Trotuari i “kokave të prera”

Edhe pse nuk është më një trotuar, pasi me realizmin e Këmbësores( pedonales) Bulevardi Shën Gjergji tashmë është bërë njësh me dy trotuaret dikur në krahët e tij. Eshtë një hapësirë e këndëshme e qytetit ku kam lindur. Ndoshta Bashkia duhet të ishte treguar më e kujdeshme me lokalet mbi “trotuar” ose më mirë me pjesët jo fikse të lokaleve të ish- Mapos. Megjithatë, e gjitha si kompleks është një pjesë shumë e bukur e qytetit.

Tani kam mësuar se është vendosur edhe një bust i Zai Fundos. Kam shkruar disa herë rreth figurës të përmasave europiane të Zait, që meriton emërtimin e një sheshi, të një institucioni të rëndësishëm të qytetit dhe pse jo edhe vendosjen e një shtatoreje.

Por vendosja në atë vend, ku dikur ka qënë trotuari dhe më pshtë disa koka të Rilindasve korçarë më duket i pavend dhe i pastudiuar. Nuk e di nëse Bashkia bën projekte më parë për ndërhyrje të tilla në Qendër të qytetit dhe i shpall për publikun shumë muaj para se të ngrihet monumenti përkujtimor. Sepse është tepër “marrok” ngjeshja e disa skulpturave në një hapësirë kaq të vogël. Të duket si një dëshirë mendjeshkurtër për të pasur një kokë, apo një skulpturë të një figure historike, medoemos në “presidiumin” e qytetit. Busti i Zait (unë do e mendoja shtatore) mund të ishte kudo në qytet, në një hapësirë të bukur dhe t’i jepte emrin asaj. Sepse janë emrat dhe monumentet që e bëjnë një hapësirë të rëndësishme dhe jo vendi që i bën të rëndësishëm figurat historike.

Në atë pjesë të Korçës, ka patur aq ngjarje me rëndësi, sa po t’i lidhim të gjita figurat historike me të do na duhen të kemi çdo dhjetë metra një ‘kokë të prerë“, një bust apo një shtatore.

Po përmend vetëm që 20 metra më poshtçë vendit ku ështe vendosur Zai, ka qënë varri i Anastas Lakçes, që meriton një bust apo edhe thjesht nj[ pllakë përkujtimore; atje pranë ka meshuar për herë të parë në shqip Fan Noli; është krijuar Republika Autonome; ka qënë shtëpia e Jovan Cico Kosturit; ka qënë shtëpia e Mandi Tërpos që e dhuroi për Mësonjtore; janë vrarë 59 korçarë gjatë një demonstrate paqësore dhe shumë e shumë ngjarje të tjera.

Nëse do nxitohemi se “kush ta kapë sa më parë Presidiumin” sigurisht që do krijojmë situata urbano-hapësinore të pakëndshme madje qesharake. Njëlloj si çvendosja e tre kokave të Rilindaseve pranë vendit të WC-ve Publike për shkak të një rikonceptimi idiot të Bibliotekës së Kolevicës nga australiani Uillson.

Sepse me këtë dëshirë për të vendosur gjithshka në qendër, nesër mund të kujtohen të vendosin Petro Ninin dhe Nuçi Naçin pranë Mësonjtores, madje edhe Vasil Avramin, Koçi Xoxen dhe Raqi Filon pranë Bashkisë. (Për Niko Peleshin është menduar që tani të vendoset më këmbë përkrah Themistokli Gërmenjit.)

Për të kapërcyer komentet me humor, që i bëj për ta ç’dramatizuar situatën urbane të krijuar nga vendosja e busrtit të Zai Fundos, po ritheksoj që ndërhyrje të tilla duhet të jenë të këshilluara mirë nga historianë, arkitektë, skulptorë dhe piktorë, si edhe të jenë të shpallura para qytetarëve, sepse hapësirat në atë pjesë të qytetit (por edhe përgjatë bulevard Republikës) janë shumë shumë kufizuara.

Vërtet që është vonë dhe nuk ka kuptim të kërkohet vendosja e Llazar Fundos në një vend tjetër, por është e domosdoshme, që në pjesën qëndrore të qytetit , tashmë të masakruar nga Kulla Vrojtuese të mos bëhen gabime të tjera.

Nëse do kisha diçka në dorë, do e shembja atë Kullë Turpi dhe në vend të saj do vendosja shtatoren e Zai Fundos, njeriut që ishte mes ideatorëve të Europës së Bashkuar, vendit ku na takon të jemi dhe të cilit me zor po i afrohemi.

Sepse kemi ende shalratanë, që bëjnë “qoka” dhe nuk marrin vendime të duhura, të pëlyeshme nga qytetarët e një qyteti dikur të mahnitshëm, si ishte qyteti im në vitet më të bukura të Zai Fundos.

Baballarët nuk duhen harruar!

Titulli është një lloj “urdhëri” i pakuptimtë, sepse askush nuk e harron babanë edhe nënën e vet, edhe sikur njëri nga prindërit t’i ketë braktisur që në lindje. Edhe pse mund të mos e kesh njohur, edhe pse mund të ketë dashur kurrë të të takojë, edhe pse kur ke shkuar dhe i ke thënë “jam biri jot!” dhe ai/ajo të kanë parë me mospërfillje, nuk ka se si t’i harrosh. Duhet të ketë di]ka në nënndërgjegjen tonë, që të thërret “është nëna ime- është babai im”.

Më rierdhi ky mendim në mendje, ndërsa lexoja një shkrim shumë të mirë të Fatos Lubonjës rreth ngjarjes të para dhjetë ditëve, kur protestuesit antikomunistë, i vunë zjarrin vilës ku ka jetuar Enver Hoxha. (Pa të drejtë quhet e Diktatorit, sepse edhe pse ka bërë një shtesë me paratë e shtetit, Hoxha ja ka grabitur një italiani atë vilë.)

Nuk dua të krijoj për asnjë ]ast mendimin e shtrembër se Enveri ka qënë Baba i Kombit, ose një prej baballarëve të tij!

Them që përcaktime të tilla figurative duhet të jenë shumë të kursyera. Me sa e njoh historinë e vendit tim, mendoj që as Skënderbeu dhe askush tjetër nuk e meriton të quhet Babai i Kombit.

Por për tu kthyer tek ]ështja e kujtesës individuale, për të cilën e nisa këtë shkrim dhe që nuk ka të bëjë me atë të Lubonjës që lidhet me kujtesën kolektive.

Të ndjehesh krenar, apo pa ndonjë ndjenjë të fortë apo me turp për babanë dhe nënën është e natyrshme. Nuk ka të bëjë aspak me atë që quhet “dashuri e pakushhtëzuar”. Eshtë ndjenjë që kushtëzohet nga bashkësia ku jetojmë dhe nëse njeriu nuk do ishte një qënie shoqërore këto ndjenja nuk do ekzistonin. Ti vazhdon t’i duash prindërit dhe faqe opinionit ke zor t’i përmendësh shpesh dhe je më i kujdesshëm. Ose edhe mund ta dënosh për ]ka bërë, si kanë vepruar bijtë e Mehmet Shehut dhe përsëri ta duash dhe të nderosh kujtimin e tij. Po njëlloj si ka raste si ai i Th.Th., që mohoi që ishte i jati, një mesoburrë i veshur thjesht, dhe për të cilët Ki]o Blushi pat shkruar një tregim, që më vonë u bë edhe film me metrazh të shkurtër.

Por duke u kthyer në Fatos Lubonja, i cili edhe në këtë shkrim përmend me shumë dashuri dhe nderim bashkëvuajtësit e tij Vangjel Lezho dhe Fadil Kokomani, të vjen në mendje a kishin fëmijë apo të afërm të tjerë, këta burra të burgosur, që Lubonja vazhdimisht i ka përmendur si heronj? Nuk më ka qëlluar kërkund të lexoj ndonjë shkrim të themi, nga vajza e Lezhos ose mbesa e Kokomanit. (Po e ripërsërit, që nuk di nëse ata kanë pasur trashëgimtarë dhe nëse familjarët e tyre jetojnë diku, në Shqipëri apo në botë.)

Gjithsesi, le të supozojmë se familjarët e Lezhove, Kokomanëve dhe të tjerë martirëve të kohës së Diktaturës, nuk kanë mundësi të shkruajnë ose edhe thjesht se duan t’ju qëndrojnë larg mediave. Ose dhe mund të mos jenë të kënaqur me sjelljen e të parëve të tyre, që përfunduan në burg në mënyrë “marroke” duke i braktisur familjarët dhe duke i detyruar të vuajnë. Unë vetë, kur kam lexuar për letrën që dy gazetarët e burgosur i kishin dërguar nga burgu Komitetit Qëndror, i kam “gjykuar” krejt të shkëputur nga realiteti dhe ndoshta naivë. Po të mos kishin dërguar atë letër ata ndoshta do ishin gjallë edhe sot e kësaj dite. Por ndaj asaj që ka ndodhur nuk diskutohet me “sikur”. Eshtë di]ka që ka ndodhur dhe të gjorët Lezho dhe Kokomani e paguan me jetën e tyre.

Por nëse familjarët e tyre (po e përsëris që nuk di se kanë të tillë) heshtin për një arsye ose tjetër, dhe njëkohësisht marrin përfitimet materiale që vijnë nga ligjet për kompesimin e të përndjekurve, atëhere kemi të bëjmë me një deformim të madh moral të tyre. Dhe të gjithë atyre të tjerëve, të cilët nuk bëzajnë për atë që ju ka ndodhur nënave dhe baballarëve të tyre.

Të gjithë ne jetojmë moralisht mbi një bazë që është krijuar prej paraardhësve tanë. Nuk është e thënë, që t’ju ngjajmë mendërisht dhe moralisht të parëve tanë, qofshin këta të largët në kohë apo nëna dhe babai. Gjithkush ka identitetin e tij mendor dhe moral. Por nëse njerëzit rrahin gjoksin për gjyshër që kanë bashkëpunuar me fashizmin dhe i nxjerrin si patriotë të kulluar për “Shqipërinë etnike”, ky është një qëndrim falsifikues dhe i qëllimshëm. Të njëjtit njerëz mund të fshehin faktin se i vëllai i nënës ka qënë të themi, hetues katil i kohës së Diktaturës.

Pa dashur të hapem shumë, po përmend edhe di]ka që ka të bëjë me veprat e shkruara të pasardhësve. Nëse në këto vepra autori i paraqet gjyshin, babanë apo tezen të ndryshëm nga sa kanë qënë, në rrafshin moral apo politik, ky është një qëndrim i njëjtë me atë të atyre pasardhësve që heshtin për baballarët e tyre. Eshtë një qëndrim “rrenacaku” që do t’i paraqesë të afërmit krejt ndryshe nga sa kanë qënë, për të ndikuar opinionin që tashmë nuk njeh të kaluarën dhe për të përfituar sadopak nga rrethanat politike apo edhe të marëdhënieve me vendet fqinje.

Janë qëndrime intersaxhinjsh të pandreqshëm, që mund të përdorin heshtjen apo falsifikimet e shkruara për të parët e tyre. Dhe kjo nuk është gjë tjetër ve]se një bjerrje e plotë morale.

Baballarët (me të mirat dhe të këqiat e tyre) nuk duhen harruar!

Shenim: Foto nga filmi "Babai i studentit"

Ja zilja ra, ora mbaroi...

Gusht i vitit 1979. Në plazhin e Durrësit, në katin e tretë të pallatit që quhej “sharra”. (Ndoshta tani ka humbur mes një pylli pallatesh shumëkatesh. Atëhere ishte pallati i parë “turistik”, i projektuar mbi modelet e kabinave të plazhit. Një dhomë, me një aneks gatimi dhe një banjë. Natyrisht edhe një ballkon në vend të verandava që kishin kabinat prej druri. Pallati ishte i suvatuar mirë me një ngjyrë okëri dhe njësinë tonë e kishte siguruar aktori Pandi Raidhi, Nuk ishte e lehtë të gjeje një kabinë plazhi në ato vite, gjatë muajve të verës.

Ne ishim 7 shokë, që kishim mbaruar një vit më parë shkollën e mesme dhe prisnim të mësonim a do shkonim dot në universitet. (Më e saktë është të them se diçka dinim, por nuk ishte ende zyrtare dhe e afishuar.)

Por titulli i shkrimit, me zilen që bije, nuk ka lidhje as me shkollën e mesme dhe as me auditorët e shumë ëndërruar të univeristetit. Ka të bëjë me një ditë shiu të vazhdueshëm në plazh, ndoshta nuk ishte e vetmja ditë, se atë mëngjes as ishim munduar të shkonim në plazh. “Sharra” ishte pas rrugës automobilistike dhe për të shkuar në “rëra” duhet të bënim rreth 50 metra. Të parët shkonin dy shokë, që detyrë të vetme kishin “vendosjen e çadrës” në plazh, që përmblidhte hapjen “e mundimshme” të një vrime në rërë dhe më pas “nguljen” në të të çadrës. Dhe ndërsa njëri mbante fort bishtin, tjetri hapte çadrën dhe shtriheshin të bënin banjo. Deri në darkën e vonë, kur kush shkonte i fundit në dhomë, merrte me vete edhe çadrën.

Atë mëngjes me shumë shi dhe vetëtima, rrinim mbi dyshekët e shtruar tej e tej dhomës, dhe luanim me letra. Deri sa dikush trokiti në derën tonë. Ishte një grua e re, ezmere, që pushonte me familjen e saj një kat më poshtë. Ishte një familje me disa breza dhe gruaja e re bashkë me burrin mjek, kishin edhe një djalë ndoshta dy vjeçar. Duke buzëqeshur dhe pa shumë ndroje, na tha se dy të njohurit e saj donin të vinin në dhomën tonë, se kishin dëgjuar që këndonim të shoqëruar nga dy kitara. Pakëz të çuditur, sepse gruas së re nuk ja dinim emrin, pranuam të vinin dy djemtë e rinj, që ajo njihte. Emrat e të cilëve gjithashtu nuk i mësuam.

Kjo skenë që zgjati mbi gjysëm ore, mu kujtua ndërsa dëgjoja Redon Makashin që këndonte këngën “Zilja”. E pata kërkuar vetë në Youtube duke shkruar ‘ja zilja ra”. Dhe më ishte shfaqur Redoni i thinjur.

Atë vit, kur ne pushonim tek sektori “Hekurudha”, djali i Fitim Makashit duhet të ishte ende në ndonjë shkollën fillore në Tiranë.

Njëri nga djemtë e rinj, ai më i madhi, pasi dëgjoi dy tre këngë nga ne, kërkoi t’i binte kitarës. Ndërkohë gruaja e re ishte kthyer në dhomën tonë, pasi ishte kujdesur ndoshta për të miturin e saj. U ul edhe ajo në shtratin portativ, ku ishte ulur edhe kitaristi i panjohur. Pranë tij dhe e shihte me sytë që i shkëlqenin. Djaloshi (nuk di në ishte student, a punonte diku në Tiranë) filloi të këndonte:

Ja zilja ra, ora mbaroi

Unë mezi pres që ta takoj

Dhe vajza doli me çantë në dorë,

Porsi një flutur tek un’ vrapoi...

Ishte një këngë, që nuk e kishim dëgjuar më parë dhe djaloshi tjetër e shoqëronte në zë të dytë. Kitaristi shihte herë kitarën dhe herë gruan e re. Dukej që kishte diçka më shumë se pasioni për këngën mes tyre.

Ne vazhdonim të shinim skenën jo shumë të pritshme, por kënga na u duk melodioze dhe e kapshme dhe nisëm ta shoqëronim. Kishte një lloj ngjyrimi si këngët “doo whop” të viteve ‘50 në Amerikë, një lloj stili që përdorej në këngët e krijuara në Tiranë në vitet ‘70 dhe që këndoheshin në gjelbërimin pranë Liqenit Artificial. Nuk ishte e vështirë të kapej dhe ne po bënim një lloj “kori” harmonioz, duke vazhduar të shihnim me buzëqeshje “serenatën” që po ndodhte në dhomën tonë tek Pallati “sharra”.

Nuk mësuam nëse kitaristi i dashuruar ishte autori i këngës dhe e kishte krijuar dikur për vajzën që ishte bërë grua e re. Nuk treguam kureshtje se mund të kishim mësuar rreth historisë të asaj kënge melodioze. Më pas e kishim shtuar në repertorin tonë, por shumë vite më vonë kënga kishte “rëshqitur” nga tufa e këngëve tona të preferuara.

Në vitet e Universitetit, fatkeqsisht mësova, se gruaja e re, që kishte pushuar tek “sharra” në një “pesëmbëdhjetditësh” me ne, ishte vrarë bashkë me të dashurin e saj nga rojet e kufirit detar, tek sa tentonin të arratiseshin. Kishte braktisur familjen për dashurinë e çmendur, që mund të ishte ose jo, dashuria që ndriçonte sytë e saj, atë ditë gushti të nxirë pus dhe me vetëtima.

Për fatin e keq të dy të rinjve të dashuruar, kishte rënë zilja e fundit.

Një zile breshërie kallashnikovi.

Redon Makashi ishte ende në shkollën fillore.

Shqiptarë mos u çudisni...kur flinit ata vidhnin!

Më është krijuar përshtypja (ndoshta e gabuar për shkak të largësisë), që një pjesë jo e vogël e shqiptarëve janë çuditur me kthesën e Ramës për SPAK-un, me qëndrimin monolit të Ps-së për të mos e dhënë imunitetin e Belas, me qëndrimin “as mish as peshk” të ndërkombëtarëve të nderuar.

Dhe mes atyre që “çuditen” nuk janë vetëm opozitarët e përherëshëm, por edhe elektorati me ngjyrë ‘majmun bojë hiri”, edhe socialistët e zhgënjyer, ndoshta edhe shumë socialistë të afërt me “Skënderbeun” si “Mamica” apo mbrojtësi i kështjellës parlamentare “Vrana Di Lana”.

Unë, dhe disa të njohurit e mij, çuditemi me ata që çuditen. Sepse kanë kaluar vetëm 10 muaj, kur populli trim dhe demokracidashës, ja kishte futur gjumit “një të djel një dit namazi” ndërsa drogëshpërndarësit, patronazhistët, militantët dhe “dinakët” ishin lëshuar të blinin dhe vidhnin votat, e atyre që nuk shëllëreshin lokaleve të fshatrave dhe qytezave turistike të Shqipërisë, por kishin votua.r

Ajo ditë maji, më kujtoi një maj tjetër, kur në fuqi nuk ishte Berisha me xhinse, por Edi me hundë shqiponje dhe opozitarët braktisën qëndrat e votimit për t’ju lënë dorë të lirë militantëve, ish-spiunëve, dallkaukëve dhe “dinakëve” të vidhnin votat e atyre që kishin votuar. Ishte 26 maji i vitit 1996. Gati 30 vjet më parë. Dihet nga të gjithë se ç’ndodhi pas asaj braktisjeje “idiote” të votimeve. Berisha nxiti psikologjinë e verbër të njerëzve të fusnin më shumë para në Sudet me kompani, për të fituar zgjedhjet lokale, dhe më pas erdhën kolapsi ekonomik dhe ‘97-ta.

Më 11 maj të vitit 2025, shqiptarët i ishin “dorëzuar” fatit të paracaktuar, që “Edi fallxhori” e paraqiste si një fitore midis 76 dhe 91 (ose disa djall numura të ngjashme) dhe fitoi saktësisht mesataren aritmetike të tyre. Atë që i duhej për të sunduar pa probleme, për të ndryshuar ligjet si i duheshin, për të mbojtur Ballukët dhe goditur Ahmetajt dhe për të vjedhur për veten, Lindan , Zahon dhe ca Linda dhe Zaho të tjerë ,socialistë të përgjëruar.

Tani shqiptarët, që kanë gjetur çdo lloj justifikimi për të mos shkuar në zgjedhje, ose për të votuar për Flamur Nokën në vend të Arlind Qorit, habiten. “Deri këtu arriti?!”

Kështu u habita edhe unë me disa shokë të mij, kur Berisha u betua si President në kushtet e shtetrrethimit në marsin e vitit 1997. Thamë të njëjtën gjë: “Deri këtu arriti?!”

Deri këtu dhe më larg arrijnë Diktatorët të dashur bashkëatdhetarë!

Ne më pak, se të gjithë europianët e tjerë nuk duhet të çuditemi se deri ku arrijnë politikanët që marrin fuqi absolute.

E patëm parë, kur një “mësues dembel”, që nuk kishte punuar kurrë dhe që nuk kishte dhënë asnjë provim, u vu në krye të vendit dhe nuk “u shkul” për 45 vjet. Deri sa e mori “I paçim Uratën!”

Me të njëjtën mendësi nuk shkulej Berisha në fillimin e ‘97 ës.

Me të njëjtën mendësi nuk shkulet Edi Rama në vitin 2026. Endërron që si sho Enver të vdesë pa rënë nga froni!

Por fajin duhet ta kërkojmë tek vetja dhe jo tek politikanët me prirje diktatoriale. Ata të tillë kanë qënë që ditën e parë dhe disa, si Edi i Kristaqit as janë munduar ta fshehin. Por ne i besuam, i votuam, i rivotuam dhe kur pamë se na kishin hipur mirë mbi kurriz. Theshim me mendje: “Ky të paktën nuk po rreket të na i fusë nga pas!” Dhe duke pasur prapanicën e sigurt ja futëm gjumit.

Tani u zgjuam dhe pamë se na kanë lënë pa rrugë, pa pensione, me çmime në qiell dhe me kërcënimin mbi kokë “Do ja u bëjmë më keq po të kërkoni që hajdutët të arrestohen!” Dhe hapim sytë e habitur dhe themi “Si është e mundur!”

E o e është!

Se nuk e mësuam këtë historinë, që po zgjodhe një zarbë si “Kadi” pastaj nuk mund të ankohesh se të thonë “shko ankohu në Kadiu për Kadiun!”

Dhe historia përsëritet.

Mes Apokalipsit

Mes turmës dukej

Floku i artë

Si atë pasdite në të Parisit Metro.

Të lodhura sytë i kisha,

Nuk shihja dot qartë

Miku më tërhoqi pas mënge

Më tha: “Ja ku është ajo!”

Të përmendte emrin nuk duhej

Drithërima përshkoi trupin e plakur,

Nuk doja të dija ]’ndodhte përreth,

As për flakët e molotovëve,

Për trupat e përgjakur

Për klithmat e grave

Për tmerrin që edhe gurët i ngjeth.

Nuk dëgjoja zërat që thonin do bombardojnë,

Nga larg qiellit zjarret do vijnë,

Të gjithë do zhurritemi

Prej raketave të një vendi larg në hartë.

Mes Apokalipsit për të mendoja,

Si në të parën ditë,

Në të Parisit Metro,

Kur syve më iknin flokët e saj të artë.

 

Grimca të një “kohe të vdekur” (IV)

 

...

Tashmë frika kishte vdekur. Ai e pat ndjerë, që atë natë, kur televizioni kishte dhënë pamjet e rënda të trupave të ekzekutuara të Nikolae Causheskut dhe të shoqes. “Ju erdhi fundi edhe këtyre” ju pat thënë fëmijëve dhe nuk kishte ndenjur të dremiste para televizorit, si bënte thuajse çdo natë. Kishte shkuar në dhomën e tij dhe ishte shtrirë i lehtësuar në shtrat. Më pas kishte hapur Ungjillin e vogël në faqen ku shkruante -” I bekuar është ai që i reziston tundimeve, dhe duke e kaluar provën, Perëndia do i vendosë kurorën, që ju ka premtuar atyre që e duan. Xhejms 1.12” E kishte lexuar disa herë pa dashur të ngrinte zërin. Duke i mbajtur sytë lart dhe duke falenderuar të Gjithëfuqishmin. Në dhomën ngjitur dëgjoheshin të qarat e nipit njëvjeçar. Në një natë tjetër, shumë vite më parë, do i kishte ngritur të gjithë të festonin deri sa të vinte mëngjesi, por tashmë nuk ishte më i ri dhe e dinte që duhet të prisnin edhe disa muaj. Liria kishte për të ardhur, por fëmijët duhet të kishin ende durim. Mund të zhgënjeheshin lehtë. Le të festonin bashkë atë Vit të Ri që po vinte dhe që shpresonte të ishte viti “pa komisarë“.

Ngjarjet që rrodhën gjatë viti 1990, ishin sa shpresëndjellëse dhe aq dëshpëruese. I shihte lëkundjet në sjelljet e fëmijëve, por vetë e kishte bindjen e patundur se ishte viti i fundit i të Pasmes dhe e Ardhmja do ishte shumë më e ndryshme. Edhe pse për atë do ishte e vonuar.

Në vjeshtë, në qytet kishin ardhur shumë artistë të rinj. Organizohej një Konferencë e Talenteve të reja dhe ndonëse nuk kishte moshatarë të tij në të, kishte të njohur që vinin nga Tirana. Pat shkuar në studion e Ladi Topit, ku vinin edhe të tjerë artistë, që bisedonin pa frikë, se sa të numuruara ishin ditët e Diktaturës. Atje tregonin se disa nga të rinjtë ishin ngritur hapur për të kërkuar më shumë liri krijimi dhe të drejta qytetare si në të gjithë botën. Kishte dhe nga ata, që hapur kishin thënë se gjendja ekonomike ishte e padurueshme, se si mund të priste Lidhja e Shkrimtarëve prej tyre të krijonin, kur nuk mund të gjenin as mish dhe as bulmet të hanin. Tregonin se Dritëroi i ishte përgjigjur një poeti të ri, se derrat duan të ushqehen mirë, kurse artistët nuk kanë nevojë të jenë me barkun e ngopur kur krijojnë. Madje, kishte shtuar, se veprat më të mira të artit botëror ishin krijuar nga të rinj bohemë, që kishin luftuar me jetën e përditshme. “E ka ndritur devolliu tënd”- i kishte thënë me sarkazëm Dhimitraqi, një piktori që shpesh tregonte histori nga takimet me Kryetarin e Lidhjes. Të tjerët kishin qeshur me të madhe. Dritëro Agolli tashmë kishte mbetur në anën e errët të Diktaturës, në ndryshim nga Kadareja, që kishte ikur në Paris në shënjë proteste disa javë më parë.

Kolevica e kishte pritur me gëzim ikjen e poetit të madh, edhe pse kishte qënë gjithnjë i zhgënjyer nga veprat e tij. E mendonte se me talentin që kishte , mund të kishte thënë më shumë të vërteta, sidomos pas vdekjes së Enver Hoxhës, kur terrori ishte ulur ndjeshëm. Por gjirokastriti më i famshëm i vendit, pas Enver Hoxhës, pat zgjedhur një “kundërshtim” të ngadalshëm, të zbehtë, që nuk i pat cënuar kurrë privilegjet që gëzonte nën Diktaturë. Nuk i kishte blerë më veprat e tij. I dukej se më shumë se ju hapnin sytë të rinjve, i helmonin. Shumë pak kishte ndryshuar në qasjen ndaj komunizmit, që prej kohës kur shkruante “Përse mendohen këto male” apo “Shqiponjat fluturojnë lart”. Por të paktën kishte ikur dhe e kishte denoncuar Diktaturën, të cilës i kishte thurrur lavde, si për t’i dhënë shkelmin e fundit një “kollosi të kalbur”, që çuditërisht qëndronte ende më këmbë. Devolliu ndoshta ishte ende nën avujt e alkolit dhe ose nuk shihte më se ç’ndodhte në botë, ose nuk i pëlqente të zgjohej nga ajo topitje e ëmbël, që e mbante ende presidiumeve.

Por nuk kishte më rëndësi. Gjërat rrokulliseshin gjithnjë dhe më shpejt. Pas disa javësh filluan protestat e studentëve dhe e kuptoi që ishte fundi i palvdishëm i “komisarëve kokëboshë“. U lejuan të formoheshin parti të tjera dhe ai nuk ngurroi të hynte në të posakrijuarën antikomuniste. Zbriti bashkë me Vasin atë të djelë të ftohtë dhjetori, kur u mbajt mitingu i parë i Partisë Demokratike në sheshi para stadiumit. Panë që pjesa më e madhe e Korçës e kishte mposhtur frikën. Nuk ishin vetëm ata që kishin vuajtur më shumë persekutimet. Ishin thuajse të gjithë. Njerëz që kishin patur gjithnjë sytë nga Amerika, ku kishin të afërmit, komunistë të përjashtuar nga partia ose të zhgënjyer thellësisht që kishin flakur teserat atë vit, artistë dhe letrarë, fshatarë me fytyrat e vrara nga dielli dhe e pangrëna. Njerëz që mezi kishin pritur të jetonin edhe një ditë të vetme pa frikën se dikush, pranë tyre, do i kallzonte në Degën e Punëve të Brendëshme. Ishte një eksitim i pashembullt i turmës, që për herë të parë dëgjonte të thuheshin fjalë të rënda për “idhujt” e deriatëhershëm. Shikonte me bisht të syrit të birin dhe i dukej se nga çasti në çast ai do ngjitej në tribunë dhe do ju bënte thirrje të pranishmëve të shkonin dhe të merrnin ndërtesat qeveritare. Megjithse i papërmbajtur në dukje, Vasi dëgjonte me duart e ngjeshura në xhepat e xhakaventos dhe me sy që i shkëlqenin nga gëzimi dhe lotët.

...

Cili ishte Pali Tërova?

Nuk di kur kam dëgjuar për Pali Tërovën për herë të parë. Por jam i sigurt, që ka qënë para vitit 1974, vit kur nisëm të mësonim në shkollën e mesme Historinë e PPSH. Në dimër rrinim të gjithë në një dhomë, ku kishim stofën, dhe nuk ka “shpëtonin” bisedat që bënin të rriturit, të shtëpisë dhe vizitorët. Kujtoj që për të pata dëgjuar se dikush nga të afërmit e kishte tradhëtuar pas Luftës në Tërovë dhe Partia e kishte pushkatuar si tradhëtar të saj. Më kishte mbetur në mendje se atë që e kishte “spiunuar” e njihja dhe “të kallzuarit” ishte nga gjërat që përbuznim më shumë në fëmijëri. Edhe kur bëhej për kauzën e Partisë.

Më vonë mësova se ishte xhaxhai i një shoqes time të klasës dhe vëlla i mësuesit të violonçelit, Oresti Miços. Nuk të linte ndonjë mbresë të jashtëzakonshme, se në ato vite, lufta e klasave nuk ishte shumë e ashpër. Vetëm me mendje më vinte çudi, që dikush i pushkatuar pas Lufte, mund të kishte një vëlla aq të vogël. Ndërkohë kisha mësuar se edhe sekretarja e shkollës sonë, që ishte më e madhe se Oresti (ose në moshë të afërt) ishte e mbesa e Pali Tërovës dhe e Orestit.

Në vitin e parë të së mesmes, lexuam emrin e tij në një fjali të vetme të librit me kopertinë të kuqe. Natyrisht nuk na vinte mirë për shoqen tonë, se e dinim që një gjëë e tillë e vinte në siklet në mësim. Atë vit kishim mësuar se “të prekurit në biografi” do e kishin gati të pamundur të studionin në universitet dhe shoqja jonë ishte nxënëse shume mirë. Por kishte një lloj “ngushëllimi” për të, se mbesat e tjera të “armikut të Partisë“ kishin bërë studimet dhe ishin mësuese, mjeke dhe nuk di se ç’profesione të tjera. Ndaj nuk kishte pse të privohej shoqja jonë, që e kishte babanë mësues shumë të vlerësuar të shkollës së muzikës. (Oresti bënte thuajse gjithshka. Nga meremetimi i instrumentave dhe deri në dhënien e notës akorduese në orkestrën e qytetit para fillimit të ekzekutimit të pjesës muzikore.)

Por u largova nga Pali i shkretë, që në lule të rinisë ishte pushkatuar nga shokët e tij komunistë. (Shpesh kam shkruar që komunistët në Shqipëri ishin të pakët, se të shumtit ishin feudo-komunistë.) Ai kishte qënë një nga krerët e Grupit të të Rinjve bashkë me Anastas Lulën dhe Sadik Premten dhe në ata që quheshin 200 komunistët e parë. Por ka pasur një mllef të hershëm të Hoxhës ndaj krerëve të shkolluar të Grupit të të Rinjve. Dinin më shumë se ai nga komunizmi dhe ishin idealistë. Si edhe nuk ishin puthadorës. U përpoq gjatë Luftës me “besnikët” e tij të zonës së Vlorës për t’i vrarë ballas ose pas shpine, por nuk ja kishte dalë se ata kishin mbështetje në popullin e tyre fshatrave. Në fund të Luftës “Xhepi” kishte ikur jashtë Shqipërisë, kurse “Qorrin” e vranë në Veri të vendit.

Ju kishte mbetur Pali Tërova. Komunisti i orëve të para, që dinte shumë nga intrigat e Hoxhës dhe “bandës”së tij. Ndoshta Pali nuk kishte dashur të linte Shqipërinë, se në ato kohë të turbullta nuk ishte zor të arratiseshe në Greqi. Kishte ndenjur i fshehur në fshatin e prindërve, deri sa një njeri i fisit e kishte kallzuar. Dhe e vranë me akuzën absurde si “fraksionist”.

Me gjithë kureshtjen që kam pasur për ngjarjet e Luftës dhe krimeve të kryera nga banda që uzurpoi pushtetin në Shqipëri, asnjëherë nuk kam “gërmuar” të gjej diçka më shumë për Palin. Ndoshta më frenonte ajo ndjenja e keqe, e privimit të shoqes sonë nga ëndërrat që ka çdo adoleshent.

Nuk shkoi me ne në Universitet dhe nuk di nëse studioi ndonjëherë, megjithëse ishte ndër më të mirët mes atyre që kisha pasur, që në klasën e parë.

As sot, që jemi në pension apo prag pensioni, nuk e kam pyetur.

Mbesën e komunistit të vrarë nga shokët e tij, Pali Tërovës.