Institutin e Kostumeve, pra për të nxitur zhvillimet në industrinë e Modës së veshjeve. Bileta deri në vitet ‘70 nuk i kalonte 100$ ndërsa këtë vit, kur njerëzit vriten më shumë se kurrë dhe benzina është dyfishuar, bileta ishte 100 mijë $.

Nuk do më binte ndërmend të mësoja se ç’ishte Met Gala, se përgjithësisht shfaqje të tilla më duken thellësisht të shëmtuara dhe të shkëputura nga realiteti. Nuk ka mbushur një javë, që diçka e ngjashme ishte gjatë garës së famshme me kuaj në Kentaki, ku gratë pasunare vishen luks dhe venë në kokë disa kapele idiote. Por atje të paktën është një manifestim i të pasurve, që nuk kanë ç’i bëjnë paratë, por venë baste se cili kalë do dalë i pari. Ndërsa Met Gala dhe gala të tjera të mëdha dhe të vockëla që e imitojnë kanë pretendimin se bëhen për të mbledhur fonde për çështje, jo rrallë, shumë humanitare.

Me moton : Shikomëni mua sa bukur vishem se po mbledh fonde për të uriturit në Etiopi!

Për të kuptuar më mirë se cilët janë organizatorët dhe promovuesit e Met Gala mjafton të përmendësh Ana Uintur (Anna Wintour) që prej më se 30 vjetësh është “Presidentja” e Galas. Bazuar tek ajo është krijuar filmi “Djalli vesh Prada” dhe karakteri i luajtur nga Meril Strip.

Edhe pse nuk jam as femër dhe as gay, mundohem ndonjëherë të kuptoj nëse ka diçka të logjikshme dhe njerëzore në këtë “mahnitjen” ndaj veshjeve që duhet të kesh në ngjarje të rëndësishme si dasma, koncerte të Vitit të ri në Vienë apo në ballot për përurimin e Presidentit amerikan. Ndonjëherë i them vetes se është e ngjashme me tërheqjen që njerëzit kanë drejt arteve vizive. Por është një “mrekullim” kaq i shkurtër, kaq i përkohshëm dhe aq i paqëndrueshëm po i njëjtë si Moda e veshjeve, që ndryshon tani më shpesh se njç herç nç vit, për të rrëmbyer nga xhepat e njerëzve që “rrojnë për tu veshur” edhe ato para që nuk i kanë. Se nuk ka asnjë kuptim që veshjet ndryshojnë kaq shpesh dhe që duhet të ndjekësh se ç’është “trendy” dhe se ç’farë ngjyrë ta kesh veshjen kur shkon në një restorant klasi. Nga frika se mos të qeshin kokëboshët që njohin me themel modën e fundit.

Më keq akoma është kur një “vanitet “ i tillë përdoret si karrem për të tërhequr VIP-a dhe pasunarë për të mbledhur fonde për arsimin, shëndetsinë apo për fëmijët palestinezë që kanë humbur gjymtyrët nga bombardimet e izrailitëve.

Nëse jam një student që nuk paguaj dot koston e lartë të Universitetit; nëse jam një i sëmurë me kancer që nuk di se sa jetë kam dhe nuk paguaj dot operacionin; nëse jam një fëmijë që kam nevojë për një protezë apo një karrige me rrota undë do pështyja në Gala të tilla ku pres të zgjidhin qesen të pasurit se duan të duken bukur dhe jo shumë të shëndoshë. Janë shfaqje të shëmtuara, që nuk prekin askund themelet e deformuara të sistemeve qeveritare të vendeve të zhvilluara. Përkundrazi ju venë atyre një maskë humanitare, filantropie dhe dashurie njerëzore. Nuk ka asnjë fije dashurie njerëzore tek njerëzit që kërkojnë të demonstrojnë “klas” kur mbledhin para për të gjorët.

Unë (dhe shumë të tjerë si unë) dhjes mu në “klasin” e tyre të rremë!

Të kesh klas do të thotë të ndjesh se përse vuan ai njeriu që fle nën urë; përse duhet të punojë si striptiste studentja që nuk paguan dot shkollën për infermiere; përse nuk mund të paguajë seancat e kemioterapisë dikush që nuk është në gjendje “të navigojë sistemet e sigurimeve shëndetsore”. Dhe të luftosh në çdo mënyrë për to. Për të ndryshuar ligjet që i lenë njerëzit e sëmurë të flenë në çadra parqeve, që detyrojnë vajzat e reja të prostituojnë, që lenë të vdesin një të sëmurë me kancer. Dhe të luftosh çdo ditë me sa mundesh. Me diskutime rreth fateve të njerëzve në vend se të diskutosh se sa bulur dukeshin lulet në fustanin e Nikol Kidman apo a i dukej vendi i fshehtë Bleona Qerretit nën veshjen rrjetë. Me protesta të mëdha për të ushtruar trysni mbi ligjvënësit’

Ky është “klas” dhe jo ai që kanë vendosur tradicionalisht të pasurit për tu dalluar nga njerëzit që nuk kanë.

Bëni një gala ku veshja të jetë si atyre që flenë nën urë. Të bëni njerëzit e ndërgjegjshëm se sa keq është të jesh i pangopur, i veshur keq dhe të mbash erë.

Atëhere do bindesha se kini KLAS.