Përgjigje e hapur për letrën e hapur të Mevlan Shanaj

Artisti i njohur i filmave shqiptarë, ka shkruar një status ndaj mikut të tij Edi Rama, ku i thotë jo vetëm se është i zhgënjyer, por dhe i kërkon edhe të shpjegojë PSE-në.

Eshtë shkruar bukur dhe mund të emocionojë shumë lexues, madje edhe Edi Ramën, i cili mund të ketë ende një fije ndërgjegjeje dhe të kujtojë ditët e ndryshimeve të mëdha kur sipas Mevlanit ai ishte një artist idealist, i revoltuar, i pabindur dhe radikal. Madje edhe në vitin 1997, kur e emëruan ministër të kulturës në qeverinë Nano, ai ishte i njëjti idealist, që i trembej pushtetin që i kishin lënë dorë. Edhe kjo sipas Mevlanit, që pat qënë dëshmitar në zyrën e tij, kur piktori Edi kishte shprehur këto shqetësime të mëdha.

Reagimi im i parë është të thërras me të gjithë forcën: “Mevlan je “uon”!

Por të gjithë lexuesit e mij mund të thonë “më mirë vonë se kurrë“, ose “njerëzit kanë arsyet e tyre që zhgënjehen me vonesë , ose ngrenë po me vonesë zërin.”

Unë e di se pse Rama ka zhgënjyer shumë njerëz që e kanë njohur pak. Madje dhe aktorët si Mevlani, për të cilin besoj se e di cila është arsyeja që Rama është ky që është.

Në fund të vitit 2003, pas tre muajsh në Tiranë, kam takuar në Las Vegas një atlet të njohur shqiptar të brezit tim, brez ku po fut edhe Ramën se gjithashtu është “baby boomer”. I tregova për korrupsionin e pashembullt të tij në krye të Bashkisë, dhe edhe pse kishte pak kontakte me Shqipërinë ai nuk u çudit. Kishte ikur në vitin 1989 nga Shqipëria dhe nuk kishte vënë më këmbë. Më tha i sigurt: “E kam njohur dhe është më i keq se i jati!” Nuk e zgjata më. Kisha pasur një përshtypje të përafërt, që në kohën kur isha student dhe Rama kishte filluar të luante basketboll me ekipin e “Dinamos”.

Po pse nuk e kishte njohur Mevlani dhe të tjerë si ai?

Sepse vuanin nga e njëjta sëmundje që vuante edhe Rama dhe një pjesë e mirë e Elitës së Tiranës.

Mungesa e Idealizmit.

Shumë nga intelektualët e Tiranës që u ngutën të viheshin në krye të krahut antikomunist, ku hynin Berisha, Pashkoja, Meksi, Imami, Ruli, Uka, Trako, Zogaj dhe të tjerë më pak të njohur, hynë në lëvizje për të kapur poste që do i pasuronin shpejt. Gjithsesi sëmundja, edhe kur është ngjitëse, nuk i kap të gjithë njëlloj. Cifti Shanaj – Lako mund ta kishte më të lehtë, por ishin në thelb po njëlloj “të sëmurë“. Pranuan të ishin në elitë, por vetëm në rolin e deputetes Natasha. Nuk di a pati Mevlani ndonjë post.

Dikush mund të thotë, po pse kur ishte i tillë, pse Rama nuk u bë pjesë e tyre?

Sepse me egon dhe narcisizmin e tij, Rama ndjehej superior ndaj të gjithëve dhe mund të pranonte të ishte në dy- tre kryesorët, por jo më poshtë. Kjo e bëri, që edhe pas përpjekjeve me Ngjelën për të bërë Partinë Islamiko-Kristiane, mbeti jashtë pushtetit dhe veshi bluzën shumëngjyrëshe të intelektualit rebel.

Por sa mori postin e ministrit, në të kundërtën e asja që dëshmon Shanaj, Edi u “lëshua” për “noji lek” sikundër kishin bërë në krye të herës, “ministrat antikomunistë“ të Qeverisë së Stabilitetit. Eshtë e dëshmuar në shtyp nga Ministri i Ndërtimit i qeverisë Nano 1, Arben Demeti, se si Rama i kërkonte gjatë një mbledhjeje qeverie, pasi Demeti kishte kundërshtuar miratimin e një tenderi të Ministrisë së Kulturës “Po ça bo o Beno, se e kishim për njerzit tan!”

Por Mevlani dhe Natasha bashkë me të nuk ishin ende të zhgënjyer. Dhe vazhduan të jenë të tillë edhe 28 vite të tjera, deri sa tani panë se Rama nuk është idealisti, që çifti në fjalë bashkë me “idealistët “ e tjerë patën besuar në ato vite të largëta të fillimit të Tranzicionit.

Mevlan dhe ju të dashur “artistë idealistë“ të tjerë.

Ju lutemi që mos na i përzjeni rropullitë!

Ju zgjodhët një rrugë që ju “voliste” dhe ju dukej si rruga më e mirë për të ardhmen tuaj. Nuk e quaj as të gabuar dhe as të duhurën. Ka qënë zgjedhja e juaj dhe në këtë botë të vështirë, unë respektoj edhe zgjedhjen, që një vajzë e varfër bën, duke shkuar diku, të punojë në një shtëpi publike në një qytet perëndimor.

Por ja u lini “idealizmin”, atyre njerëzve që u përfshinë në atë Lëvizje antikomuniste dhe ose u larguan shpej të zhgënjyer, ose i shtytë jashtë saj ju me Berishën, Meksin dhe Rulin.

Idealistët e vërtetë janë të destinuar të dështojnë kudo, jo vetëm në Shqipëri. Por ata jo vetëm që nuk i ngjasin aspak Ramës të vitit 1990, por as Mevlanit të aij viti.

Emrat e tyre janë harruar se ky është fati i idealistëve. Ndoshta ka që janë ende në Tiranë, ndonëse më të shumtët besoj se kanë përfunduar jashtë Shqipërisë.

Nuk di nëse ka pasur mes aktorëve, por një “idealist” të ngjashëm, që ishte deputet krahas Natashas, e kini në Tiranë.

Quhet Bert Ndrenika , i cili ende beson tek piktori rebel Edi Rama.

Koha punon kundër Flamingove

Duke mos ditur se si të shpjegoj Lëvizjen e Flamingove, në kohë, në probleme, në mënyrën se si nisi dhe si u kthye në një ortek( nuk janë në gjendje ta spjegojnë as studiuesit e Lëvizjeve politiko-shoqërore), du të shkruaj disa rrjeshta, për atë që më ka mësuar jeta nga sa kam ndjekur lëvizjet politike në Shqipëri, Europë dhe në Amerikën e Veriut.

KOHA është gjithnjë thelbësore dhe përcakton fatin e Lëvizjeve.

Ka diçka që organizotorët e protestës (që duhet të jetë truri i saj) duhet ta kenë mirë parasysh dhe të vendosin një ritëm sa më të mirë të saj për të arritur suksesin.

Kalendari i ngjarjeve në Shqipëri dhe në Botë nuk është i favorshëm për një zgjatje të madhe të Protestës. Sigurisht që edhe Rama e di këtë dhe do mundohet me sa e ka të mundur që të përfitojë kohë.

Në disa shkrime të mëparshme përmenda korrikun, si kohë kur Tirana ju drejtohet pushimeve, por ka edhe diçka në kalendarin botëror, që ka rrezik të ndikojë jo për mirë tek Protesta.

Kampionati Botëror i Futbollit.

Pas 5 ditësh fillon kjo ngjarje kaq e rëndësishme për futbollin, gjithë të apasionuarit e tij në botë dhe veçançrisht edhe për tifozët shqiptarë.

Kalendari i ngjeshur i tij, duhe të merret në konsideratë nga organizatorët e Flamingove, sepse edhe me mllefin e madh që kanë shqiptarët ndaj Ramës dhe bandës së tij, ndeshjet e futbollit në ekranet e mëdha të kafeneve dhe ndoshta edhe tek ato që do vendosë Rama shesheve mund të ulin numurin e protestuesve.

Ndoshta Protesta duhet çvendosur në shesh dhe bulevard për të gjithë ditën dhe Flamingot të kenë edhe ekranet e tyre, që të ndjekin ndeshjet të ulur këmbëkryq para Kryeministrisë.

Kjo mund të jetë një ide, se “truri” i Lëvizjes mund të ketë edhe shumë ide origjinale dhe efikase, por nuk duhet të harrojë, që shtyrja në kohë e ndihmon së tepërmi Ramën. Edhe shtypi i huaj, tepër i interesuar për Protestën, për shkak të emrave të Ivankës dhe Kushnerit, mund të lodhet dhe të vrapojë pas një ngjarjeje tjetër në botë, sepse në këtë botë të trazuar askush nuk di se ç’mund të ndodhë nesër.

Flamingot duhet të kapen fort pas këtij momenti të favorshëm dhe të shkallëzojnë veprimet.

Unë mendoj që ka ardhur koha që ata të nxjerrin një Lider ose grup Udhëheqës që të nisë kontaktet me ambasadat e huaja dhe me zyrat e rëndësishme europiane. Dhe ju duhet edhe një ose dy zëdhënës për shtypin. Shumë shpejt (nëse nuk janë atje) ekipet e televizioneve të huaja do zbresin në Tiranë dhe ata nuk do mjaftohen duke intervistuar njerëz të zakonshëm.

Rruga për të rrëzuar Ramën nuk është aspak e lehtë edhe pse është e mundshme. Dhe bashkë me të nëse rrëzohet, do shkojë në shtëpi e gjithë klasa e kalbur e politikës shqiptare e të dy krahëve.

Por ata nuk ikin me dëshirë dhe as duke u dorëzuar lehtë.

Ndaj Flamingot nuk duhet të humbin asnjë minutë pa punuar me zgjuarsi për të mbajtur të gjallë këtë frymë kolektive të vrullit të shkaktuar nga pakënaqësia.

Europa duhet të kuptojë se shqiptarët janë në gjendje të mirëqeverisen dhe se kanë njerëz të saktë për tu bërë kryeministra, ministra dhe deputetë.

Vetëm atëhere Revolucioni Flamingo do jetë në gjendje të arrijë rezultatin që synon!

Irani, shokë Irani!

Gjithshka tashmë është e qartë si drita e diellit.

Revolucioni Flamingo është pjellë e Gardës Revolucionare të Iranit. E tha disa herë sot Kryeministri Rama dhe unë e besoj jo sepse e tha kryeministri i vendit tim (ndonjëherë ai edhe ka gënjyer pak), por sepse është tepër e logjikshme.

Pata vështirësi të pranoja akuzat e mëparshme, se protestuesit ishin të manipuluar nga grekët, sërbët dhe rusët dhe në disa shkrime kërkova që për këtë duhej të prononcohej e Madhja e SHISH, që unë ta besoja, ose qeveria të dilte me një notë zyrtare. Por kjo nuk ndodhi dhe edhe pse prof Karamuço dhe ndonjë analist a gazetar tjetër jepte fakte për komplotin e organizuar nga shërbimet e huaja, mua nuk mu mbush mendja.

Por për Iranin e besoj për disa arsye.

E para se Irani është në luftë me Amerikën dhe me Izraelin. Dhe ne jemi aleatët më të ngushtë të Amerikës dhe Izraelit. Kështu që është kuptimplotë, që Irani të mundohet të rrëzojë qeverinë shqiptare nëpërmjet protestave, si për të testuar një projekt pilot, të cilin më vonë do e aplikojë për të rrëzuar Bibi Netanjahun dhe pasi t’ja arrijë atje, ta aplikojë në një shkallë më të gjërë në Shtetet e Bashkuara dhe të rrëzojë Trump. Kjo do trembë çdo pasues të Bibit, si dhe zv.Presidentin Vens, që do marrë kryesimin e ekzekutivit amerikan dhe jo vetëm që nuk do ketë më luftë, por Iranit do i hiqen edhe sanksionet ekonomike.

E dyta është se ne kemi vite që kemi strehuar opozitën e Gardës Revolucionare dhe që është MEK-u revolucionar. Irani jo vetëm që ka shumë vjet që ndërhyn me sulme kibernitike në Shqipëri, por nuk ka hoqi dorë pasi ja mbyllëm Ambasadën, por edhe pas paralajmërimit që i bëri në emër të Ramës, miku im Namik Kopliku, i cili është një lloj komisari i MEK-ut. Madje hakerat iranianë që punojnë për Gardën e Ajatollahëve, grabitën të gjitha të dhënat e rrogave të të punësuarve shqiptarë dhe i ekspozuan në publik. Mes shumë të këqijave, kjo solli edhe rënien e ndjeshme të shitjes të romaneve të Ben Blushit, sepse doli që paguhej në Topi më shumë se Drejtori i BBC-së, Më pas u fol se të dhënat i kishte nxjerrë Ermal Beqiri, që ishte kontraktuesi kryesor i AKSH-it për të shantazhuar qeverinë, por kjo nuk u vërtetua, madje sot flitet që stërgjyshi i tij ka bërë shërbimin ushtarak në Iran, në kohën e otomanëve.

E treta, e cila nuk është më pak e rëndësishmja sepse ka të bëjë me të shkuarën e largët dhe të ardhmen e afërt të Lindjes së Mesme dhe të Ballkanit. Ndonëse është një çështje kulinare, ajo është themelore për kulturën dhe mundësinë e dominimit të dy popujve “armiq” në këto zona të trazuara. Bëhet fjalë për Tavën e Kosit të Elbasanit, e cila sikundër dihet është një gjellë tipike shqiptare, që ka bërë të lëpijë thonjtë e prerë edhe Toni Bler me të shoqen. Irani pretendon se është një gjellë persiane dhe është krenaria e kombit pas sixhadeve të famshme. Cështja e Tavës së Kosit është mbajtur po aq sekret nga të gjithë palët, po aq sa edhe pasurimi i uraniumit. Nuk dihet nëse do ketë marëveshje mes dy vendeve apo këtë do e zgjidhë vetëm lufta.

Ndaj është Irani shokë Irani!

Unë distancohem menjëherë nga Revolucioni Flamingo! Edhe ata shqiptarë të gënjyer nga propaganda dhe nga hakerat iranianë, duhet të heqin dorë nga Flamingot dhe Shqiponjat dhe t’ja lenë në dorë Kryeministrit Rama të merret edhe me Ivankën, edhe me Zvërnecin edhe me Gardën Revolucionare të Iranit!

Se edhe sipërfaqe toke mund të falim, por eskluzivitetin e Tavës së Kosit të Elbasanit nuk e lëshojmë as për mijëra vjet!

Po e mbyll i emocionuar nga fjala e kryeministrit tim me vargjet e Himnit Kombëtar , pak të përshtatura për situatën:

Se zoti vetë e tha me gojë

Se tavat shuhen përmbi dhe

Por Tavë e Kosit do të rrojë

Për k’të për k’të luftojmë ne! 

Ku janë akademikët dhe intelektualët me peshë?

Nuk do më kishte shkuar mendja tek akademikët dhe shkencëtarët , po të mos kisha parë një video, ku gazetarja Klodiana Lala hipte mbi një makinë dhe ju fliste protestuesve. Kam një opinion tepër të lëkundur për gazetaren investigative, sepse vërtet është dikush që punon shumë, por është larg të qënit gazetare që raporton faktet që zbulon me gjakftohtësi dhe duke i analizuar me mendje të kthjellët. Por problemi që dua të cek nuk është gazetarja Klodi.

Nuk kam parë asnjë njeri të mënçur shqiptar, që ka peshë për shkak të veprimtarisë së tij intelektuale që t’ju flasë protestuesve.

Ku janë akademikët?

Nuk e kam fjalën për Skënder Gjinushin, se atë protestuesit do e marrin me “yjaaa!” (domatet dhe vezët janë të shtrenjta), por për të tjerë njerëz, të papërzjerë deri tani në politikë dhe që janë të pakënaqur nga drejtimi që ka marrë Shqipëria, veçanërisht në dhjetë vitet e fundit. Ose nëse janë të kënaqur me arrogancën e Ramës, le të dalin hapur në studio televizive dhe të thonë “Shqipëria është me fat që ka Ramën ndaj shihni se jeni gabim të dashur të rinj dhe të reja!”

Kjo vlen për të gjithë të pavarurit e tjerë, ose pensionistë, fjala e të cilëve ka peshë, nëse veç të qënit intelektualë duan ta quajnë veten edhe Qytetarë.

Pas vizitës sime të fundit në Shqipëri (prill 2026) bëra një shkrim ku përmendja tre profesionistë të shkëlqyer që njoh (pa përmendur emrat), të papërzjerë në asnjë përfitim nga fondet shtetërore, por që heshtin. Për mua nuk janë Qytetarë, në kuptimin që kjo fjalë mori gjatë Revolucionit Francez. Dhe nese ti nuk e ushtron detyrën që ke si Qytetar, nuk ke as të drejtë të kërkosh të drejtat si i tillë.

Falë të rejave dhe të rinjve (një pjesë e mirë janë mbi të 40tat) Shqipëria po tregon se e do Demokracinë dhe është e qytetëruar. Duke përjashtuar qëndrime nacionaliste idiote, si ajo kundër kolonëve izrailitë, duket se protesta është në rrugën e mbarë, për një Shqipëri të Re. Larg sistemit aotokrato-kleptokratik të krijuar nga dy partitë e mëdha dhe të persefonikuar në figurat e Ramës dhe Berishës. Ndoshta nuk ishte e rastit që dekorimi i Bardhyl Agasit dhe referendumi i Berishës të ishin dy pikat e parafundit që mbushën kupën para pikës të fundit , që ishte zvarrëheqja e një banori të Zvërnecit.

Por të rinjtë dhe të rejat edhe pse të mënçur kanë nevojë për mbështetjen e të pjekurve të mënçur. Edhe sikur këta të fundit të kenë kaluar të 80-tat. Për tu ndjerë më të sigurt në hapat që hedhin dhe për të dëgjuar edhe këshilla të vlefshme.

Por akademikët dhe ish-pedagogët e Universiteteve mungojnë. Ndoshta ngurojnë ende se kanë fëmijët në punë shtetërore dhe i tremben hakmarrjes së Ramës!

E megjithatë , edhe në këtë rast, mua më mbetet vetëm t’ju them:

-Ju kam dhjerë mu në titujt dhe në mendtë tuaja, se kur nuk vlejnë për jetën tuaj, të fëmijëve dhe të vendit, nuk vlejnë për kurrgja!

Le të thonë që jam xheloz se nuk kam mundur të marr dot asnjë titull gjatë jetës sime.

“Revolucioni” Flamingo

Duket që me ardhjen e tyre nga Europa Perëndimore, flamingot po na kujtojnë se duhet të bëjmë përpjekje për t’u integruar plotësisht në Kontinentin të cilit i përkasim dhe ku pretendojmë se jemi më të vjetrit.

Eshtë e çuditshme se si ndodh, që nga një incident jo shumë i madh, të pëlcasë një revolucion. Nuk është e para herë që ndodh në nbotë, por hera e parë që duket se do ndodhë tek ne. Dhe Vendi i Shqipeve tani nuk ka simbol të Lëvizjes as Shpendin kombëtar, as Dashin me këmborë, as Dhinë e egër, por një shpend të panjohur më parë, ngjyrë rozë dhe tepër elegant.

E tillë duket edhe protesta deri tani. Të rinj të veshur mirë, paqësorë dhe të qëndrueshëm, Në një “koloni” që sa vjen dhe shtohet. Që nëse vazhdon të rritet me këtë ritëm nuk do e mbajë dot i gjithë bulevardi i madh duke shtuar këtu edhe Sheshin Nënë Tereza dhe atë Skënderbej.

Nuk njoh asnjë prej atyre që rrjeshtohen në ballë të lëvizjes, veçse kur shoh në ndonjë video në Instagram Arlind Qorin. Nuk di nëse është një tregues i lavdërueshëm apo jo që nuk ka VIP-a, por më vjen mirë që nuk shoh Elena Kadarenë dhe Ardit Gjebrenë që protestonin dikur para zyrave të SPAK. Nuk di se ç’ka ndodhur me Bert Ndrenikën, por ai ndoshta stërvitet brenda një qelije në shtëpi, që të jetë i përgatitur për vitet kur do zëvendësojë Erion Veliajn.

Të gjithë folësit flasin shqip, ndonëse do më pëlqente që në të ardhmen të vijnë edhe të rinj europianë, për tu solidarizuar me këtë protestë-lëvizje, që tani, edhe pse ka si simbol flamingon është kthyer në një Lëvizje për të rikthyer demokracinë në Shqipëri.

Pikërisht këtë kthesë të sotme unë e përshëndes fort, sepse duket që asnjë manovrim i Ramës nuk do e ndalë dot. Viti i 13 i sundimit duket se po i kthehet në një vit ters arrogantit Rama.

E megjithatë le të mos hapim shishet e shampanjës, se është shumë herët. Po mund të kremtojmë zgjimin e rinisë së kryeqytetit. Dhe vetëm këto lloj zgjimesh mund të rrëzojnë Autokratët. Sepse pushteti i Ramës, sado solid në dukje është kufjo nga brenda. Si çdo pushtet që nuk mbështetet tek simpatia e popullit, por në vjedhjet, frika, në pazaret me krimin e organizuar dhe në marifetet me ndërkombëtarët e korruptuar ose kaqolë. Edhe brenda Kazermës së Ramës ka njerëz të shumtë që mezi e presin shpëtimin prej tij. Njerëzit që drejtojnë me dorë të hekurt ngjallin urrejtjen edhe tek shërbëtorët më të bindur. Nuk është çudi që pas dy-tre javësh, minjtë të nisin të largohen nga Gjemia e drejtuar nga Kapidon Edi.

Por le të analizojmë shkurtimisht se sa është mundësia që Flamengot ta rrëzojnë Ramën.

Unë nuk do nxitohesha të thesha shprehjen në modë në Tiranë“ nuk ka shans” të mbetet Kryeministër. Dikush që është në pushtet dhe që largimin prej tij e quan si katastrofë nuk mund të largohet lehtësisht. Ndaj protesta veç masivitetit kërkon edhe orientim të qartë politik dhe mënçuri. Askush nuk ka ndonjë recetë për këtë (unë akoma më pak se nuk kam qënë ndonjëherë në drejtimin e ndonjë proteste) dhe si e përmenda më lart, e tillë protestë me prirjen për tu kthyer në Revolucion, nuk ka ndodhur në Shqipëri prej kohës kur u rrëzua shtatorja e Enver Hoxhës.

Në rast se e gjithë Lëvizja nuk ka një Lider ose një grup Udhëheqës të përcaktuar dhe pranuar në unanimitet, me ide të qarta dhe me një plan të qartë se ç’duhet të ndodhë në Shqipëri pas dorëheqjes së Ramës, ajo nuk do ketë mbështetjen e Europianëve. Mbështetje nga SHBA të mos pritet se në lojë janë interesat e familjes Trump dhe çdo përfaqësues amerikan do abstenojë ose do rreshtohet kundër Lëvizjes.

Fuqitë e mëdha (me të drejtë) nuk e duan Kaosin. Në dosjet e tyre ne ende figurojmë si një popull me pak kulturë demokratike dhe që e shkrehëm shtetin në vitin 1997. Ndaj ata mund të trokasin në derën e Ramës dhe t’i thonë “Nuk ke mbështetje në popull!” në çastin kur të shohin që Shqipëria nuk do përfshihet në Revolucion të vërtetë, nga ata që sjellin Kaos.

Ndaj edhe populli “flamingo” duhet të dijë se rrëzimi i këtij “të padurueshmi” nuk është kaq i lehtë. Cdo “arbitër” i papanshëm do ju kujtojë udhëheqësve të Lëvizjes, se pse nuk e rrëzuat me votë një vit më parë. “Rruga” është e domosdoshme për të ushtruar trysni, por europianët nuk do ja lenë fatin e vendit ballkanik në dorë “rrugës”. Ata do kërkojnë garanci se protestat do ndalen nëse Rama dhe qeveria do japin dorëheqjen do shpërndahet Parlamenti dhe do zhvillohen zgjedhjet e lira pa protestues nëpër këmbë. “Kjo është e lehtë“ mund të thonë lehtësisht shumë protestues, por nuk është krejt kështu. Të huajt nuk duan vetëm premtimin e Udhëheqësve. Duan të dinë se sa e kanë ata në kontroll Lëvizjen, se sa janë në gjendje që këtë Lëvizje ta kthejnë në një Formacion politik konkurues. Sepse nëse kjo nuk ka gjasa dhe Rama arrin t’i vjedhë sërish votat, atëhere askujt nuk i vlen kjo kohë e humbur.

Gjithsesi kjo është një analizë e shpejtë dhe e shkurtër e imja, bazuar mbi një informacion të pakët.

Dua edhe unë shumë që Rama të bjerë, për këtë nuk mjafton vetëm dëshira!

Ju priftë e mbara të dashur Flamingo!

Varfëria e arteve nën Diktaturë dhe pasojat në Inteligjencën e sotme (fund)

 

(vijim)

Por në nxitjen dhe propagandimin e veprave të realizmit socialist dhe në ngulitjen e idesë tek masat se ne kishim një art të klasit të parë ndikonte edhe mosballafaqimi me kulturën botërore, veçanërisht pas vitit 1960, ku ndërpremë marëdhëniet me kampin socialist. Deri në atë kohë, shqiptarët mund të shihnin shfaqje të shumë gjinive artistike nga vendet e Europës Lindore. Dhe duhet përmendur, që sovjetikët kishin baletin më të mirë në botë, ansamble të muzikës popullore të jashtëzakonshëm dhe një kinematografi me nivel. Gjithshtu çekët , hungarezët, rumunët dhe të tjerët kishin nivele artistike më të mira se tonat, se ishin vende më të mëdhenj dhe kishin patur marëdhënie më të hershme me vendet e zhvilluara.

Pas vitit 1960 në Shqipëri vinte për shfaqje ndonjë trupë kineze ose ndonjë amatore europiane me lidhje me partitë marksiste leniniste. Dihet se cili ishte niveli i artit dhe kinematografisë kineze. Pas vitit 1973 thuajse u ndalën të gjithë filmat e huaj, ose dhe ndonjë francez apo italian me prirje të politikës së majtë, sakatohej nga censura. Njerëzit i kishin kontaktet me artin e huaj vetëm nëpërmjet televizionit, por me vendosjen e zhurmuesve edhe ajo u bë e vështirë. Për më tepër, masat që nuk dinin gjuhë të huaja, e kishin të vështirë të ndiqnin filmat artistikë apo shfaqjet televizive artistike në kanalet e huaja. Mbeti të shihnin gjithë ditën RTSH-në, që transmetonte të njëjtët filma dhe shfaqje teatrale, sa që shumë mësuan përmendësh. Dhe varfëria e ideve, varfëria e nivelit artistik, detyrimisht do bënte që të përcillej në shpirtrat dhe në mendjet e njerëzve.

Ndërsa brezi që kishte kaluar fëmijërinë dhe rininë e hershme para vitit 1944 kishte një formim të mirë, sajë përkthimeve të shumë veprave letrare të letërsisë botërore, ose shihte në kinematë shqiptare filmat më të mirë të Hollivudit dhe studiove europiane; ndërsa brezi që kaloi fëmijërinë dhe adoleshencën në vitet ‘50 mundi të lexonte përkthime shumë të mira të shkrimtarëve rusë, francezë, italianë dhe amerikanë; ndërsa brezi i fundit të viteve ‘60 dhe fillimit të viteve ‘70 mund të lexonte mjaft letërsi të huaj dhe të shihte disa filma artistike të huaj me nivel, brezat që patën fëmijërinë dhe rininë pas vitit 1973 nuk patën asnjë mundësi të lexonin dhe shihnin art të vërtetë. Duke ditur këtë mungesë, Hoxha nxiti kinostudionin “Shqipëria e Re” të prodhonte deri 14-15 filma në vit, vepra të cilat kishin edhe një kosto jo të pakët për një vend ku ekonomia po rrënohej gjithnjë dhe më shumë.

Dhe duke dashur të përmend ato që quheshin si filma nga më të mirët, ishin të gjithë jo vetëm propagandë dhe falsifikim i historisë, por dhe vegla ideore që bënin bjerrjen morale të shqiptarëve. Po shkruaj për disa prej tyre. Filmi “Përballimi”, i cili flet për një periudhë kur qytetet po mbeteshin pa bukë për shkak të politikave të këqija të shtetit komunist, i thurr lavde komunistëve që shkonin dhe ju rrëmbenin grurin fshatarëve më të kamur dhe gënjenin fshatarët më të varfër, të cilët i kishin besuar gjithnjë. Filmi “Mësonjtorja”, i bazuar mbi jetën dhe veprën e Sevasti Qiriazit, jo vetëm që deformon historinë e vërtetë të saj dhe të shkollës së vashave, por në mënyrë krejt mashtruese krijon idenë e mizorisë së turqve dhe përpjekjeve për të shtypur shkollën. Arrihet deri në krijimin e disa riteve të dervishëve që pas kalimit në ekstazë sulen për të vrarë krerët e shqiptarizmës, kur dihet që dervishët shiitë ishin pjesa më tolerante e gjithë universit otoman. Mund të vazhdohet gjatë me filma të tjerë si “Koncert në vitin 1936” apo “Nusja dhe shtetrrethimi” etj.

E njëjta gjë vlente thuajse për të gjitha shfaqjet teatrale dhe të estradës. Për vetë specifikën, më pak të deformuar ishin baleti dhe muzika orkestrale. Në këto gjini u ruajt linja e mësuar në shkollat europiane pa u ndikuar nga ato të prapambeturat kineze.

Në pikturë dhe skulpturë u orientuan krijuesit të bënin sa më shumë kompozime dhe vepra të tjera monumentale që kishin në qëndër Njeriun e Ri dhe të gjithë piktorët dhe skulptorët edhe nëse kishin apo jo prirje për kompozime apo për vepra monumentale, nxituan të përqëndrohen në to. U krijuan pafund vepra skematike, të cilat jo vetëm mbushnin ekspozitat, por edhe ju shiteshin ndërmarjeve dhe institucioneve dhe shqiptarët ishin të detyruar të ishin gjithnjë përballë punëve të artit me vlera minimale. Peisazhi dhe natyra e qetë thuajse u fshinë nga krijimtaria e artistëve.

Në foto është “Mic Sokoli’, një punë e konsideruar si ndër më të mirat e Sali Shijakut, që ishte vërtet piktor shumë i mirë. Nuk është pllakat, por kompozim në vaj, që nuk ka as psikologjinë e dikujt që jep jetën në mënyrë heroike, por duket si një valltar, që po ndjek një koreografi butaforike, për të krijuar efekt tek spektatorët. Këto ishin veprat që merrnin çmime dhe ndër më të vlerësuarat e asaj kohe. Si të tilla ato nguliteshin në mendjet në formim e sipër të fëmijëve dhe krijuan mitet e “otomanëve barbarë“, “të pasurve gjakpirës”, “priftërinjve mashtrues”, “individualistëve interesaxhinj”, “të huajve të degjeneruar”, “Europës kurvë“, “sërbëve dhe grekëve armiq të betuar” dhe plot e plot të tjera, të cilat ende reflektohen sot tek njerëz të të gjitha moshave, edhe pse fryma e Lirisë dhe e Hapjes duhet t’i kishte davaritur këto mite.

Po e mbyll duke shtuar edhe një frazë. Mes përpjekjeve për të mbrojtur ndërtesën e Teatrit Popullor, përmendej edhe tradita e shkëlqyer e këtij teatri, që në formimin e tij, që është paslufta. Duke dashur të ndaj çështjen e ndërtesës me atë të Teatrit, më duhet të theksoj, se Teatri Popullor, vetëm si Mjet i sofistikuar i Propagandës Diktatoriale duhej denoncuar me forcë, duke përmendur jo vetëm shfaqjet më në shërbim të Diktaturës, por edhe një pjesë të aktorëve, që jo vetëm kishin qënë anëtarë partie, por kishin mbetur thuajse enveristë edhe pas rënies të shtatores.

Për trashëgiminë tonë në Art dhe letërsi të viteve të Diktaturës, ka ardhur koha të themi të vërtetat dhe të ndalim lavdet!

Varfëria e arteve nën Diktaturë dhe pasojat në Inteligjencën e sotme (2)

 

(vijim)

Letërsia dhe artet kanë një ndikim të madh në formimin e mendjes të fëmijëve dhe të rinjve. Më tepër se filozofia apo se shkenca të tjera shoqërore, ato përcjellin në një mënyrë jo të mërzitshme ide dhe dije. Tekstet e librave dhe traktateve filozofike janë të pakët që i lexojnë, por një roman apo një film e “përpijnë“ të gjithë dhe shpesh ju lënë mbresa të pashlyeshme, që ndikojnë edhe në sjelljen e tyre gjatë jetës.

Këtë gjë e kanë njohur të gjitha llojet e regjimeve, veçanërisht ata totalitare, që i janë munduar t’i venë shkrimtarët dhe artistët në shërbim të tyre. Me përjashtime të rralla, këto kanë sjellë që krijuesit të “vdesin shpirtërisht” dhe kryeveprat të jenë të pakta. Unë nuk pajtohem me një ide të Kadaresë, që trysnia që vjen nga Diktatura bën ndonjëherë që shkrimtari apo artisti të jetë para sfidave të cilat sjellin edhe përmirësimin e mjeshtërisë së tij.

Gjithsesi, për të mos hyrë në hullinë e një analize tepër teorike, duhet të them se edhe arritjet më të mira në letërsinë dhe artet e realizmit socialist shqiptar ndikuan jo vetëm në “trushpëlarjen” e masave, por dhe në varfërimin kulturor të tyre. Pikërisht sepse një “propagandë“ e “ujdisur” me disa elemente emocionues jo vetëm që e mëson gabim lexuesin dhe shikuesin, por edhe ja zhvesh shpirtin nga ndjenja fisnike njerëzore dhe ja redukton kulturën e nevojshme. Për rolin e madh në historinë e Shqipërisë të luftës nacional çlirimtare, më shumë se shumë paçavure të mbushura me heroizmin e partizanëve, ka ndikuar “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”. Atje me një lloj arti (do ta quaja pak pervers) shqiptari i ri nxitet të urrejë jo vetëm pushtuesit por edhe koskat e tyre të zhvarrosura. Përpos idesë së shtrembër që në çdo pëllëmbë të tokës shqiptare kishte ushtarë italianë dhe gjermanë të varrosur në sajë të luftës legjendare të udhëhequr nga Partia.

E përmenda këtë roman që quhet ndër kryeveprat e shkrimtarit tonë më të mirë, Ismail Kadaresë. Dhe shembuj të tillë, që sjellin varfërimin shpirtëror dhe intelektual të brezave ka plot e plot të tjerë.

Madje ekstreme të tilla në artet figurative ishin të dukshme edhe për vetë artistët, sikundër ishte rasti i pikturave dhe grafikave që paraqisnin gruan shqiptare në periudhën e revolucionarizimit të vendit. Me të drejtë Dritëroi thoshte se ishte tepruar në paraqitjen e saj gjithë maskulinitet, e veshur me kominoshe, me muskuj, me tipare burrërore, që nuk të shkonte në mendje ta merrje në shtrat.

Por ndikimi më i madh ka qënë nga shfaqjet teatrale, serioze apo komike dhe veçanërisht nga kinematografia. Këto shkonin edhe në fshatrat më të humbura të Shqipërisë, ku njerëzit nuk kishin as kohë dhe as mundësi të lexonin ndonjë libër apo të shihnin një ekspozitë të arteve vizive. Përsëri do mundohem të prek veprat e quajtura ndër më të arriturat, batuta të së cilave janë edhe sot pjesë e të folurës urbane apo komenteve të analistëve në studiot televizive. Këmbimet midis oficerit shqiptar dhe admiralit sovjetik tek filmi “Ballë për ballë“ emocionojnë edhe sot shumë nacionalistë mendjengushtë shqiptarë. Ishte një falsifikim i asaj ngjarjeje historike, që solli edhe stalinizimin e plotë të Partisë së Punës së Shqipërisë dhe bashkë me të edhe mijëra krime të përbindëshme të viteve ‘70. Por autorët përdornin me mjeshtëri mitin e “Davidit kundër Goliadhit”, mit që rezulton i suksesshëm në gjithë artet e natyrës epike kudo në botë.

Mbajtja e njerëzve larg veprave të artit bashkëkohor, por edhe atij më të mirit të shekullit të XIX, e solli cungimin intelektual të disa brezave dhe bashkë me të edhe largimin e shqiptarëve nga artet. Vitet ‘80 shënuan një rënie të madhe të interesit për librin dhe të frekuentimit të ekspozitave të arteve. Kjo solli që edhe me hapjen e dyerve për kryeveprat e artit botëror pas vitit 1990, njerëzit treguan një mungesë të tërheqjes ndaj librave. U shtua interesimi për të blerë peisazhe, natyra të qeta dhe portrete, por edhe kjo më shumë në kuadrin e aranzhimit sa më të bukur të shtëpive, se sa të interesit për artin dhe botës interesante që ai përcjell.

Nuk është e rastit që njerëzit kanë më shumë se njëzet vjet, që “habiten’ nga telenovelat turke, të cilat janë gjithashtu një pseudoart i krijuar në një vend që është gjysëm-Diktaturë.

Duke u kthyer në një nga dukuritë që e bën të dukshëm varfërimin intelektual, kujtoj para më se 15 vjetësh, një këmbim e-maili me një student të degës dramatike të Akademisë të Arteve. Kur flisnim rreth teatrit në përgjithësi dhe atij shqiptar në veçanti, diku përmendi “I Madhi Orgocka”. Ishte fjala për regjisorin e teatrit të Korçës, Dhimitër Orgocka. I shkrojta që Orgocka nuk ishte “i Madh” dhe nëse donte të bëhej aktor i mirë, duhej të lexonte sa më shumë klasikët dhe gjithashtu të kishte mundësi të mësonte prej veprave të aktorëve dhe regjisorëve më të mirë botërorë. Nuk di se sa e vuri në vesh këshillën time dhe nëse ka të njëjtat mendime për artin dramatik shqiptar, por e përmend këtë, për të treguar se dikush i lindur pas vitit 1990 mund të kishte të tilla ide për çka ishte krijuar më parë dhe për protagonistët e atyre veprave mediokre dhe të dobëta.

(vijon)