A ka pasur ndonjë sinagogë në Shqipëri? (fund)

 

(vijim)

Historia (e afërta dhe e largëta) ju shërben gjithnjë sunduesve sharlatanë për të gënjyer “katnarët” dhe për ta vënë në shërbim të politikave të caktuara që ndjekin. Qofshin këto aleanca apo armiqësi. Vlen për të gjitha vendet dhe kohët. (Nëse të jepet rasti të lexosh tekstet shkollore të Historisë të vendeve të Ballkanit, rrallë kanë vende ku një ngjarje tregohet në mënyrë të njëjtë nga të gjithë.)

Ndaj dhe historia e të shkuarës jo të largët, që përfshin edhe marëdhëniet e shqiptarëve me hebrejtë në kohën e luftës së dytë duhet marrë me shumë rezervë, se ndryshon nga duart që e shkruajnë dhe sidomos ndryshon shumë nga e vërteta.

Në rradhë të parë ajo fryhet më shumë sepse shteti i Izraelit është një shtet i pasur dhe më i pasur (dhe me ndikim) është lobi hebre në Amerikë.

(Kjo më kujton një thënie të një të afërmi të Petraq Kolevicës, e përshkruar prej tij në librin autobiografik, që e quante aleancën e Shqipërisë me Rusin të gabuar se e krahasonte si martesën me një jevg. Sipas tij duhet të “martoheshe” me Amerikën se ishte e pasur.)

Në paraqitjen e parë, një qëndrim i tillë duket shumë racional, sepse nga “vëllazërimi” me Izraelin mund të fitosh shumë më shumë se të themi me Egjiptin, me Marokun apo me Moldavinë. Ndaj edhe Edi Rama ka zgjedhur Izraelin para Egjiptit, Turqinë para Greqisë, Sërbinë para Kroacisë dhe Italinë para Austrisë. Në këtë qëndrim gjasme ”racional dhe në favor të interesave të Shqipërisë“ rëndojnë më shumë interesat e vetë Ramës për të mbijetuar në fronin e Shqipërisë. Ai e di që me udhëheqësit autokratë mund të bësh “biznes politik” më mirë se me ata “të dobët” të vendeve ku institucionet janë më të rëndësishëm se udhëheqësit. Vërtet kjo nuk vlen kur rendisim Izraelin ndaj Egjiptir, por rasti i shtetit hebre është shumë më i veçantë, sepse Rama e di mirë ndikimin e tij në botë dhe veçanërisht në Shtëpinë e Bardhë.

Nga ky këndvështrim duhet parë “marëveshja” Rama-Netanjahu për të folur në Kneset. Ramës i duhet ndërmjetësimi i izrailitëve me Shtëpinë e Bardhë për të mos “rënë më hundë“ dhe Bibit i duhej një lider europian që të fliste me superlativa për të dhe për hebrejtë.

Por le të kthehemi në temën e këtij shkrimi , që është se sa çifutë kanë jetuar në Shqipëri dhe se si kanë qënë marëdhëniet me shqiptarët, që sipas Ramës dhe shumë sharlatanëve të tjerë, në fund të Luftës së Dytë ishin shumë herë më shumë se para saj. (Në vendet e tjera ishin shfarosur një numur i madh.)

Hebrejtë e shkretë, pas ardhjes së Hitlerit në fuqi në Gjermani dhe veçanërisht pas sulmit mbi Poloninë, u munduan të largoheshin nga vendet e tyre dhe të shkonin sa më larg Europës.

Persekutimi ishte i qartë që me ligjet antisemite të miratuara në Gjermani e pastaj me rradhë tek aleatët e tyre. Edhe pse më të shumtit nuk besonin se mund të ndodhnin tmerret e shfarosjes në masë e dinin se e ardhmja nën Hitlerin do ishte shumë shumë e vështirë.

Kështu u krijuan dhjetra rrugë largimi nga Europa qëndrore drejt vendeve më të largëta dhe veçanërisht drejt porteve prej ku mund të iknin në hemisferën tjetër dhe veçanërisht në Amerikë. Rrugët kalonin përmes Zvicrës, Francës, Spanjës, Portugalisë Bullgarisë, Greqisë, Turqisë, vendeve skandinave dhe edhe vendit tonë. Pas pushtimit të Jugosllavisë dhe Greqisë nga gjermanët, rruga drejt Shqipërisë morri rëndësi edhe pse nuk mund të krahasohej me rrugët e tjera. Kishte shumë hebrej nga Sarajevoja dhe Selaniku që ndiqnin rrugën tonë, sepse ishin më pranë dhe njëkohësisht këto ishin qytete ballkanike me numur të madh hebrejsh.

Shqipëria nuk konsiderohej prej tyre si një “parajsë“ e mundshme për të ndërtuar të ardhmen, por si një stacion për të ikur jashtë Europës.

Nuk ka statistika se sa ka qënë numuri i tyre që kanë përdorur rrugën e Shqipërisë për tu larguar drejt vendeve të lira. Gjithashtu nuk dihet se sa mund të jenë kapur nga italianët dhe gjermanët (veçanërisht nga këta të fundit.) Dihet vetëm që fundi i Luftës në Shqipëri gjeti shumë më shumë hebrej, se sa kishin qënë para saj. Kuptohet qëtë gjithë ishin fshehur dhe mbrojtur nga shqiptarët. Por duhet theksuar diçka tjetër, se duke mos pasur bashkësi të mëdha dhe sinagoga, gjermanët nuk kishin ndonjë plan të kërkonin hebrejtë në qytetet shqiptare. Edhe vetë statusi “neutral” i shtetit shqiptar krijonte hapësirë për manovrime me dokumenta fallco dhe të tjera veprime që janë të njohura në trafikun klandestin të njerëzve. Hebrejtë e shkretë edhe kur nuk ishin shumë të pasur, kishin shitur çdo gjë për të ikur nga Europa nën thundrën naziste. I vinin në dispozicion të shpëtimit të jetës. Gjithsesi nuk mund të themi me bindje se spiunët që kallzonin tek pushtuesit bashkëatdhetarët nuk spiunonin hebrejtë! Eshtë pakëz absurde.

Po a është i gabuar ekzagjerimi, kur na bën ne shqiptarëve të dukemi më mirë në sytë e botës?

Deri në njëfarë mase nuk është edhe pse mund të quhet falsifikim i historisë. Ashtu si njerëzit, edhe popujt mund të venë në pah anët e tyre më të mira. Por teprimi i kthehet popullit shqiptar në të keqen e vet.

Në asnjë mënyrë nuk duhet lejuar që brezat e rinj të rriten shpirtërisht me mite dhe ekzagjerime.

Ka disa të pavërteta në “mburrjet” tona në mediat tradicionale dhe veçanërisht në ato sociale. Miti i sakricave dhe bujarisë tonë ndaj hebrejve është njëri prej tyre. Të tjerat, më thelbësore dhe më të rrezikshme janë se ne nuk kemi qënë kurrë një popull agresor, se ne jemi populli më i vjetër në Ballkan dhe në Europë, se gjuha shqipe me prjeardhëset e saj janë në rrënjët e gjuhëve indo-europiane, se shumë nga figurat më të shquara historike europiane janë me origjinë shqiptare etj.

Rreziku më i madh është se këto mite mund të kthejnë një shumicë njerëzish në nacionalistë fanatikë, jo nga ata që bëjnë thjesht shqiponjën me duar para gjoksit, por të tillë që janë të gatshëm të rrjeshtohen në luftë ndaj fqinjëve.

Një rrezik më i vogël është ai që bëhemi qesharakë në sytë e njerëzve të mençur të kësaj bote.

Ne jemi këta që jemi me të mirat dhe kusuret tona, si gjithë popujt e tjerë përreth nesh, por edhe të tjerëve që janë më larg.

Fëmijëve duhet t’ju japim një mësim të rëndësishëm:

Nuk jemi as më të mirë dhe as më të këqinj se të tjerët.

Pastaj ata në daç të shkojnë në sinagogë, si mund të shkojë kur të rritet Zahoja i Ramës, në daç të pagëzohen si të krishterë dhe në duan le t’i luten Allahut. Shumë të tjerë mund të bëhen budistë, agnostikë apo ateistë. Nuk duhet të shikojnë e të zgjedhin besimin që kanë më të pasurit dhe më të fortët, sikundër kanë zgjedhur shumë politikanë dhe intelektualë shqiptarë. Historia na ka mësuar që nuk kemi përfituar prej saj.

(Sa për Zahon, nëse zgjedh të konvertohet në hebre, duhet më parë Edi dhe Linda të ndërtojnë një sinagogë me paratë e taksave dhe pa tender. Atëhere do kemi një sinagogë në Shqipëri.)

A ka pasur ndonjë sinagogë në Shqipëri?

Ka “ziliona” gjërash që nuk di për Mëmëdheun tim dhe këtu hyn edhe pyetja nëse ka pasur ose jo ndonjë sinagogë në Shqipëri. Përgjigja në këtë rast është e prerë - ose ka pasur ose nuk ka pasur. Nuk kam hasur në ndonjë shkrim, ku flitet për “heroizmin” tonë në shpëtimin e hebrenjve të përmendet ndonjë rabin shqiptaro-hebre apo ndonjë sinagogë. Madje nuk kam dëgjuar as për ndonjë hebre të rënë gjatë luftës së dytë në rradhët e antifashistëve, kur dihet që në çdo vend europian ata ishin ndër më aktivët në luftën kundër Boshtit.

Një miku im i mirëinformuar më tha se “flitet që ka pasur një në Vlorë, por është djegur në periudhën midis dy luftrave të mëdha”. Bëhej fjalë për dy botëroret e shekullit të kaluar. Një kohë jo fort e largët dhe fakti mund të dokumentohet në gazetat e kohës, se ato përmendnin gjithfarë ngjarjesh të vogla (fejesa, martesa, krime) dhe mundësia të mos përmendnin djegien e një tempulli është tejet e vogël.

Unë nuk jam njohës i sinagogave dhe as i ndërtimeve të tjera të karakterit fetar. Ndoshta diçka më shumë rreth sinagogave mund të dijë Leka Meksi, që është marrë për rreth 64 vjet (duhen përjashtuar vitet si kryeministër) me studimin e ndërtimeve të kultit në Shqipëri. Interesi im për to vjen vetëm për të pasur një ide të qartë se cili ishte raporti midis shqiptarëve dhe çifutëve në kohët para Luftës së Dytë Botërore. Ju riktheva kësaj teme i nisur nga fjala e Edi Ramës në Kneset, që është i pari i një kryeministri shqiptar.

Për qëndrimin e regjimit feudo-socialist të pasluftës, që mbeti i njëjtë deri në rrëzimin e Diktaturës, mund të them se ishte i dyfishtë. Simpati dhe mbështetje për popullin hebre, që kishte kaluar holokaustin dhe qëndrim armiqësor ndaj shtetit të Izraelit. Ishte i njëjtë me atë të Bashkimit Sovjetik që e kishte mbështetur krijimin e Izraelit në fillim, por për shkak të aleancës së fortë të shtetit të posaformuar me vendet perëndimore dhe veçanërisht me Amerikën e quante “armik”.

Jo vetëm “Ditari i Ana Frankut”, por edhe disa libra të tjera që përshkruanin tmerrin e kampeve të përqëndrimit gjerman ishin botuar në Shqipëri nëvitet ‘50-’60 në tirazhe të mëdha dhe ishin mjaft të njohur për ata që lexonin. Në të njëjtën kohë gazetat anatemonin Izraelin për të gjitha luftimet me arabët, duke krijuar idenë në popull se shteti i hebrejve ishte i ligjshëm, por agresor dhe tokërrëmbyes ndaj fqinjëve.

Kjo krijoi për dy tre breza, të cilët nuk kishin ndonjë paragjykim për hebrejtë (veç cilësimit të tyre si “kurrnacë“), të kishin një qëndrim ose të turbullt ose armiqësor ndaj tyre. Ndërkohë, qëndrimi i paraluftës që nuk ishte aspak antisemit rridhte nga politika e Perandorisë Otomane ndaj hebrejve, e cila ishte jo vetëm neutrale, por deri diku përkrahëse. Arsyeja e dytë ishte se numuri i familjeve çifute në Shqipëri ishte shumë i vogël dhe ata nuk kishin formuar ndonjë komunitet të fuqishëm, që mund të ngjallte zili dhe urrejtje tek vendasit, sikundër ndodhte tek vendet e tjera europiane.

Korça ishte qyteti më i madh shqiptar i gjysmës së parë të shekullit të XX-të dhe në të jetonin vetëm një ose dy familje të origjinës hebre edhe pse pak më tepër se 200 kilometra më tej, jetonte në Selanik një nga bashkësitë më të mëdha çifute në gjithë Europën. Unë mund të përmend vetëm familjen e doktor Kalmarit . Ndoshta kjo mund të shpjegohet me faktin se hebrejtë emigronin kryesisht në qytete-porte, ku mund të zhvillonin më me sukses talentin e tyre për tregëti, por edhe nç Durrës, Vlorë apo Sarandë, numuri i familjeve çifute nuk ishte shumë shumë i madh.

Mosprania e antisemitizmit mund të vijë edhe nga fakti që numuri i shqiptarëve të krishterë ishte i pakët dhe kishat katolike dhe ortodokse nuk ishin shumë të fuqishme. Në Rusi, Poloni, Gjermani, Francë dhe Britani, ku kishte edhe prani të madhe të hebrejve, persekutimi i këtyre të fundit ka qënë i pranishëm që në kohën e forcimit të Kishës Katolike dhe asaj Ortodokse (paramesjetare).

Me një fjalë ne nuk kishim antisemitizëm se nuk kishim tradita shumë të forta fetare kristiane, se ndenjëm pesë shekuj nën otomanët dhe se ishim një vend i varfër që nuk i kishte tërhequr hebrejtë. Jo se jemi më të mirë , më të dashur dhe më të drejtë se popujt e tjerë europianë.

Eshtë e natyrshme që ndryshimi i sistemit dhe renditja jonë pa kushte në krah të amerikanëve do na “vëllazëronte” me shtetin e Izraelit edhe ëse në të njëjtën kohë ishim bërë anëtarë të Konferencës Islamike. (Duhet theksuar se edhe urrejtja mes arabëve dhe izrailitëve është dukuri vetëm e 90 viteve të fundit, rrjedhojë e krimeve mesa palëve, që paraprinë krijimin e shtetit çifut dhe më tepër akoma pas tij). Tek ky vëllazërim, pa ndonjë rrënjë të thellë, ndikonte edhe fakti, që shumë shqiptarë hynin në listën e të Drejtëëve mes Kombeve (Righteous among Nations) dhe nuk njiheshin raste që shqiptarët kishin bashkëpunuar me pushtuesit italianë dhe nazistë për të kapur hebrejtë, që më pas dërgoheshin në kampet e shfarosjes.

(vijon)

Shenim: Ne foto Sinagoge ne Stamboll

Pse nuk mund të bëhet “stan me lepuj”?

Mua më kanë pëlqyer gjithnjë lepujt. Të butët më shumë. Shumë paqësorë dhe vazhdimisht në përtypje. Madje nuk di pse kafshë të tjera të buta hynë në “ripërtypsit” dhe lepurushët jo. Mbase duhet një klasë më vete ajo e “gjithpërtypsave”, ose “forverepërtypsave”ku të hynë lepujt dhe tërë grykësit e qytetit tim dhe të qyteteve të Shqipërisë, që rrinë gjithë ditën restoranteve.

Nuk di dhe pse një shoqe e fëmijërisë më dukej gjithnjë si një lepur i butë. Ajo kishte sy të trishtuar, faqka të mbushura dhe një emër sllav. Shumë vite më vonë u diplomua një vit para meje në të njëjtën degë. Dhe gjithnjë kam pasur një ndjenjë të mirë për të. Si kanë njerëzit për lepurushët e butë paqësorë.

E shoh që po kërcej “hop” këtu dhe “hop” atje si kërcejnë lepujt. (Një tjetër sllav i ndjerë, që nuk e “ngiste” mirë shqipe theshte “lepujt kërcasin”). Qëllimi i shënimit është të zbulojë pse është krijuar dhe a është e drejtë shprehja “nuk bëhet stan me lepuj”.)

Nga pikpamja linguistike nuk është e komplikuar. Janë vetëm dy emra- stan dhe lepur (kjo e fundit në shumës).Vetëm një folje shumë e thjeshtë as “veprore” dhe as “pësore”, që lidh të dy emrat. Edhe pjesëza mohuese “nuk”.

Me “nukun” nuk ke pse të merresh, se nuk ka asnjë rëndësi. (Ndryshe nga një fis në Korçë , që kishte për mbiemër Nuk dhe kishte shumë njerëz të sofistikuar dhe të famshëm.) Po ashtu asnjë vlerë nuk ka folja e përdorur edhe pse me një kuptim shumë të rëndësishëm si folje në vetvete. (Po qe se nuk je në gjendje të “bësh” atëhere kot që rron në këtë dynja!)

Pra përfundimisht mbeten një tufë me lepurusha dhe fjala me origjinë sllave “stan”.

Dhe le të analizojmë “stanin” se pikërisht aty është çelësi i shprehjes së rëndësishme të filozofisë sonë arbëreshe. (Mendoj se zë fill tek arbërit dhe jo tek ilirët, pasi këta të fundit as nuk dinin se ku jetonin sllavët.)

Kuptimi i fjalës në origjinal (vend për të jetuar) tek ne shqiptarët është reduktuar vetëm për të ndenjur bagëtitë dhe përbëhet nga vatha dhe një ose dy kasolle, ku flenë barinjtë dhe përpunojnë qumështin e bagëtive të imta, si dhe një herë ose dy herë në vit, përpunojnë edhe leshin e tyre,

Po pse populli shqiptar është kaq kategorik që lepujt nuk mund të mblidhen në një stan?

Nga që lepujt nuk njihen për prodhimtarinë e qumështit? Gjithsesi ata mund t’i mbash në një kompleks të rrethuar ku ka edhe dy-tre mjedise ndihmëse për “barinjtë“ dhe përpunimin e qimeve, lëkurëve dhe “këmbkave” (këto të fundit përdoreshin shumë për fshirjen e dërrasës së zezë.)

A mos vallë shprehja ka një ngarkesë specifike seksuale?

Kjo ide më lind thuajse kot, i nisur nga vargjet e një kënge popullore lirike të trevave tona që thonë:

Kur më vjen burri nga stani

Fup fup fup ma bën fustani!

Pse bareshës së anëve tona i shkaktohej kjo dridhje e muskujve të pjesëve të mbuluara me fustan kur shihte burrin që dilte nga stani dhe shkonte drejt saj? Se pa dridhje të muskujve fustani nuk mund të bëjë fup fup fup. C’farëdo lloj tekstili të përdoret. Ishte era e gjizës që e eksitonte?

Por dhe kjo bie poshtë sepse lepujt janë të njohur për veprimtarinë e tyre seksuale mjaft aktive. Pjellin si lepujt është një përcaktim i njohur për ata që sëritin një dorë me “kalamoj” në një kohë të shkurtër.

Ndaj unë nuk arrij të përcaktoj dot se pse ne, shqiptarët trima dhe liridashës, i kemi nënçmuar lepujt si kafshë të buta që meritojnë të jetojnë në një stan. Madje më vjen ndërmend një shoku im, që pasi hedh dy-tre gota raki, ëmbëngul që në flamur, në vend të zhgabës ne duhet të kemi një lepur!

Por ne nuk ju japim një vend në stan dhe jo më në qendër të flamurit që valëvitet krenar!

Ndaj përfundimisht dorëzohem se nuk i jap dot “dum” kësaj shprehje të rëndësishme.

Një përmbledhje të fjalive të mësipërme do ju them edhe disa miqve të mij në një grup në WhatsUp.

Piktori i “memeckave”

Në katin e dytë të shkollës, shumë pranë vendit ku ishte zilja elektrike, ishte vendosur një pikturë e madhe Enver Hoxhës duke ecur dhe përshëndetur me njërën dorë ndërsa në tjetrën mbante njëë tufë të madhe me lule. Ishte nga pikturat, që i përgatisnin piktorët e ndërmarjeve bazuar në fotografi. Nuk ishin as pllakate dhe as kompozime. Një piktor që kam njohur më vonë, këto lloj pikturash i quante “memecka”. Piktori quhej Dhimitraq Kolevica dhe ka të ngjarë që pikturën e shkollës sonë ta kishte bërë ai. Ato kohë ai punonte si dizenjator në minierën Mborje-Drenovë dhe mbase drejtori i ndërmarjes e urdhëroi të bënte një tablo të madhe për shkollën “Themistokli Gërmenji” brenda orarit të punës, kuptohet pa ndonjë shpërblim.

Kolevicën, (shumë nga të njohurit e quanin Kole), e kam njohur në vitin 1986, kur u hap në kuadrin e Ekspozitës së Kulturës Popullore, ekspozita e artistit të qeramikës Vasillaq Kolevicës.Vasi ishte djali i Dhimitraqit dhe unë e dija që i jati kishte qënë në burg për tentativë arratisjeje ndaj edhe ai nuk mund të vazhdonte studimet për piktor, por kishte nisur të punonte si poçar në një ndërmarje artizanati në qytet. Me Vasin ishim moshatarë dhe kishim shokë të përbashkët.

Dhimitraqi ishte i matur në takimet e para me ne dhe u deshën takime të mëvonshme, që të kuptoja natyrën e tij optimiste dhe plot humor. Kur punonim për Muzeun e Arsimit (dimri 1986-87) piktori vinte shpesh të na shihte dhe tregonte plot ngjarje që lidheshin me të burgosurit politikë, si dhe të tjera të viteve të para pasluftës. Ishin kohë kur mund të flitej lirshëm edhe në rrethe më të gjëra.

Në burg kishte rënë kur ishte 24 vjeç dhe kishte dalë 32, me një “damkë“, që nuk do i ndahej deri në vitin 1991. I përkiste një brezi piktorësh të talentuar korçarë, disa prej të cilëve (Guri Madhi, Rafail Dembo) pas Liceut, shkuan për studime në Bashkimin Sovjetik dhe mësuan shumë nga shkolla ruse e Rjepinit dhe Surikovit . Dhimitraqin e “dërguan “ në “shkollën e burgut”, nga ku doli i zhgënjyer nga sistemi që kishte mbështetur gjatë luftës dhe pas saj. Pat qënë anëtar i Rinisë Komuniste dhe pas lufte, 18 vjeçar, kishte bredhur fshatrave të Veriut për të ngritur organizatat e rinisë antifashiste. Disa histori të atyre viteve i tregonte me shumë humor. Kishin qënë kohë më shumë absurde se sa kohë heroike, jo si përshkruheshin në letërsinë dhe artet e realizmit socialist.

I zhgënjyer, por jo i thyer, Dhimitraqi formoi, kur u lirua, familje me Angjeliqica Moskon, nga një familje e njohur korçare dhe pati shpejt tre fëmijë. Por edhe jeta e bukur familjare u ndërpre nga regjimi komunist më 1965, kur gruan e tij llogaritare e dënuan me burg për një krim të sajuar. Ishte i detyruar të mbante nënën dhe tre fëmijët me një rrogë të vetme dhe të dërgonte herë herë ushqime për gruan që vuante.

Ndaj dhe filloi të pikturonte gjithshka që i kërkohej. Kopje fotosh të vogla të kthyera në portrete të mëdha me karbon, “tapita” me skena idilike për çiftet e sapomartuara në fshatrat e Korçës, portrete me ngjyra të anëtarëve të Byrosë Politike, që ja kërkonin “organizatat e masave”. Të gjitha i quante “memecka”. Ai e dinte se ç’mund të nxirrte nga duart e tij nëse do e lejonin të ekspozonte. Ishte në gjendje të bënte portrete në vaj dhe kompozime gjithashtu në vaj, që mund “të flisnin”. Kur nuk ishte i rraskapitur bënte edhe të tilla edhe pse e dinte që publiku nuk do i shihte.

Diçka më shumë pikturoi në vitet e “liberalizmit” (1969-1972) kur ju lejua edhe ekspozimi i ndonjë vepre, por përsëri i duhej të punonte e të punonte vazhdimisht me lapsa, karbona dhe ngjyra për “memeckat” me të cilat mbante familjen. Angjeliqica doli nga burgu vetëm më 1978 (e kishin ridënuar për politikë brenda burgut), kur ishte e sëmurë shumë rëndë. Brenda dy javësh ndërroi jetë, kur fëmijët ishin ende të vitet e adoleshencës.

Nuk jam i sigurt të them se çfarë e mbante Kolevicën aq të papërkulur dhe optimist. Ndjenja e përgjegjësisë për fëmijët, dashuria për jetën dhe artin, apo ëndërra se ata që i kishin shkatërruar jetën, një ditë do përmbyseshin. Ndoshta të gjitha bashkë.

Në vitin 1986, kur e kam njohur, duhet të kishte dalë në pension dhe nuk di nëse pikturonte apo jo në shtëpi. Nuk e kisha pyetur atë vetë dhe as Vasin nëse kishte ende nerv të fortë artistik, që mund ta shtynte të nxiste të krijonte vepra, që t’i pëlqenin atij vetë. Gjithashtu nuk mësova se cila ishte gjinija e tij e preferuar. Besoj portreti. Por nuk e vizitova në “dhomën-studio” të shtëpisë ku punonte. Vasi ishte bërë i njohur, se kishte trashëguar nga i jati talentin dhe zellin për punë. Por pak e dinin që ishte talenti i Dhimitra Kolevicës i “derdhur” tek djali i tij i madh.

Përmbysja e regjimit e “vuri në lëvizje” dhe u përfshi në lëvizjen e gjërë antikomuniste, deri sa u “zhgënjye” sërish edhe nga demokratët.

Takimi im i fundit me të, ishte gjatë verës së vitit 1997, pak muaj para se të emigroja. Nuk di ç’kërkoja në disa zyra partish (tek Banesa e Qiriakujt të vogël) dhe kur hapa derën e partisë “Balli Kombëtar” shoh Dhimitraqin.

“Shqipëria e shqipëtarëve!” e përshëndeta duke qeshur. “Vdekje tradhëtarëve!” u përgjigj po duke qeshur me një pamje që më kujtonte Volterin.

Jetoi edhe shumë vite të tjera pas atij takimi, piktori i talentuar korçar, Dhimitraq Kolevica.

Hajdutët u kapën!

Në vitin jo fort të largët 2021, pata hedhur në blog një shkrim me titullin “Kapini hajdutët!’, që zanafillën e kishte tek një emision i Top Channel, që kisha parë në youtube. E kisha ndjekur me interes se lidhej me rikonstruksionin e Muzeut të Arsimit Kombëtar (Mësonjtores së Parë Shqipe) problemet e të cilit ishin bërë shqetësuese për qytetarët e Korçës dhe më kishin detyruar edhe mua të shkruaja disa herë.

Kuendemi: Kapini hajdutët!

Gjetë emisionit (si mund të lexoni me hollësi në link) drejtori Niko Kotherja dhe drejtoresha Arta Dollani e fshihnin nga gazetarët atë që kishte ndodhur në të vërtetë, por e fshihnin në një mënyrë të turpshme që të revoltonte. Ndaj më vinte të klithja: Kapini mor hajdutët!

I pata harruar Kotheren dhe Dollanin. Madje të turbullt e kisha dhe kujtimin e Mësonjtores. Deri në ditën e sotme, kur tek Lapsi.al, më kapi syri një fytyrë që më kujtonte diçka. Ishte një shkrim i shkurtër i Auron Tares, ku nuk përmendej emri i zonjës së arrestuar, por fakti që pat qënë Drejtore e Institutit të Monumenteve të Kulturës.

Hyra të gjeja shkrimet rreth Mësonjtores dhe mu shfaq i njëjti portret në hyrjen e shkrimit.

A duhet të gëzohemi me fatkeqsinë e Dollanit, që ka burrë dhe fëmijë, madje edhe shumë e shok e miq, me të cilët ka ndarë ose jo para?

Vërtet njeriu nuk duhet të gëzohet kur arrestohet një grua, qoftë zonja Veliaj, zonja Dollani apo larg qoftë zonja Rama.

Po si duhet të reagojmë?

Të themi vetëm “shkon laraska hu më hu dhe një ditë do i hyjë huri”?

Edhe kjo nuk na zgjidh gjë dhe as rënia e gjoksit “ju paralajmërova 5 vjet më parë“!

Që të shpëtojmë nga “hajdutët” dhe t’i shpëtojmë edhe “hajdutët”vetë, ne duhet ta nisim pastrimin nga vetvetja. Të mënjanojmë rolin që luajmë në krijimin e këtij “moçali të qelbur” ku gëlojnë hajnat!

Unë nuk di ku punonte tani Dollani dhe as se përse është arrestuar. Mundet që edhe një ditë të dalë e pafajshme se prokuroria nuk mund të provojë dot akuzat.

Por dua të theksoj rolin negativ të profesionistëve që kanë qënë rreth saj dhe kanë përfituar prej saj. Të ndërtuesve, inxhinierëve, arkitektëve, historianëve dhe Kothereve.

Asnjë ministër dhe drejtor nuk vjedh dot pa krijuar ekosistemin, që e ndih ta bëjë. Dhe pjesë e këtij ekosistemi jemi NE.

Burrecët që i lëpihemi Dollanëve dhe Kumbarove për të marrë një projekt dhe më pas të ndajmë lekët me to.

Them që “hajdutja” Dollani edhe për këtë duhet të ndiqet penalish e lirë dhe jo në burg!

Tërë kurvickat u bënë kurva, ti mbete kurvickë...

Kjo “esse” e shkurtër me një titull kaq banal dhe provokues, nuk ka të bëjë me punonjëset e seksit. Madje ato unë as i quaj “kurva” se këtë emër e përdor kryesisht për politikanët, biznesmenët dhe profesionistët. për të cilët nuk është më politikisht korrekt t’i quash “bq”.

Mund edhe t’i quaja edhe me fjalën më të butë dhe më shqip “të përdalë“, por s’përdor dot variantin e saj minor. (Përdaluce ose e përdalkë nuk më tingëllojnë mirë.)

Po ju, lexuesit e vëmendshëm, me të drejtë mund të më pyesni përse të duhet kaq shumë varianti “minoren” i fjalës. Përgjigja ime është se edhe mes politikanëve, biznesmenëve apo profesionistëve ka një ndarje, që lidhet me fazat e karrierës së tyre. Nuk mund të nisin menjëherë si “kurva“. Në fillim janë “flirtimet”, më pas dy tre “marëdhënie seksuale” për interes deri sa mund të quhet pa frikë “kurvickë“ dhe më vonë, me një shkallëzim të pandërprerë që e shpie në gradimin “kurvë“. Grada më e lartë është “padrone bordelli”, por kjo rezervohet për një numur shum[ të vogël njerëzish.

Po le të kthehemi tek personi (ose personat) të cilit i kushtohet kjo esse. Si duket nga titulli dhe nga hyrja e shkrimit, personazhi në fjalë (si tek realizmi socialist ai përfaqëson i një grup njerëzish) nuk arrin gradën e lartë të karrierës së tij.

Po hap një parantezë. Një miku im më thotë shpesh që sheh anët pozitive tek njerëzit dhe nuk ju kushton rëndësi anëve negative, që sipas tij janë të pranishme tek të gjithë. Ai kërkon gjithnjë ëngjëllin tek ]do individ duke injoruar pjesën e djallit. Ndaj shpesh është i verbër para “kurvickave dhe kurvave” sepse shikon tek ata “bujarinë, mirësjelljen dhe format e kolme” që përgjithësi ajo kategori i ka.

Për fatin e keq timin, unë nuk shoh as bujarinë , as mirësjelljen dhe as format e kolme dhe shoh thjesht cilësitë e tyre, që kanë të bëjnë me veprimet. Psh të goditurat pas shpine, përuljen para bosave, shitjen e të njohurve. këmbimin e të mirave materiale, luajtjen e rolit të sekserit e të tjera të ngjashme. Nëse këto ja përmend mikut tim e di që do më përgjigjet: “Po normal! Kështu bëjnë të gjithë!” dhe do vazhdojë t’i shohë tërë “kurvickat dhe kurvat” nga anët e tyre pozitive. Dhe nuk them se e ka keq.

Po pse “kurvicka” në fjalë nuk arriti të bëhet “kurvë“?

Arsye nuk është mosha “përjetësisht i ri”!

Përfaqësuesi i grupit mbetet në gradët e ulëta për arsye të ndryshme. Këto variojnë nga aftësitë e kufizuara (jo mendore apo fizike), nga ndonjë brrerje pjesore e ndërgjegjes, apo nga një ndërprerje e beftë e karrierës, që vjen si rrjedhoj[ e faktorëve të jashtëm.

Bjerrja pjesore e ndërgjegjes nuk e kthen n[ “të penduar” (pentito), por e le në nivele të ulëta të sekserllikut, “aksesit tek bosi” dhe të pjesëmarësit në “grupet e intrigantëve”. Nuk e nxjerr jashtë sistemit, madje mund të ketë ende pjesë në “tavat”, por të gjitha këto në nivele të moderuara. Si pasojë nuk është aq i suksesshëm dhe jo aq i pasur. Mbetet me sytë “lart”, por i shërben edhe për t’i thënë vetes “Ti nuk je si të tjerët , që e bëjnë fare baltë!”

Por unë ende i them me qortim:

Tërë kurvickat u bënë kurva, ti mbete që mbete kurvickë!

Kujtime të “studentllikut” (fund)

(vijim)

Për të mos krijuar një iluzion të rremë për lexuesit, që nuk e kanë jetuar atë kohë, duhet të shtoj se në Qytetin e Studentit kishte edhe plot e plot kufizime. Ngrohja në konvikte nuk funksiononte thuajse kurrë dhe të gjithë ngroheshin me furrnela elektrike (gjysëm ilegale} gjë që në dimër sillte shpesh ndërprerje të dritave në konvikte të caktuara. Kishte vetëm një grup dushesh të përbashkët për të gjithë qytetin dhe ku jo rrallë mund të të shpërthente ujë brisk i ftohtë ose edhe i përvëluar. Ushqimi në tre mencat ishte vërtet i varfër dhe shumë studentë i hanin mëngjeset dhe darkat në dhomë, me ushqimet që blinin në qytet. Nuk ishte aspak si jeta studentore në një film të asaj kohe të titulluar “Në çdo stinë“ që pasqyronte universitetin dhe konviktet si një vend “ideal” për studim dhe “ljubjoçkë“. (Shumë bashkënxënës të të mesmes që nuk kishin marrë dot të drejtë studimi “merreshin më qafë“ nga ai film.) Por dëshira për të vazhduar jetën studentore dhe për të mësuar edhe më shumë rreth arkitekturës “safi” (asaj të objekteve të mëdha) na mbante fort të lidhur me Tiranën.

Me këtë dëshirë mendova që t’i kërkoja Katedrës që për punën e diplomës të kisha një objekt social-kulturor në Korçë ose kudo në Shqipëri dhe si udhëheqës të kisha Petraq Kolevicën. Kam shkruar se adhurimin për të e kisha nga tregimet e tim eti dhe nga punët e tij në Korçë, por më ishte shtuar në vitet e Universitetit nga vlerësimet e kolegëve të tij dhe nga historitë e përballjes me krerët e vendit. Kisha parë edhe punët e tij më të mira tek rruga e ambasadave, banesa kolektive pranë ATSH-së dhe të tjera banesa nëpër Tiranë. Nuk e kisha takuar kurrë, por mendoja se nuk do më refuzonte. Atë kohë Petraqi punonte në një Ndërmarje Ndërtimi në Tiranë, sepse e kishin larguar nga Instituti nr 1, prej vitit 1975.

Kolevica ishte “arkitekti legjendë“ për të gjithë arkitektët jo konformistë, në një kohë që nga drejtimi i atiij sektori ishte larguar edhe Sokrat Moskoja dhe “frenat” i kishte marrë në dorë Klemi (Kolaneci). Duke ditur aftësitë jo brilante profesionale të këtij të fundit, si dhe lidhjen me Familjen nr 1 të Shqipërisë, unë me shokët e mij nuk kishim asnjë lloj simpatije për ark. Kolanecin.

Por Katedra kishte bërë “të tjera hesape” dhe në fund të vitit më takoi miku im, ing. Piro Thomo, që më tha se ishte vendosur që ai të drjetonte punën time të diplomës, e cila do ishte studimi “Arkitektura dhe Urbanistika e Korçës 1912-44”. Nuk më erdhi aspak mirë, por duke patur marëdhënie të mira me Piron dhe duke kuptuar se do e kisha të vështirë të ndryshoja vendimin e Katedrës, u gëlltita dhe pranova pa asnjë entusiazëm. Katedrës së Arkitekturës i ishte ngarkuar të hartonte një vëllim të Historisë së Arkitekturës në bashkëpunim me disa studiues dhe për këtë disa nga bashkëstudentët e mij morrën tema të njëjta për Tiranën dhe Vlorën. Në këtë mënyrë unë humba mundësinë të bashkëpunoja me Petraqin (ose me ndonjë arkitekt tjetër të njohur) dhe të mësoja duke punuar për 4-5 muaj me një projekt të vërtetë dhe të planifikuar për t’u realizuar. (Kështu zgjidheshin projektet e diplomave edhe pse shumica dërmuese nuk zbatoheshin, por përdoreshin si referenca për projektet që gjenin zbatim.)

Në fund të gushtit 1983 duhej të paraqitesha në Universitet për të dorëzuar projektin e Kllojkës dhe të merrja provimin e Urbanistikës, që e kisha lënë për në vjeshtë, si dhe për të bërë një roje 24 orëshe në depot e armatimit në konvikte, si dënim për përjashtimin që më kishte bërë komandant Guri gjatë “Marshimit të Madh luftarak” përreth Tiranës në qershor. Në Tiranë ishim familisht për të shoqëruar një të afërmin tonë nga Greqia që kishte ardhur të na vizitonte. U shkëputa dy ditë nga grupi (prindërve nuk ju thoja gjë për vjeshtuket se e dija që do shqetësoheshin) dhe dorën e fundit projektit ja dhamë në shtëpinë e Gent Nishanit, ku fjeta natën para provimit.

Pata mbyllur me sukses të admirueshëm katër vitet e studimeve dhe më duhej vetëm diploma për t’i rrënë gjoksit si arkitekt i vërtetë!

Ndërkohë kishim mësuar edhe për emërimet, që si i kam përmendur në një shkrim tjetër, të gjithë i kishim në qytetet tona, veç Kujtim Malokut të gjorë. Genti kishte një temë diplome të lakmueshme (Pallat Sporti) me udhëheqës Klemin, Genc Barbullushi do ishte “skllav” i Gon Lufit, Piro Stefa do bënte studim (si i imi) për Vlorën, ndërsa Fatos Vraniçi do projektonte një Shtëpi Kulture në Laç. Nuk i kujtoj sot diplomat e të tjerëve.

Për ta mbyllur këtë shkrim të gjatë me kujtime, duhet të them, që semestrin e punës për diplomën nuk e përfshij në kohën studentore, sepse punoja për të në Korçë. Edhe pse kishim të drejtë të rrinim në konviktet e Qytetit të Studentit, unë shkoja në Tiranë për ndonjë konsultim të rrallë me Piro Thomon dhe për dhënien e provimit të Materializmit, që ishte i detyruar për të hyrë në mbrojtjen e Diplomës. Nuk ishte një provim që na kërkonte kohë se materialet e tij i kishim dhënë shumë herë provim, që në fundin e shkollës së mesme dhe më tej në universitet. Partija që lindi më 1941-materia është primare - shfrytëzimi i njeriut nga njeriu dhe revolucionin e bëjnë masat. Mjaft të dije këto dhe ishe një marksist-leninist i sprovuar , i gatshëm për të projektuar vepra të denja, që “përshkoheshin nga filli i kuq i teorisë marksiste-leniniste”.

Si punë “serioze” studimore, unë sigurisht që ja shkova “fillin e kuq” sepse i tillë duhej të ishte këndvështrimi. Theksova bazën ekonomike shoqërore të zhvillimit të Korçës duke renditur më pas edhe gjithë faktet urbanistiko arkitekturore të shoqëruara me fotografi të ndërtimeve të asaj kohe. Padyshim që drejtimi nga Piroja ishte vendimtar. Ai e njihte mirë qytetin, sidomos gjatë viteve, kur kishte punuar dhe jetuar në Korçë.

Nuk mund të flas për cilësinë e punës së diplomës, se dukej që gjithshka ishte “rregulluar” të shkonte më së miri. Recenzent ishte Leka Meksi (shok i ngushtë i Piros) dhe në komision ishin Vera Bushati (e intersuar që tema të vlerësohej), Fred Luarasi (baxhanak i Piros) dhe Enver Faja. Të vetmen pyetje “kritike” ma bëri urbanisti Faik Alimehmeti (edhe ai në komision), të cilit ju përgjigja me “arrogancën studentore” të dikujt që e di se nuk do ketë më të bëjë me pedagogët e tij. (Kujtoj që me të njëjtën arrogancë ju përgjegj Gent Nishani një “pyetje me spec” të Enver Fajës). Ndoqa vetëm mbrojtjen e diplomave të dy shokëve të mij, Genc Barbullushit dhe Gent Nishanit, se ka të ngjarë që diplomat e tjera mbroheshin pasdite, ose ishin mbrojtur një ditë më parë. Genci dhe Genti kishin dy punë-diploma shumë të mira.

Tashmë ishim “arkitektë“ dhe mund të krenoheshim me një blok dyfletësh ngjyrë blu, që kishte fytyrën tonë dhe poshtë saj titullin “Arkitekt” (E imja është shkruar gabimisht “Arkitekturë“, por këtë fakt e kam mbajtur fshehur deri sa dola në pension, se mund të rrezikonte punësimin tim!) Nuk kishte ceremoni me flakje në ajër kapele “akademikësh”, madje nuk kishte asnjë lloj ceremonije. Kishim hyrë heshturazi në një botë ku dëshëronim të hynim dhe po dilnim po ashtu pa bujë. Nuk besoj as të kemi festuar me shokët e shoqet e kursit, se të gjithë nxitonim të shkonim atje ku na prisnin “hallet” tona.

Ishim në mes të “rrugës së madhe”, por më të privilegjuar se studentët e tjerë se do kishim punë zyre në qytet. Ata më fatlumët pranë teknografit, ndërsa të tjerët, atje ku kishte nevojë Partija.