Pse nuk mund të bëhet “stan me lepuj”?

Mua më kanë pëlqyer gjithnjë lepujt. Të butët më shumë. Shumë paqësorë dhe vazhdimisht në përtypje. Madje nuk di pse kafshë të tjera të buta hynë në “ripërtypsit” dhe lepurushët jo. Mbase duhet një klasë më vete ajo e “gjithpërtypsave”, ose “forverepërtypsave”ku të hynë lepujt dhe tërë grykësit e qytetit tim dhe të qyteteve të Shqipërisë, që rrinë gjithë ditën restoranteve.

Nuk di dhe pse një shoqe e fëmijërisë më dukej gjithnjë si një lepur i butë. Ajo kishte sy të trishtuar, faqka të mbushura dhe një emër sllav. Shumë vite më vonë u diplomua një vit para meje në të njëjtën degë. Dhe gjithnjë kam pasur një ndjenjë të mirë për të. Si kanë njerëzit për lepurushët e butë paqësorë.

E shoh që po kërcej “hop” këtu dhe “hop” atje si kërcejnë lepujt. (Një tjetër sllav i ndjerë, që nuk e “ngiste” mirë shqipe theshte “lepujt kërcasin”). Qëllimi i shënimit është të zbulojë pse është krijuar dhe a është e drejtë shprehja “nuk bëhet stan me lepuj”.)

Nga pikpamja linguistike nuk është e komplikuar. Janë vetëm dy emra- stan dhe lepur (kjo e fundit në shumës).Vetëm një folje shumë e thjeshtë as “veprore” dhe as “pësore”, që lidh të dy emrat. Edhe pjesëza mohuese “nuk”.

Me “nukun” nuk ke pse të merresh, se nuk ka asnjë rëndësi. (Ndryshe nga një fis në Korçë , që kishte për mbiemër Nuk dhe kishte shumë njerëz të sofistikuar dhe të famshëm.) Po ashtu asnjë vlerë nuk ka folja e përdorur edhe pse me një kuptim shumë të rëndësishëm si folje në vetvete. (Po qe se nuk je në gjendje të “bësh” atëhere kot që rron në këtë dynja!)

Pra përfundimisht mbeten një tufë me lepurusha dhe fjala me origjinë sllave “stan”.

Dhe le të analizojmë “stanin” se pikërisht aty është çelësi i shprehjes së rëndësishme të filozofisë sonë arbëreshe. (Mendoj se zë fill tek arbërit dhe jo tek ilirët, pasi këta të fundit as nuk dinin se ku jetonin sllavët.)

Kuptimi i fjalës në origjinal (vend për të jetuar) tek ne shqiptarët është reduktuar vetëm për të ndenjur bagëtitë dhe përbëhet nga vatha dhe një ose dy kasolle, ku flenë barinjtë dhe përpunojnë qumështin e bagëtive të imta, si dhe një herë ose dy herë në vit, përpunojnë edhe leshin e tyre,

Po pse populli shqiptar është kaq kategorik që lepujt nuk mund të mblidhen në një stan?

Nga që lepujt nuk njihen për prodhimtarinë e qumështit? Gjithsesi ata mund t’i mbash në një kompleks të rrethuar ku ka edhe dy-tre mjedise ndihmëse për “barinjtë“ dhe përpunimin e qimeve, lëkurëve dhe “këmbkave” (këto të fundit përdoreshin shumë për fshirjen e dërrasës së zezë.)

A mos vallë shprehja ka një ngarkesë specifike seksuale?

Kjo ide më lind thuajse kot, i nisur nga vargjet e një kënge popullore lirike të trevave tona që thonë:

Kur më vjen burri nga stani

Fup fup fup ma bën fustani!

Pse bareshës së anëve tona i shkaktohej kjo dridhje e muskujve të pjesëve të mbuluara me fustan kur shihte burrin që dilte nga stani dhe shkonte drejt saj? Se pa dridhje të muskujve fustani nuk mund të bëjë fup fup fup. C’farëdo lloj tekstili të përdoret. Ishte era e gjizës që e eksitonte?

Por dhe kjo bie poshtë sepse lepujt janë të njohur për veprimtarinë e tyre seksuale mjaft aktive. Pjellin si lepujt është një përcaktim i njohur për ata që sëritin një dorë me “kalamoj” në një kohë të shkurtër.

Ndaj unë nuk arrij të përcaktoj dot se pse ne, shqiptarët trima dhe liridashës, i kemi nënçmuar lepujt si kafshë të buta që meritojnë të jetojnë në një stan. Madje më vjen ndërmend një shoku im, që pasi hedh dy-tre gota raki, ëmbëngul që në flamur, në vend të zhgabës ne duhet të kemi një lepur!

Por ne nuk ju japim një vend në stan dhe jo më në qendër të flamurit që valëvitet krenar!

Ndaj përfundimisht dorëzohem se nuk i jap dot “dum” kësaj shprehje të rëndësishme.

Një përmbledhje të fjalive të mësipërme do ju them edhe disa miqve të mij në një grup në WhatsUp.

Piktori i “memeckave”

Në katin e dytë të shkollës, shumë pranë vendit ku ishte zilja elektrike, ishte vendosur një pikturë e madhe Enver Hoxhës duke ecur dhe përshëndetur me njërën dorë ndërsa në tjetrën mbante njëë tufë të madhe me lule. Ishte nga pikturat, që i përgatisnin piktorët e ndërmarjeve bazuar në fotografi. Nuk ishin as pllakate dhe as kompozime. Një piktor që kam njohur më vonë, këto lloj pikturash i quante “memecka”. Piktori quhej Dhimitraq Kolevica dhe ka të ngjarë që pikturën e shkollës sonë ta kishte bërë ai. Ato kohë ai punonte si dizenjator në minierën Mborje-Drenovë dhe mbase drejtori i ndërmarjes e urdhëroi të bënte një tablo të madhe për shkollën “Themistokli Gërmenji” brenda orarit të punës, kuptohet pa ndonjë shpërblim.

Kolevicën, (shumë nga të njohurit e quanin Kole), e kam njohur në vitin 1986, kur u hap në kuadrin e Ekspozitës së Kulturës Popullore, ekspozita e artistit të qeramikës Vasillaq Kolevicës.Vasi ishte djali i Dhimitraqit dhe unë e dija që i jati kishte qënë në burg për tentativë arratisjeje ndaj edhe ai nuk mund të vazhdonte studimet për piktor, por kishte nisur të punonte si poçar në një ndërmarje artizanati në qytet. Me Vasin ishim moshatarë dhe kishim shokë të përbashkët.

Dhimitraqi ishte i matur në takimet e para me ne dhe u deshën takime të mëvonshme, që të kuptoja natyrën e tij optimiste dhe plot humor. Kur punonim për Muzeun e Arsimit (dimri 1986-87) piktori vinte shpesh të na shihte dhe tregonte plot ngjarje që lidheshin me të burgosurit politikë, si dhe të tjera të viteve të para pasluftës. Ishin kohë kur mund të flitej lirshëm edhe në rrethe më të gjëra.

Në burg kishte rënë kur ishte 24 vjeç dhe kishte dalë 32, me një “damkë“, që nuk do i ndahej deri në vitin 1991. I përkiste një brezi piktorësh të talentuar korçarë, disa prej të cilëve (Guri Madhi, Rafail Dembo) pas Liceut, shkuan për studime në Bashkimin Sovjetik dhe mësuan shumë nga shkolla ruse e Rjepinit dhe Surikovit . Dhimitraqin e “dërguan “ në “shkollën e burgut”, nga ku doli i zhgënjyer nga sistemi që kishte mbështetur gjatë luftës dhe pas saj. Pat qënë anëtar i Rinisë Komuniste dhe pas lufte, 18 vjeçar, kishte bredhur fshatrave të Veriut për të ngritur organizatat e rinisë antifashiste. Disa histori të atyre viteve i tregonte me shumë humor. Kishin qënë kohë më shumë absurde se sa kohë heroike, jo si përshkruheshin në letërsinë dhe artet e realizmit socialist.

I zhgënjyer, por jo i thyer, Dhimitraqi formoi, kur u lirua, familje me Angjeliqica Moskon, nga një familje e njohur korçare dhe pati shpejt tre fëmijë. Por edhe jeta e bukur familjare u ndërpre nga regjimi komunist më 1965, kur gruan e tij llogaritare e dënuan me burg për një krim të sajuar. Ishte i detyruar të mbante nënën dhe tre fëmijët me një rrogë të vetme dhe të dërgonte herë herë ushqime për gruan që vuante.

Ndaj dhe filloi të pikturonte gjithshka që i kërkohej. Kopje fotosh të vogla të kthyera në portrete të mëdha me karbon, “tapita” me skena idilike për çiftet e sapomartuara në fshatrat e Korçës, portrete me ngjyra të anëtarëve të Byrosë Politike, që ja kërkonin “organizatat e masave”. Të gjitha i quante “memecka”. Ai e dinte se ç’mund të nxirrte nga duart e tij nëse do e lejonin të ekspozonte. Ishte në gjendje të bënte portrete në vaj dhe kompozime gjithashtu në vaj, që mund “të flisnin”. Kur nuk ishte i rraskapitur bënte edhe të tilla edhe pse e dinte që publiku nuk do i shihte.

Diçka më shumë pikturoi në vitet e “liberalizmit” (1969-1972) kur ju lejua edhe ekspozimi i ndonjë vepre, por përsëri i duhej të punonte e të punonte vazhdimisht me lapsa, karbona dhe ngjyra për “memeckat” me të cilat mbante familjen. Angjeliqica doli nga burgu vetëm më 1978 (e kishin ridënuar për politikë brenda burgut), kur ishte e sëmurë shumë rëndë. Brenda dy javësh ndërroi jetë, kur fëmijët ishin ende të vitet e adoleshencës.

Nuk jam i sigurt të them se çfarë e mbante Kolevicën aq të papërkulur dhe optimist. Ndjenja e përgjegjësisë për fëmijët, dashuria për jetën dhe artin, apo ëndërra se ata që i kishin shkatërruar jetën, një ditë do përmbyseshin. Ndoshta të gjitha bashkë.

Në vitin 1986, kur e kam njohur, duhet të kishte dalë në pension dhe nuk di nëse pikturonte apo jo në shtëpi. Nuk e kisha pyetur atë vetë dhe as Vasin nëse kishte ende nerv të fortë artistik, që mund ta shtynte të nxiste të krijonte vepra, që t’i pëlqenin atij vetë. Gjithashtu nuk mësova se cila ishte gjinija e tij e preferuar. Besoj portreti. Por nuk e vizitova në “dhomën-studio” të shtëpisë ku punonte. Vasi ishte bërë i njohur, se kishte trashëguar nga i jati talentin dhe zellin për punë. Por pak e dinin që ishte talenti i Dhimitra Kolevicës i “derdhur” tek djali i tij i madh.

Përmbysja e regjimit e “vuri në lëvizje” dhe u përfshi në lëvizjen e gjërë antikomuniste, deri sa u “zhgënjye” sërish edhe nga demokratët.

Takimi im i fundit me të, ishte gjatë verës së vitit 1997, pak muaj para se të emigroja. Nuk di ç’kërkoja në disa zyra partish (tek Banesa e Qiriakujt të vogël) dhe kur hapa derën e partisë “Balli Kombëtar” shoh Dhimitraqin.

“Shqipëria e shqipëtarëve!” e përshëndeta duke qeshur. “Vdekje tradhëtarëve!” u përgjigj po duke qeshur me një pamje që më kujtonte Volterin.

Jetoi edhe shumë vite të tjera pas atij takimi, piktori i talentuar korçar, Dhimitraq Kolevica.

Hajdutët u kapën!

Në vitin jo fort të largët 2021, pata hedhur në blog një shkrim me titullin “Kapini hajdutët!’, që zanafillën e kishte tek një emision i Top Channel, që kisha parë në youtube. E kisha ndjekur me interes se lidhej me rikonstruksionin e Muzeut të Arsimit Kombëtar (Mësonjtores së Parë Shqipe) problemet e të cilit ishin bërë shqetësuese për qytetarët e Korçës dhe më kishin detyruar edhe mua të shkruaja disa herë.

Kuendemi: Kapini hajdutët!

Gjetë emisionit (si mund të lexoni me hollësi në link) drejtori Niko Kotherja dhe drejtoresha Arta Dollani e fshihnin nga gazetarët atë që kishte ndodhur në të vërtetë, por e fshihnin në një mënyrë të turpshme që të revoltonte. Ndaj më vinte të klithja: Kapini mor hajdutët!

I pata harruar Kotheren dhe Dollanin. Madje të turbullt e kisha dhe kujtimin e Mësonjtores. Deri në ditën e sotme, kur tek Lapsi.al, më kapi syri një fytyrë që më kujtonte diçka. Ishte një shkrim i shkurtër i Auron Tares, ku nuk përmendej emri i zonjës së arrestuar, por fakti që pat qënë Drejtore e Institutit të Monumenteve të Kulturës.

Hyra të gjeja shkrimet rreth Mësonjtores dhe mu shfaq i njëjti portret në hyrjen e shkrimit.

A duhet të gëzohemi me fatkeqsinë e Dollanit, që ka burrë dhe fëmijë, madje edhe shumë e shok e miq, me të cilët ka ndarë ose jo para?

Vërtet njeriu nuk duhet të gëzohet kur arrestohet një grua, qoftë zonja Veliaj, zonja Dollani apo larg qoftë zonja Rama.

Po si duhet të reagojmë?

Të themi vetëm “shkon laraska hu më hu dhe një ditë do i hyjë huri”?

Edhe kjo nuk na zgjidh gjë dhe as rënia e gjoksit “ju paralajmërova 5 vjet më parë“!

Që të shpëtojmë nga “hajdutët” dhe t’i shpëtojmë edhe “hajdutët”vetë, ne duhet ta nisim pastrimin nga vetvetja. Të mënjanojmë rolin që luajmë në krijimin e këtij “moçali të qelbur” ku gëlojnë hajnat!

Unë nuk di ku punonte tani Dollani dhe as se përse është arrestuar. Mundet që edhe një ditë të dalë e pafajshme se prokuroria nuk mund të provojë dot akuzat.

Por dua të theksoj rolin negativ të profesionistëve që kanë qënë rreth saj dhe kanë përfituar prej saj. Të ndërtuesve, inxhinierëve, arkitektëve, historianëve dhe Kothereve.

Asnjë ministër dhe drejtor nuk vjedh dot pa krijuar ekosistemin, që e ndih ta bëjë. Dhe pjesë e këtij ekosistemi jemi NE.

Burrecët që i lëpihemi Dollanëve dhe Kumbarove për të marrë një projekt dhe më pas të ndajmë lekët me to.

Them që “hajdutja” Dollani edhe për këtë duhet të ndiqet penalish e lirë dhe jo në burg!

Tërë kurvickat u bënë kurva, ti mbete kurvickë...

Kjo “esse” e shkurtër me një titull kaq banal dhe provokues, nuk ka të bëjë me punonjëset e seksit. Madje ato unë as i quaj “kurva” se këtë emër e përdor kryesisht për politikanët, biznesmenët dhe profesionistët. për të cilët nuk është më politikisht korrekt t’i quash “bq”.

Mund edhe t’i quaja edhe me fjalën më të butë dhe më shqip “të përdalë“, por s’përdor dot variantin e saj minor. (Përdaluce ose e përdalkë nuk më tingëllojnë mirë.)

Po ju, lexuesit e vëmendshëm, me të drejtë mund të më pyesni përse të duhet kaq shumë varianti “minoren” i fjalës. Përgjigja ime është se edhe mes politikanëve, biznesmenëve apo profesionistëve ka një ndarje, që lidhet me fazat e karrierës së tyre. Nuk mund të nisin menjëherë si “kurva“. Në fillim janë “flirtimet”, më pas dy tre “marëdhënie seksuale” për interes deri sa mund të quhet pa frikë “kurvickë“ dhe më vonë, me një shkallëzim të pandërprerë që e shpie në gradimin “kurvë“. Grada më e lartë është “padrone bordelli”, por kjo rezervohet për një numur shum[ të vogël njerëzish.

Po le të kthehemi tek personi (ose personat) të cilit i kushtohet kjo esse. Si duket nga titulli dhe nga hyrja e shkrimit, personazhi në fjalë (si tek realizmi socialist ai përfaqëson i një grup njerëzish) nuk arrin gradën e lartë të karrierës së tij.

Po hap një parantezë. Një miku im më thotë shpesh që sheh anët pozitive tek njerëzit dhe nuk ju kushton rëndësi anëve negative, që sipas tij janë të pranishme tek të gjithë. Ai kërkon gjithnjë ëngjëllin tek ]do individ duke injoruar pjesën e djallit. Ndaj shpesh është i verbër para “kurvickave dhe kurvave” sepse shikon tek ata “bujarinë, mirësjelljen dhe format e kolme” që përgjithësi ajo kategori i ka.

Për fatin e keq timin, unë nuk shoh as bujarinë , as mirësjelljen dhe as format e kolme dhe shoh thjesht cilësitë e tyre, që kanë të bëjnë me veprimet. Psh të goditurat pas shpine, përuljen para bosave, shitjen e të njohurve. këmbimin e të mirave materiale, luajtjen e rolit të sekserit e të tjera të ngjashme. Nëse këto ja përmend mikut tim e di që do më përgjigjet: “Po normal! Kështu bëjnë të gjithë!” dhe do vazhdojë t’i shohë tërë “kurvickat dhe kurvat” nga anët e tyre pozitive. Dhe nuk them se e ka keq.

Po pse “kurvicka” në fjalë nuk arriti të bëhet “kurvë“?

Arsye nuk është mosha “përjetësisht i ri”!

Përfaqësuesi i grupit mbetet në gradët e ulëta për arsye të ndryshme. Këto variojnë nga aftësitë e kufizuara (jo mendore apo fizike), nga ndonjë brrerje pjesore e ndërgjegjes, apo nga një ndërprerje e beftë e karrierës, që vjen si rrjedhoj[ e faktorëve të jashtëm.

Bjerrja pjesore e ndërgjegjes nuk e kthen n[ “të penduar” (pentito), por e le në nivele të ulëta të sekserllikut, “aksesit tek bosi” dhe të pjesëmarësit në “grupet e intrigantëve”. Nuk e nxjerr jashtë sistemit, madje mund të ketë ende pjesë në “tavat”, por të gjitha këto në nivele të moderuara. Si pasojë nuk është aq i suksesshëm dhe jo aq i pasur. Mbetet me sytë “lart”, por i shërben edhe për t’i thënë vetes “Ti nuk je si të tjerët , që e bëjnë fare baltë!”

Por unë ende i them me qortim:

Tërë kurvickat u bënë kurva, ti mbete që mbete kurvickë!

Kujtime të “studentllikut” (fund)

(vijim)

Për të mos krijuar një iluzion të rremë për lexuesit, që nuk e kanë jetuar atë kohë, duhet të shtoj se në Qytetin e Studentit kishte edhe plot e plot kufizime. Ngrohja në konvikte nuk funksiononte thuajse kurrë dhe të gjithë ngroheshin me furrnela elektrike (gjysëm ilegale} gjë që në dimër sillte shpesh ndërprerje të dritave në konvikte të caktuara. Kishte vetëm një grup dushesh të përbashkët për të gjithë qytetin dhe ku jo rrallë mund të të shpërthente ujë brisk i ftohtë ose edhe i përvëluar. Ushqimi në tre mencat ishte vërtet i varfër dhe shumë studentë i hanin mëngjeset dhe darkat në dhomë, me ushqimet që blinin në qytet. Nuk ishte aspak si jeta studentore në një film të asaj kohe të titulluar “Në çdo stinë“ që pasqyronte universitetin dhe konviktet si një vend “ideal” për studim dhe “ljubjoçkë“. (Shumë bashkënxënës të të mesmes që nuk kishin marrë dot të drejtë studimi “merreshin më qafë“ nga ai film.) Por dëshira për të vazhduar jetën studentore dhe për të mësuar edhe më shumë rreth arkitekturës “safi” (asaj të objekteve të mëdha) na mbante fort të lidhur me Tiranën.

Me këtë dëshirë mendova që t’i kërkoja Katedrës që për punën e diplomës të kisha një objekt social-kulturor në Korçë ose kudo në Shqipëri dhe si udhëheqës të kisha Petraq Kolevicën. Kam shkruar se adhurimin për të e kisha nga tregimet e tim eti dhe nga punët e tij në Korçë, por më ishte shtuar në vitet e Universitetit nga vlerësimet e kolegëve të tij dhe nga historitë e përballjes me krerët e vendit. Kisha parë edhe punët e tij më të mira tek rruga e ambasadave, banesa kolektive pranë ATSH-së dhe të tjera banesa nëpër Tiranë. Nuk e kisha takuar kurrë, por mendoja se nuk do më refuzonte. Atë kohë Petraqi punonte në një Ndërmarje Ndërtimi në Tiranë, sepse e kishin larguar nga Instituti nr 1, prej vitit 1975.

Kolevica ishte “arkitekti legjendë“ për të gjithë arkitektët jo konformistë, në një kohë që nga drejtimi i atiij sektori ishte larguar edhe Sokrat Moskoja dhe “frenat” i kishte marrë në dorë Klemi (Kolaneci). Duke ditur aftësitë jo brilante profesionale të këtij të fundit, si dhe lidhjen me Familjen nr 1 të Shqipërisë, unë me shokët e mij nuk kishim asnjë lloj simpatije për ark. Kolanecin.

Por Katedra kishte bërë “të tjera hesape” dhe në fund të vitit më takoi miku im, ing. Piro Thomo, që më tha se ishte vendosur që ai të drjetonte punën time të diplomës, e cila do ishte studimi “Arkitektura dhe Urbanistika e Korçës 1912-44”. Nuk më erdhi aspak mirë, por duke patur marëdhënie të mira me Piron dhe duke kuptuar se do e kisha të vështirë të ndryshoja vendimin e Katedrës, u gëlltita dhe pranova pa asnjë entusiazëm. Katedrës së Arkitekturës i ishte ngarkuar të hartonte një vëllim të Historisë së Arkitekturës në bashkëpunim me disa studiues dhe për këtë disa nga bashkëstudentët e mij morrën tema të njëjta për Tiranën dhe Vlorën. Në këtë mënyrë unë humba mundësinë të bashkëpunoja me Petraqin (ose me ndonjë arkitekt tjetër të njohur) dhe të mësoja duke punuar për 4-5 muaj me një projekt të vërtetë dhe të planifikuar për t’u realizuar. (Kështu zgjidheshin projektet e diplomave edhe pse shumica dërmuese nuk zbatoheshin, por përdoreshin si referenca për projektet që gjenin zbatim.)

Në fund të gushtit 1983 duhej të paraqitesha në Universitet për të dorëzuar projektin e Kllojkës dhe të merrja provimin e Urbanistikës, që e kisha lënë për në vjeshtë, si dhe për të bërë një roje 24 orëshe në depot e armatimit në konvikte, si dënim për përjashtimin që më kishte bërë komandant Guri gjatë “Marshimit të Madh luftarak” përreth Tiranës në qershor. Në Tiranë ishim familisht për të shoqëruar një të afërmin tonë nga Greqia që kishte ardhur të na vizitonte. U shkëputa dy ditë nga grupi (prindërve nuk ju thoja gjë për vjeshtuket se e dija që do shqetësoheshin) dhe dorën e fundit projektit ja dhamë në shtëpinë e Gent Nishanit, ku fjeta natën para provimit.

Pata mbyllur me sukses të admirueshëm katër vitet e studimeve dhe më duhej vetëm diploma për t’i rrënë gjoksit si arkitekt i vërtetë!

Ndërkohë kishim mësuar edhe për emërimet, që si i kam përmendur në një shkrim tjetër, të gjithë i kishim në qytetet tona, veç Kujtim Malokut të gjorë. Genti kishte një temë diplome të lakmueshme (Pallat Sporti) me udhëheqës Klemin, Genc Barbullushi do ishte “skllav” i Gon Lufit, Piro Stefa do bënte studim (si i imi) për Vlorën, ndërsa Fatos Vraniçi do projektonte një Shtëpi Kulture në Laç. Nuk i kujtoj sot diplomat e të tjerëve.

Për ta mbyllur këtë shkrim të gjatë me kujtime, duhet të them, që semestrin e punës për diplomën nuk e përfshij në kohën studentore, sepse punoja për të në Korçë. Edhe pse kishim të drejtë të rrinim në konviktet e Qytetit të Studentit, unë shkoja në Tiranë për ndonjë konsultim të rrallë me Piro Thomon dhe për dhënien e provimit të Materializmit, që ishte i detyruar për të hyrë në mbrojtjen e Diplomës. Nuk ishte një provim që na kërkonte kohë se materialet e tij i kishim dhënë shumë herë provim, që në fundin e shkollës së mesme dhe më tej në universitet. Partija që lindi më 1941-materia është primare - shfrytëzimi i njeriut nga njeriu dhe revolucionin e bëjnë masat. Mjaft të dije këto dhe ishe një marksist-leninist i sprovuar , i gatshëm për të projektuar vepra të denja, që “përshkoheshin nga filli i kuq i teorisë marksiste-leniniste”.

Si punë “serioze” studimore, unë sigurisht që ja shkova “fillin e kuq” sepse i tillë duhej të ishte këndvështrimi. Theksova bazën ekonomike shoqërore të zhvillimit të Korçës duke renditur më pas edhe gjithë faktet urbanistiko arkitekturore të shoqëruara me fotografi të ndërtimeve të asaj kohe. Padyshim që drejtimi nga Piroja ishte vendimtar. Ai e njihte mirë qytetin, sidomos gjatë viteve, kur kishte punuar dhe jetuar në Korçë.

Nuk mund të flas për cilësinë e punës së diplomës, se dukej që gjithshka ishte “rregulluar” të shkonte më së miri. Recenzent ishte Leka Meksi (shok i ngushtë i Piros) dhe në komision ishin Vera Bushati (e intersuar që tema të vlerësohej), Fred Luarasi (baxhanak i Piros) dhe Enver Faja. Të vetmen pyetje “kritike” ma bëri urbanisti Faik Alimehmeti (edhe ai në komision), të cilit ju përgjigja me “arrogancën studentore” të dikujt që e di se nuk do ketë më të bëjë me pedagogët e tij. (Kujtoj që me të njëjtën arrogancë ju përgjegj Gent Nishani një “pyetje me spec” të Enver Fajës). Ndoqa vetëm mbrojtjen e diplomave të dy shokëve të mij, Genc Barbullushit dhe Gent Nishanit, se ka të ngjarë që diplomat e tjera mbroheshin pasdite, ose ishin mbrojtur një ditë më parë. Genci dhe Genti kishin dy punë-diploma shumë të mira.

Tashmë ishim “arkitektë“ dhe mund të krenoheshim me një blok dyfletësh ngjyrë blu, që kishte fytyrën tonë dhe poshtë saj titullin “Arkitekt” (E imja është shkruar gabimisht “Arkitekturë“, por këtë fakt e kam mbajtur fshehur deri sa dola në pension, se mund të rrezikonte punësimin tim!) Nuk kishte ceremoni me flakje në ajër kapele “akademikësh”, madje nuk kishte asnjë lloj ceremonije. Kishim hyrë heshturazi në një botë ku dëshëronim të hynim dhe po dilnim po ashtu pa bujë. Nuk besoj as të kemi festuar me shokët e shoqet e kursit, se të gjithë nxitonim të shkonim atje ku na prisnin “hallet” tona.

Ishim në mes të “rrugës së madhe”, por më të privilegjuar se studentët e tjerë se do kishim punë zyre në qytet. Ata më fatlumët pranë teknografit, ndërsa të tjerët, atje ku kishte nevojë Partija.

Kujtime të “studentllikut” (4)

 (vijim)

Me këtë përgatitje hymë në vitin e fundit të Universitetit. Përvoja e atyre viteve kishte qënë shumë e “bukur dhe relaksuese”. Kishim liri të plotë (sa mund të quhesh i lirë nën Diktaturë), ngarkesë jo të madhe mësimore dhe mund të bridhnim e të dëfrenim në Tiranën e gjysmës së parë të viteve ‘80. Racionimi i ushqimeve nuk ishte në masë të madhe, edhe pse ndonjëherë merrja ndonjë qese me miell për ta shpënë në Korçë, nga shoqja e klasës Fatlinda Murthi, që duket se kishte ndonjë të njohur në një dyqan ushqimesh. Tirana ende mbahej më mirë se “rrethet”.

Diçka e mirë kishte ndodhur për Shqipërinë në fund të vitit 1981 me vetvrasjen e Mehmet Shehut. Me dinakërinë e tij të njohur, Diktatori e pat kthyer edhe atë situatë në dobi të tij. Filloi një fushatë spastrimesh në organet e Sigurimit dhe të Dhunës, për të hedhur fajin e terrorit të vazhdueshëm tek ta. E kujtoj mirë atë natë të 18 dhjetorit, se të nesërmen duhet të dorëzonim projektin e banesës kolektive dhe ishim shumë prapa me fletët e vizatimit. Kishim nisur të punonim që në drekë në dhomë, bashkë me shokun tim Piro Stefa. Mendonim ta gdhinim për të arritur maksimumin e mundshëm. Nuk kishim dalë fare nga dhoma dhe nuk dinim se ç’ndodhte në Tiranë, Më 7.30 ose 8.00 të darkës, nga altoparlanti i dhomës, të cilin e mbanim gjithë kohën hapur u dha lajmi “në një moment krize nervore shoku Mehmet...”, më pas ndoshta edhe një biografi e shkurtër e tij dhe ne ishim totalisht të shtangur. Nuk ishte diçka e zakonshme apo e pritshme. Më pas filloi një këngë popullore dhe Piro Stefa tha: “Nuk e prisja o Mehmet Shehu të të përcillnin me saze!” Vetëm kaq dhe pas 10 minutash rramë të flinim se nuk dinim ç’të bënim. S’mund të them se ndjeva gjë, se për Shehun nuk kisha pikën e simpatisë, por edhe gëzim nuk ndjeva. Mendjen e kisha më shumë tek projekti që do e dorëzonim të papërfunduar. Ndoshta të nesërmen na dhanë edhe 48 orë shtesë për shkak të situatës së jashtëzakonshme, që sipas Partisë “përballohej me mobilizim të jashtëzakonshëm”. Por i gjithë viti 1982 ishte vit kur mund të flisje më lirshëm dhe kishe më pak frikë nga përgjuesat dhe spiunët.

Po atë vit diskutohej që vitet shkollore të shtoheshin dhe me mendje thosha “le të bëhen edhe 7” sepse e dija që ishte më mirë se të hyja në punë. Të mijtë më dërgonin rregullisht një shumë jo të vogël lekësh dhe restorantet e Tiranës kishin larmi gjellësh dhe mezesh. Nuk kishte klube nate, apo diskoteka ku mund të vallzoje, por kënaqeshim edhe pa to, veçanërisht ne studentët konviktorë, që mund të bridhnim cep më cep të Tiranës dhe në çdo orë. Ndonjëherë shkonim edhe në Durrës për plazh, apo në qytetet afër për të ndjekur ekipin e futbollit të “Skënderbeut” kur luante në Kavajë, Durrës, Elbasan apo Shkodër. Merrnim nga jeta më të shumtën që ofronte ajo nën Diktaturë. Ndoshta kënaqeshim me pak, se e dinim edhe vetë që rronim si “miza në by... të kalit”, por nuk mund të ndërmerrnim avntura me zarar. Natyrisht që sytë e veshët i kishim nga Perëndimi, por jo duke menduar për një përmbysje të shpejtë të pushtetit, por duke shpresuar se Diktatura do zbutej dhe do i afrohej asaj të Jugosllavisë ose vendeve të tjera “revizioniste” dhe do kishim mundësi edhe të shkonim jashtë shtetit. Ishim studentë të Arkitekturës dhe Piramidat, tempujt grekë, ndërtimet e Bahaus-it dhe qendrën “Zhorzh Pompidu” i kishim parë vetëm në revistat e huaja. Si degë gjysëm art e gjysëm inxhinieri, Arkitektura nuk kishte as mundësinë e studimeve jashtë shtetit për studentët “ekselentë“, si i kishin degët e tjera të Inxhinierisë. Ishim të “dënuar” me studim të përjetshëm “pa prekje” të kryeveprave të arkitekturës botërore. Një kufizim jo i vogël.

Megjithatë, të armatosur me ato që kishim (një arkitekt i njohur, Ben Arapi, që më kishte parë atë vit me një tufë hudhrash të njoma dhe një çadër në dorë, theshte duke qeshur nuk kam parë ndonjëherë arkitekt me çadër dhe hudhra) i hymë “finales” që do na çonte në “kurorëzimin” me titullin e lakmuar. Lënda kryesore ishte Kompozimi Arkitekturor. Për fatin tonë, atë lëndë do na e bënte arkitektja e mirënjohur Valentina Pistoli. (Sërish një korçare në plejadën e arkitektëve më të mirë të asaj kohe,) Me Valin mësuam si të projektojmë një hotel dhe realizuam vërtet projekte të mira. Në semestrin e dytë unë zgjodha të projektoja një shkollë të mesme muzikore në vend të interiereve të hotelit, që zgjodhën shumë të tjerë. Sërish nën drejtimin e Valit, ai ishte projekti më i mirë i imi i viteve të Universitetit. Njëkohësisht vazhduam lëndën e Urbanistikës me Fajën dhe Faik Alimehmetin, por pa ndonjë interesim dhe impenjim të madh. Me sa kujtoj kisha për projekt një plan rregullues të fshatit Kllojkë të Tiranës, projekt që e bëra pa shkelur në Kllojkë dhe pa e vrarë mendjen se si do dilte dhe a mund të ishte i vlefshëm për banorët e kooperativës së Kllojkës. Nuk kisha asnjë dëshirë të bëhesha urbanist dhe më pëlqente të projektoja ndërtime, kryesisht banesa dhe objekte social-kulturore, që ishin dëshira e thuajse të gjithë studentëve të arkitekturës. Edhe interieret nuk më kishin ngjallur shumë interes dhe kjo mbeti një nga “cenet” e ardhme në punën time si arkitekt. Mund të konceptoja hapësira të brendëshme interesante, por pa i shoqëruar me mobilim dhe elemente të tjera që ju shtonin vlerat. Po dilja një “kitekt” i betonarmesë dhe i konstruksioneve metalike, por jo i interiereve.

Marëdhëniet tona me pedagogët gjatë vitit të katërt ishin gati si marëdhënie mes kolegësh. Me më të rinjtë kishim një lloj afërie, thuajse të natyrës kamarateske. Na toleronin edhe ndonjë çapkënllëk të moshës, sepse me siguri kishin ende të freskëta ato të kohës së tyre studentore. Më kujtohet që ngacmonim Engjëll Dhramin dhe pasi e kishim kaluar masën dhe e shihnim që pedagogu ishte vërtet i mërzitur, Genc Barbullushi ndërhynte me humor për t’i kërkuar falje dhe i përgjërohej të lejonte t’i puthte gishtin e vogël së këmbës së majtë! Enxin nuk e bënte as kjo kërkesë të buzëqeshte, por ne sehirxhinjtë tjerë gajaseshim me situatën dhe batutën. Studenti Genc gati në gjunjë, që këmbëngulte, që pedagogu të hiqte këpucën dhe çorapen nga këmba e majtë që ky t’i puthte gishtin e vogël! Dhe e gjithë ngjarja pa përdorim të ndonjë sasie alkoli.

(vijon)

Shenim: Ne foto ark. Valentina Pistoli

Kujtime të “studentllikut” (3)

 (vijim)

Në vitin e tretë patëm edhe “kontaktet e para” me lëndën e Urbanistikës, të cilën gjithashtu e ndiqnim “veresije”, sepse i ndjeri Enver Faja na dukej pak qesharak gjatë shpjegimit dhe njëkohësisht kishim tekst dhe mund ta mësonim për të “hedhur” provimin. Më kujtohet një herë që ktheheshim nga mësimi për në Qytetin e Studentit afër të cilit jetonte Faja si edhe Gent Nishani. E kishim profesorin në mes dhe flisnim për korifejtë e arkitekturës botërore. Mezi mbanim të qeshurën të dy me ekzaltimin e profesorit tonë kur i përmendte emrat e tyre.

Nuk di pse Faja nuk ishte i përfshirë në “zyrën e projektimit” të Katedrës atë vit. Ai kishte kontribuar në disa vepra të njohura në kryeqytet si Galeria e Arteve dhe Muzeu Kombëtar, që atë kohë konsideroheshin ndër veprat më të mira në Shqipëri. Ndoshta angazhimi i tij në lëmin e Urbanistikë e pat lënë disi jashtë veprave arkitekturore të viteve ‘80.

Por “zhgënjimi” më i madh i joni ishte në lëndën e Kompozicionit, të cilën e prisnim me shumë ëndërra qysh në dy vitet e para. Ishte lënda ku mendonim se do “shpërthenin” aftësitë tona krijuese dhe ku do ndjeheshim vërtet arkitektë (të gatshëm për të punuar në ëndërrat tona në studiot e Renco Pianos, apo të Filip Xhonson.)

Për shkak të shpërndarjes së orëve tek pedagogët e Katedrës, kompozicioni atë vit ishte lënë në dorën e pedagogut Isuf Sukaj. E ndjenim që nuk do mësonim dot shumë, se kishim një lloj ideje për aftësië e Isufit, por gjatë lonsultimeve e të zhgënjimi ishte i plotë. Isufi i shkretë, specialist shumë i mirë për ndërtimet bujqësore dhe blegtorale, nuk ja kishte idenë e arkitekturës bashkëkohore. Niveli i tij në drejtimin e projekteve të banesës kolektive dhe kinemasë (dy projektet semestrale të kursit) e them pa frikë që ishte nën nivelin e njohurive tona. Patëm liri për ato projekte, por në mungesë të plotë të udhëheqjes profesionale. Marëdhëniet me të ishin shumë të mira, por ne vuanim nga mungesa e një mentori të mirë, i cili do dinte të na fuste në një udhë të mirë konceptimi vëllimor dhe funksional. Nuk mudn të gjykoj sot për nivelin e projekteve tona, por di që as ne dhe as Katedra nuk ishim të kënaqur. Edhe ata prisnin më shumë nga grupi jonë.

Isufi (ato vite edhe një lloj shefi administrativ i Katedrës), gjatë muajit të praktikës mësimore të bëja projektin e Stacionit të Trenit të Kavajës, Ai ishte vetë kavajot dhe nuk di nëse donte të përfshihej në projektimin e stacionit apo donte të ndihte qytetin e lindjes. Besoj se ato vite Kavaja mbulohej nga ZUP-i i Durrësit në krye të të cilit ishte i mirënjohuri, ark. Koço Miho. Nuk kishte përse të pyesja dhe me plot dëshirë u mundova të bëja diçka, mbështetur edhe në dy projekte shqiptare stacionesh që pedagogu më kishte dhënë. Sërish “sytë m’i hapi” Gon Lufi, kur e pyeta për konceptimin e një stacioni treni. Sukaj nuk mund të më jepte asnjë këshillë. Nuk di ç’u bë me planet dhe fasadat, se nuk ishte një projekt i detajuar, pasi koha në dispozicion ishte vetëm një muaj!

Në vitin e tretë, mbyllëm edhe Vizatimin e Lirë (një semestër). që kur e shoh sot, ishte një lëndë tejet e zgjatur gjatë studimeve. Ne na pëlqente si lëndë se disa prej nesh kishin patur prirje dhe dëshirë për të vizatuar qysh në fëmijëri. Gjatë saj mësuam përdorim të mirë të akuaralit dhe vizatimit me laps, pa u futur në teknika të tjera të pikturës, me përjashtim të ndonjë grafike që provonim vetë në kohën e lirë. Pas studimeve, shumë bashkënxënës dhe studentë të tjerë të arkitekturës zhvilluan prirje të mira për pikturë dhe morën pjesë në ekspozita kombëtare dhe ndërkombëtare. Ishte Vizatimi i Lirë dhe përdorimi i akuareleve, që na kishte ngjitur në Fakultetin e Inxhinierisë nofkën “bojaxhinjtë“. Ne shpesh mendonim se “inxhinierët” e ardhshëm kishin një lloj zilie për ne, ndaj edhe na sugjeronin me ironi, që duhet të ishim përfshirë në Institutin e Arteve dhe jo tek inxhineria. Për fat të mirë kjo nuk ishte konsideruar kurrë si ide e mundshme nga Katedra e Arkitekturës.

Programin tonë mësimor, me shumë përqëndrim tek vizatimet arkitekturore dhe ato të lira, e konstatuam gjatë një vizite të një grupi pedagogësh turq të Arkitekturës të Universitetit të Lindjes së Mesme në Ankara. Ata shfaqën një dokumentar në anglisht (Universiteti ishte me programe dhe drejtim nga profesorë amerikanë) të veprimtarisë së studentëve, ku konstatuam me keqardhje se programet tona ishin ku e ku më të prapambetura. Edhe pedagogët turq, nga ç’kishin parë nga projektet e studentëve dhe nga ndjekja e ndonjë ore mësimi, kishin konstatuar se i kushtohej shumë rëndësi paraqitjes grafike të projekteve, por jo përmbajtjes dhe mundësive të realizmit në praktikë. Me një fjalë ne ju kushtonim shumë rëndësi “bojnave”!

Nuk di nëse këmbimet me turqit ndikuan tek Katedra për përmirësimin e programeve në të ardhmen, por në të njëjtën kohë, shqetësimet e studentëve (dhe të vetë pedagogëve) patën krijuar një lëvizje për ndryshimin rrënjësor të programeve. Asistuam në një mbledhje të shumë arkitektëve të njohur, të ftuar nga Katedra pikërisht për të diskutuar lëndët e reja të domosdoshme për formimin e një arkitekti. Pati diskutime të zjrrta nga ata që dinin dhe nga ata që s’dinin, por gjithsesi ishte një hap i hedhur në drejtimin e duhur. Disa vjet si kishim mbaruar ne, dega e Arkitekturës u nda në dy profile (arkitekturë dhe urbanistikë) pas vitit të dytë. Edhe vitet e shkollimit u bënë pesë nga katër që ishin tonat. Me siguri që ka patur përmirësim në programe dhe tekste, por unë nuk u interesova më kurrë se ç’ndodhte në “botën qe kisha lënë pas”.

(vijon)