C’lidhje ka Laçoja me muzikën?

Jam munduar të mos bëj komente jo shumë të favorshme për të larguarit nga jeta, por të “gjallët” të detyrojnë. Për Teodor Laçon kam shkruar disa herë në blog, sa ishte gjallë dhe kanë qënë komente të ndryshme, herë pozitive dhe herë jo, sepse e tillë ka qënë edhe natyra e shkrimtarit dhe dramaturgut.

Por ai prehet prej vitesh dhe nëse nuk do ishte programi i MIK Festival 2026, nuk kisha për të folur rreth tij.

Në një nga ditët e Festivalit, Inva Mula ka menduar në bashkëpunim me Pandi Laçon të sjellin kujtimin e dy korçarëve të njohur të kinematografisë, Viktor Gjikës dhe Teodor Laços në një lloj shfaqjeje artistike të titulluar “Muzika dhe kinematografia”. E kuptoj që muzika është pjesë e kinematografisë dhe mund të sjellësh kujtimin e një kompozitori të kolonave zanore (nuk di nëse Thoma Gaqi ka kompozuar të tillë) dhe mund edhe të përmendje krahas tij edhe Gjikën si kineast, që ishte i përfshirë edhe në konceptimin e llojit të muzikës, por Teodori nuk hyn gjëkundi këtu.

Miriana, bashkëshortja e tij, mund të tregojë gjatë shfaqjes se sa pasion e kishte shkrimtari muzikën dhe se sa i pëlqenin zhanre të veçanta të saj, por përsëri, në një Festival muzikor nuk hyn aspak roli i një skenaristi. Veç nëse ai i rrinte në kokë kompozitorit të filmit dhe i diktonte se ç’linje duhej t’i përmbahej muzika. Nuk di që Laçoja të ketë bërë as tekste këngësh, të cilat kanë qënë pjesë e filmave me skenarë të tij.

Përveç pamundësisë për të ftuar muzikantë të huaj me peshë, që e detyron Invan të “shpikë“ forma të tilla shfaqjesh, kjo “qokëbërje” për “jomuzikantë“, kthen edhe rrezikun tjetër, atë të nostalgjisë për filmat e kohës së Diktaturës.

Unë nuk di se sa skenarë ka shkruar Teodori, dhe kujtoj vetëm “Përballimi”, si dhe një film për gratë e Dardhës në kohën e luftës, një film të cilin nuk e kam parë ndonjëherë. Por le të themi se ka qënë ndër skenaristët më të mirë të asaj kohe. Dhe pastaj?

Të “çmallosim” nostalgjikët me “rrenat” e filmit “Përballimi”? Të ringjallim urrejtjen për “kulakët” dhe të shohim me dashuri Sekretarin e Parë të Korçës, që nuk u tundua as nga “borgjezja imorale” Klea?

Ka qënë e logjikshme të shkruhej në atë mënyrë për të mbijetuar si autor. E kanë bërë të gjithë shkrimtarët, të cilëve ju lejohej botimi. Dikush më shumë e dikush më pak, dikush në mënyrë artistike më të stërholluar dhe dikush në mënyrë më skematike.

Por t’i rikthehesh mbivlerësimit të atyre vlerave është e turpshme dhe e dëmshme. Viktor Gjika dhe Teodor Laçoja mund të kishin bërë vepra shumë të mira në një kohë Lirie. Nuk di se ç’kanë krijuar pas vitit 1991. Gjithashtu nuk di nëse kanë kërkuar ndjesë publikisht për ato që kanë qënë të detyruar të krijonin në atë kohë të errët. Kjo e fundit nuk ka një rëndësi të dorës së parë, edhe pse do kishte qënë mirë ta kishin bërë dhe të dëshmonin se si funksiononte ai mekanizëm i tmerrshëm.

Sot jemi në vitin 2026 dhe t’ju servirim si vepra me shumë vlerë ato filma është me të vërtetë në kundërshtim me Lirinë dhe Artin. Ndonëse muzika e filmave ishte në gjinitë e pakta që nuk prekej nga parimet e Realizmit Socialist, ajo edhe nëse ju rikthehet dëgjuesve, duhet të jetë e pashoqëruar me pamje filmike apo me dialogje mes personazheve të sajuara të asaj kohe. E theksoj që nuk ishte faji i Teodorit, që e ka bërë në atë kohë, por është faji jonë t’i risjellim ato pamje, ato dialogje për të vlerësuar figurën shumëdimensionale si prozator, dramaturg dhe skenarist të Laços.

Filmat e asaj periudhe duhen lënë arkivave për tu shfrytëzuar nga studiuesit dhe ndoshta dhe nga studentët për të ilustruar me lojën e aktorëve, apo me aftësinë e kameramanëve për të gjetur plane interesante etj.

Por mos ja servirni më publikut, e veçanërisht të rinjve.

Po i bëni një shërbim tejet të keq Shqipërisë!

Rutte – “shërbëtori” i qarqeve industrialo-militare

Mark Rutte, Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s, është një ish-kryeministër hollandez, që njihet si ‘kompromisaxhiu” i aftë për të qëndruar më gjatë në krye të qeverisë hollandeze se cilido hollandez tjetër.

Qysh dje është në qendër të vëmendjes të të gjitha mediave botërore, për shkak të takimit të krerëve të vendeve të NATO-s në Ankara. Dhe po deklaron që Aleanca është më e fortë se kurrë.

Mua, si shqiptar, por dhe si banor i një vendi tjetër, anëtar i Aleancës nuk më bëhet vonë për gjendjen e saj. Po të ishte dobësuar do e quaja më mirë, sepse do uleshin shpenzimet ushtarake kudo në botë. Si rrjedhojë edhe në Kanada dhe në Shqipëri, dy vende të cilat kanë rëndësi parësore për mua.

Por vëmendja në Ankara, edhe pse artificialisht e shtuar, vjen nga qëndrimi “i paparashikueshëm” i Trump ndaj NATO-s.m Në stilin e tij të sharlatanit, që “ç’thotë sot nuk e thotë nesër” “The Donald” ka hedhur shpesh akuza të pavërteta ndaj Aleancës, e ka akuzuar për mungesë besnikërie dhe e ka kërcënuar se do largohet. Eshtë natyra e tij prej “pazarxhiu” të paskrupullt për të bër presion, në mënyrë që të fitojë një marëveshje sa më të mirë për Amerikën.

Dhe në skenë ka disa vite që ka dalë Rutte, me përuljen e një lakeu të paskrupullt, që prej vitesh i “kreh bishtin” Presidentit amerikan dhe këmbëngul që vendet anëtare të shpenzojnë deri në 5% të Prodhimit të Përgjithshëm Bruto për mbrojtjen. Në pamje të parë, si një qëndrim zbutës, për presidentin tekanjoz, Rutte nuk është aq naiv dhe ‘i përgjëruar” për sigurinë ushtarake europiane.

Në Europë, sikundër dhe në Amerikë ekzistojnë prej më shumë se 100 vjetësh, qarqe të interesuara për buxhetet të mëdha ushtarake. Aizenaueri e ka quajtur “kompleksi militaro- industrial dhe ka paralajmëruar që kur u largua nga Shtëpia e Bardhë për rrezikun e ndikimit të tyre të madh mbi qeverinë. Aizenaueri vetë kishte qënë gjeneral dhe republikan. Nuk ishte tipiku ekologjist apo majtist, që është hapur kundër luftës në Europë dhe në Amerikë.

Sigurisht, që Rutte nuk mund të bëjë deklarata të tilla. As nuk mund të përmendë që qarqe të tilla ekzistojnë në të dy anët e Atlantikut dhe që “pasurohen lehtësisht” nga paratë e taksapaguesve. Dhe ky “kompleks” tepër i rrezikshëm është i interesuar edhe për luftra, sepse vetëm ato mund të sjellin përdorimin e raketave, droneve, avionëve bombardues, në mënyrë që të zbrazen magazinat shtetërore dhe të prodhohen të tjera dhe të tjera.

Rutte edhe pa futur para drejtpërdrejt në xhepin e tij (që nuk është e pamundur) i shërben këtyre qarqeve me besnikëri edhe për të fituar ndikim personal, edhe për të ndihur financiarisht miqtë e tij, por edhe pse ka qënë njeri i përshtatshëm për ta, ndaj është miratuar të jetë Sekretar i Përgjithshëm.

Shqipërisë i duhet ekzistenca e NATO-s sa pa u zëvendësuar ende me një Aleancë ushtarake vetëm europiane apo që ka brenda dhe Kanadanë. Kësaj të fundit mund t’i interesojë më shumë një Aleancë Europiane, që të ndjehet e mbrojtur edhe nga amerikanët e tipit Trump. Por nuk duket se NATO-s i ka ardhur fundi edhe pse Trump vazhdon të luajë si “pehlivan”. Eshtë në interes të SHBA të ketë baza ushtarake në Europë, më shumë se sa është interesi i europianëve. Gjithashtu interesi i atyre që kanë korporata që prodhojnë paisje për Luftën. Përfshi këtu edhe shërbëtorët e bindiur si Rutte dhe të tjerë. Ekzagjerimi i rrezikut rus nga europianët është pikërisht për të mbajtur popujt të trembur fhe për të justifikuar rrritjen e buxheteve ushtarake.

Ka disa vjet që fryjnë erëra të këqija lufte. Dhe dihet se cilët përfitojnë prej tyre. Autokratët, ata që prodhojnë armë dhe trafikantët e armëve. Kategoritë më të këqija mes njerëzve. Dhe tani ata janë në ditët më të mira të tyre. Lufta në Ukrainë si dhe ajo në Iran e kanë kaluar sëbashku trilionin e harxhuar për armatime. Ndoshta janë pranë shifrës dy trilion. Për fat të keq të Njerëzimit, i ka mbetur një Diktatori si Xi, që të tundë flamurin e Paqes.

Sepse këta 32 krerë shtetesh që mblidhen sot në takimin e kryesuar nga Rutte dhe Erdogan, kanë për të tundur atë të rrezikut nga “armiqtë“ dhe të shtimit pafund të raketave dhe të dronëve.

Sigurisht për të na mbrojtur ne, delet e urta të vendeve kapitaliste.

Pse MIK festival është një aferë korruptive

Pata ndjekur me shumë interes organizimin e të parit Festival MIK në Korçë, se ishte një ngjarje artistike ndërkombëtare, por dhe e muzikës klasike. Korça ka patur traditë 100 vjeçare për këtë lloj muzike, veçanërisht në fillim me këngëtarët lirikë korçarë Kristaq Antoniu dhe Tefta Tashko, që kishin përfunduar studimet në konservatore të huaja. Garanci për cilësinë e festivalit ishte pjesëmarrja e Inva Mulës, sopranos së njohur. Ndoshta kishte qënë idea e saj sëbashku me bashkiakët e kohës, të cilët i kishin vënë në atë kohë në dispozicion sopranos edhe një lokal në Pazarin e posarestauruar, për të ushtruar biznesin e saj të gatimeve bio.

Nuk kisha vënë në dyshim integritetin profesional të Invas edhe pse “MIK” ishte gatuar me Peleshin, i cili nuk njihej për punë shumë të pastra që ato kohë. Gjithsesi për Korçën ishte një gjë e mirë. Do bënte të njohur muzikën klasike dhe operistike tek të rinjtë korçarë, do ngjallte interesin e turistëve dhe do sillte artistë të njohur të huaj, që do njiheshin me qytetin tonë kulturëdashës.

Por vite pas vitesh, u kuptua se nuk ishte kaq një MIK Festival se sa një Inva Festival. Sopranoja merrte një dorë të mirë fondesh nga Bashkia , të cilat pastaj i përdorte ashtu si e gjente të udhës. U duk qartë që interesimi i saj nuk ishte thjesht Arti, por kryesisht fondet që fuste në xhepin e saj. “Po normal”- do nguten të përgjigjen lexuesit e mij në atdhe dhe do shtojnë :“Në korrik kështu bëjnë edhe gjithë këngëtarët që shkojnë në dasma. Inva nuk mund të këndojë në dasma, kështu që është fati jonë që e dëgjojmë në Korçë.”

Por nuk është kaq e thjeshtë.

Ngjarja e burgosjes së Erion Veliajt nxorri në dritë shumë artistë të njohur shqiptarë “të korruptuar”. Ndoshta ata nuk kanë shkelur asnjë ligj, por moralisht janë tërësisht të korruptuar dhe këtë e provuan kur shkuan ta mbështesin Veliajn para SPAK-ut. Inva nuk e ka bërë këtë, por në dy tre fushata elektorale ka dalë hapur me video duke bërë thirrje votuesve korçarë të votojnë për Peleshin. Nuk është thjesht “konflikt interesi” por është korrupsion. Eshtë ajo që quhet quid pro quo. Më jep para se do të ndih në fushatë. Më pas Peleshi e shpërbleu edhe me shpalljen e Mulës “Qytetare Nderi të Korçës”. Bëra një shkrim me tone të buta në atë kohë, linkun e të cilit po e bashkëngjit. Ende nuk kishte ndodhur “skandali i Veliajt” i Gjebreve dhe artistëve të tjerë.

Kuendemi: “Quid pro quo”-të Peleshi-Inva Mula

Duket që tashmë, Inva po e sheh se është më mirë të mos ftojë më muzikantë të huaj, por të fusë në xhep “pjesën e luaneshës” me “performanca” të artistëve vendas dhe asnjë nga “të kulturuarit e Bashkisë“ nuk mund ta kundërshtojë. Se ç’lidhje kanë këngët e rrugëve të qytetit tim (që edhe Inva i quan serenata) me muzikën klasike unë e kam të vështirë ta kuptoj. Ndoshta për të justifikuar sjelljen e këngëtarëve shqiptaro-amerikanë (si ndërkombëtarë) për të shpërblyer me “qokë“ ndonjë pagesë të madhe që ka marrë në shfaqjet në Amerikë.

Këtë vit ka afruar edhe Pandi Laçon, një tjetër artist elastik ndaj pushtetarëve, për të bërë edhe një shfaqje kushtuar Viktor Gjikës dhe Teodor Laços. Dhe në Music International of Korça spektatorët do dëgjojnë të flasin njerka e Pandit dhe Afërdita Tringofski!

Ndoshta Inva nuk duhet të kishte braktisur lokalin e saj ushqimor në Pazar, se do kishte një xhirro gjithëvjetore dhe nuk do detyrohej të tregonte “tahma” për fondet e MIK.

Eshtë për të ardhur keq se sa lehtë “korruptohen” artistët tanë më të mirë. Vërtet edhe i ndjeri Pavaroti, dikur nuk kishte paguar tamam taksat, por i pagoi për të qënë në rregull dhe nuk zgjodhi të këndonte për Silvio Berluskonin.

Ndoshta edhe sopranoja Mula duhet të përmbahet disi për të mos u “njollosur” ndonjë ditë dosjeve të prokurorisë.

Ku të të kërkoj ty Algoritëm?

Algoritmi, si nocion me një përdorim të shpeshtë edhe nga ata që nuk merren me matematikë apo shkencë kompjuteri, ka të paktën 20 vite që është i pranishëm në mediat tradicionale dhe në ato sociale. Eshtë algoritmi i përdorur nga platformat gjigande të Interenetit për të mbledhur të dhëna dhe për t’i përdorur ato për shitje dhe në dobi të kompanive që duan të reklamojnë prodhimet apo për të përpunuar strategjitë e tregut në varësi të prirjeve të njerëzve.

Algoritmi është diçka abstrakte, si shumica e nocioneve dhe gjërave të krijuara nga njerëzit. Ndaj e kisha të vështirë t’ja shpjegoja një mikut tim, që nuk ka qënë i mirë në matematikë dhe nuk i njeh as kompjuterat. Ishte i shqetësuar (ose shtirej si i tillë) se kryeministri Rama e kishte bërë me faj “Algoritmin” për protestat që po ndodhnin në Shqipëri. Por të njëjtin shqetësim kishte edhe një njeri i mënçur në Tiranë, i cili me të drejtë supozonte se tani, ne shqiptarët “pakëz majmunë“ do fillojmë të vemë emra të porsalindurish Algoritëm ose Algoritma. (Femra më ngjan se po lindin më shumë në Shqipëri,) Dhe si e kam përmendur në një shkrim të hershëm, ne ja kalojmë çdo populli për larmi emrash dhe sidomos emra imitues. Kemi vënë nga “Hitler” tek “Asamble” dhe më tej “Maocedun”, “Ronaldinjo” dhe “Konkluzion”. Ndaj që të kesh mot një bebe të frymëzuar nga pakënaqësia që ke nga Rama dhe nga ngazëllimi i një fitoreje të protestave “të shkaktuara nga Algoritmi” është krejt e mundshme. Algoritëm Balldushku nuk di po sepse më tingëllon e plotë për një fëmijë dhe të ri, që pas 20 vjetësh do marrë në dorë fatet e Shqipërisë.

Por për tu kthyer tek kryeministri jonë i shquar, që i gjeti gjithë “armiqtë e jashtëm” të cilët patën krijuar protestat dhe e mbylli me nocionion abstrakt të platformave të internetit, që sipas tij ju “bëjnë lavazh” mendjeve të të rinjve, duhet të themi që nuk është dhe aq i mënçur. Ose këshilltarët e tij nuk janë thelluar se nga vjen fjala ‘algoritëm’ që ndjell kaq urrejtje, dëshirë për të protestuar dhe humbje të plotë të logjikës normale. Se pa e humbur logjikën e zakonshme nuk ke se si të mos e shohësh “diellin” që ndriçon në Kryeministri, dhe nga i cili merr dritë i gjithë Ballkani Perëndimor. (Nuk dua ta teproj dhe të them e gjithë bota se atëhere do më sulmojnë si Enverist.)

Po qe se punonjësit e panumurt të kryeministrisë do ishin përpjekur pak, do gjenin se Algoritëm vjen si një lloj nderimi për matematikanin e shquar persian Al-Kwharismi. Dhe dihet edhe nga fëmijët, që Persia e sotme është Irani, që është armiku i vetëm i Shqipërisë sipas Edi Ramës. Ndaj komploti do ishte i spjeguar plotësisht me lidhjen 1200 vjeçare të Algoritimit me Iranin, më pas me kampin e muxhahedinëve diku në Shijak dhe me hakerimin e materialeve të AKSH-it për të cilat pretendohet se kanë prova të pakundërshtueshme që ka vjedhur soji i Linda Ramës.

Ndaj edhe pse e kam shtruar si pyetje në titull, ajo është e ngjashme me retoriken “Ku t’i kërkoj rrënjët e tua Parti” të shtruar 60 vjet më parë nga gjeniu ynë Ismail Kadare. Se sikundër Partia dhe rrënjët e saj ishin kudo në Shqipëri, i tillë është edhe Algoritmi.

E ka thënë dhe e përsërit gjeniu shqiptar i këtij shekulli, Edvin Kristaq Rama.

P.S. (Po Peleshi si nuk ja ka spjeguar se ka mbaruar për elektronikë dhe është marrë edhe me tregëti kompjuterash.)

Ziba

Ajo është një grua e re, ndodhta diçka rreth të 40-ve, që me ndryshimet e sotme në moshë, më duket jo e natyrshme ta quaj “mesogrua”. Ka një lëkurë tejet të bardhë dhe flokë bionde, ndërsa buzëve ve një të kuqe të fortë, që i bën t’i dallohet edhe më shumë cipa e hollë e lëkurës dhe sytë bojëqielli. E gjatë dhe e përmbajtur, më kishte lënë përshtypjen se ishte ruse ose polake, mbase edhe finlandeze. Kur e pyeta një ditë, më çuditi kur më tha se ishte iraniane nga të dy prindërit. I thashë se e kujtoja skandinave ose sllave dhe buzëqeshi. Sot, kur nisa këtë skicë-portret, kontrollova në google dhe pashë se emri i saj në persisht kishte kuptimin “Bukurie”. Kishte edhe tek ne dikur vajza dhe gra me emër të tillë, që zakonisht i thërrisnim “Bukri”, por nuk kujtoj ndonjë që të dukej si ruse apo skandinave.

Kur e takoja (rrallë) e pyesja për gjendjen në Iran dhe nëse kishte qënë më parë në mbështetje të Shahut apo të qeverisë që rrëzoi me grusht shteti Pahlevi. Më ishte përgjigjur që nuk kishte simpati për Shahun dhe familjen e tij, por pa treguar ndonjë simpati për ndonjë krah politik të Iranit. Sigurisht që ishte kundër regjimit dhe për atë gjë mjaftonte pamja e saj si dhe fakti që kishte emigruar familjarisht në Montreal.

Në dhjetor e pyeta për protestat dhe më tregoi me shqetësim se kishte të afërm të saj në Teheran dhe sipas telefonatave të pakta që mund të bënin, po vriteshin me mijëra njerëz. Ndjehesha keq për të dhe gjithë iranianët, që kisha njohur, se thuajse të gjithë kishin njerëz të afërm në Iran dhe e urrenin regjimin.

Më pas filluan bombardimet dhe për javë të tëra unë nuk isha në Kanada dhe nuk e kisha parë më. Nuk dija nëse i kishte ndodhur gjë të afërmëve të Zibas apo të të tjerëve iranianë, që kisha njohur kalimthi. Si e kam shprehur në disa shkrime, kam qënë gjithë kohën përbuzës ndaj regjimit anakronik dhe shtypës të Iranit, por në kohën e luftës isha edhe më përbuzës ndaj Trump dhe Netanjahut.

Dje e takova Ziban. Kishte të njëjtën pamje të përmbajtur, të një gruaje fisnike, që kujdeset të bëjë mirë punën e saj dhe më pas të nxitojë në shtëpi për tu kujdesur për familjen. E pyeta për të afërmit në Teheran. M’u përgjigj që janë mirë. Nuk ishte as e gëzuar dhe as ndjehej se kishte një çlirim që kishte armëpushim.

E pyeta se si kishin ndikuar bombardimet në gjendjen e iranianëve.

“U bë më keq për popullin tim. Më keq se ishte në dhjetor!”- kaq më tha dhe e kuptova që nuk kishte dëshirë ta pyesja më shumë. Dukej që shpresat që regjimi të rrëzohej ishin shtyrë të paktën edhe disa vite të tjera. U largova duke menduar se sa e pafuqishme është shoqëria njerëzore për të ndihmuar popullin e Zibas. Një popull me një kulturë të lashtë dhe jo i vogël në numur, por që vuan prej gati 50 vjetësh nën një regjim të egër mesjetar. Më i keq edhe se regjimi në Spanjë në kohën e Inkuizicionit.

Por Njerëzimi është i pafuqishëm jo për shkak të demokracive-liberale dhe dobësive që kanë sjellë ligjet ndërkombëtare të krijuara prej tyre. Eshtë i pafuqishëm sepse “kundërshtarët më të egër” të Iranit janë Izraeli dhe Amerika, të cilat nuk kanë mbështetjen e popujve për shkak të politikave të tyre të dy standarteve. Eshtë i pafuqishëm, sepse Kina, ky gjigand ekonomik ka interes të blerë naftë të lirë dhe nuk i bëhet vonë për shkeljen e të drejtave njerëzore të iranianëve. Eshtë i pafuqishëm, se Rusia e ka bërë aleat, për arsye gjeopolitike.

Ndaj dhe Ajatollahët, njëri pas tjetrit, arrijnë të sundojnë një popull të zhvilluar edhe pse kanë mbështetjen vetëm të një pakice, asaj më të paarsimuarës iraniane.

Para 20 vjetësh, një mësuese matematike hebre në Toronto, më theshte se iranianët janë nxënësit më të shkëlqyer në shkollat e mesme të Torontos. Nuk ishte një deklaratë e pabazuar, por edhe nëse kishte ndonjë teprim, ishte tregues i talentit të një populli të vjetër. Unë nuk di se sa të dalluar janë fëmijët e Zibas në Montreal, apo nipërit dhe mbesat e saj në Teheran. Di vetëm që është një popull prej 90 milionësh, të cilin nuk e ndihmon dot Bota e zhvilluar të lirohet nga një regjim mbytës. Por ta ndihmojë jo duke bombarduar shkollat ku vriten dhjetra fëmijë, por duke ushtruar trysni me të gjitha mjetet e mundura (jo raketa) për ta rrëzuar.

Ndahesh nga Ziba dhe nga iranianët e tjerë me një ndjenjë faji.

Fajin e pafuqisë që, ke si njeri që vlerëson shumë Lirinë, për të ndihur dikë që e vlerëson po aq sa edhe ti.

Dëshmia e vetë arkitektit që “shkatërroi” Korçën

U bënë rreth 17 vjet, që jam njohur me punët e Pitër Uillsën. Ndodhi krejt rastësisht, madje në një kohë që nuk i kushtoja vëmendje zhvillimeve ndërtimore në Korçë. Kryetari i Bashkisë së asaj kohe, besoj se saktësisht në korrikun e vitit 2009, më dërgoi një e-mail gjithë gëzim se ishte miratuar fituesi i një konkursi për Planin Urbanistik të Qëndrës së Korçës, së bashku me linkun që përmbante projektet konkuruese. E kam shkruar që u skandalizova nga projekti fitues, për shumë arsye, të cilat i kam përmendur në një shkrim të hershëm në blog. Nuk po zgjatem me to. Objeksionet kategorike ja dërgova Peleshit dhe për disa muaj punova për të bërë korrigjimet e variantit fitues. Korrigjime thelbësore, të cilat ja vura në dispozicion Bashkisë për t’ja paraqitur arkitektit që përfaqësonte firmën fituese.

Nuk ndodhi asgjë dhe në një takim të mëvonshëm me dy drejtuesit e Bashkisë, kuptova se projekti me korrigjimet ishte hedhur në kosh dhe mbase as i ishte paraqitur Studios Fituese.

Në librin “The Albanian Files”, i cili më ra sot në dorë, natyrshëm u hodha tek Uillsën për të kuptuar se si kishte hyrë në Shqipëri dhe si ishte historia e futjes në Korçë. Pitër shkruan që ka hyrë që më 2002, pas një ftese të Ramës për një konkurs për plan rregullues të pjesshëm të Tiranës dhe pasi ka dështuar disa herë në të gjitha konkurset për Tiranën, Rama i ka thënë atij dhe humbësve të tjerë “pavarësisht nga rezultati, ju jeni të mirëpritur të punoni në Shqipëri.” Gjest njerëzor do e quaja, por që për fat të keq, pasojat e “njerzillëkut të Ramës” rranë mbi kurrizin e qytetit tim.

Fillimisht si shpërblim për humbjet, Rama i dha Uillsënit një rishikim të fasadave të Koit në Tiranë (projekt i arkitektëve Edi dhe Elton Comi, të cilët Uillson as i përmend në tregimin e tij), sepse i dukej se objekti nuk i shkonte shijeve të Kryetarit të Bashkisë së Tiranës, që ishte ai vetë. Më pas, edhe diçka tjetër të vogël dhe duke parë që BOLLES+WILSON nuk “katranos” dot gjë të saktë për Tiranën ja bën “dalje” Peleshit, në vitet kur kishte marrë drejtimin e Partisë Socialiste.

Pyetja që më ka munduar dhe që e kam përmendur më parë “Kush e solli Piten në Korçë“ e mori tashmë përgjigjen nga vetë dëshmia e arkitektit australian.

Shkrimet e mija kritike rreth studimit të Qëndrës së Korçës dhe ndërhyrjeve të tjera të Uillsën zenë fill që rreth vitit 2010. Por atë kohë pashë një “ushtri” me propagandistë të PS, që thurrnin lavde për arkitektin gjerman, projektin gjerman, për medaljet e fituara nga Pite, që i kuptoja se ishin të stisura, por nuk e vrisja mendjen të mësoja më shumë rreth arkitektit australian. Kulmi i përplasjeve të mija dhe të disa arkitektëve të tjerë jashtë Korçës filluan kur nisi të ndërtohej Kulla dhe u pa në skicën fillestare se çfarë “monstër arkitekturore” ishte. Në libër Uillsën e paraqit si idenë e një “kambanareje” mesjetare dhe sipas tij Rama ka qënë i pakënaqur vetëm me lartësinë. Duhet të ishte edhe më e lartë!

Ndoshta studioja më e dobët e huaj, që ka punuar me dhe për Ramën “ju faturua” Korçës. Dëshmi e shpërfilljes së tij për qytetin tonë si dhe servilizmit ekstrem të pushtetarëve vendorë.

Fituesi i planit të 2009 ka qënë i vendosur që para konkursit dhe po ashtu ka qënë e vendosur që ai të kishte eskluzivitetin e projektimit në Korçë.

Sot as vetë pushtetarët, të cilët e bënë edhe “Qytetar Nderi” të qytetit (një medalje që e tund gjithë krenari arkitekti australian) nuk propagandojnë më arritjet në arkitekturë të projekteve të BOLLES+WILSON. Por fakt është që në më pak se 17 vjet, studioja ka bërë mbi 30 projekte në Korçë (pohimi i vetë PW) dhe të gjitha “të dhuruara” nga bashkiakët tanë. Edhe kur investitorët kanë qënë privatë, sepse ju është thënë, që është KUSHT miratimi që projekti të bëhet nga ajo studio.

Në 15-16 vjet, arkitekti i dështuar (vetë pohon që nga humbjet ka mësuar shumë) projektoi në Korçë më shumë se kishte projektuar gjatë gjithë jetës së tij.

Nuk kam kursyer epitetet denigruese për këtë koleg dhe nuk kam për të përdorur më të tilla. Diçka më të sjellshme i thashë gjatë një takimi të rastësishëm , brenda njërës nga “palo veprat” e tij, Bibliotekës së Korçës.

Nuk dëshëroj as të “paguajë“ për dëmet arkitekturore ndaj qytetit, sepse nuk kam asnjë njohuri nëse ka bërë ndonjë shkelje ligjore. Sa për etike ato janë boll.

Vetëm uroj me shpirt mos ketë më vepra për Korçën, qytetin që më ka bërë të ndjehem krenar në shekullin e kaluar.

Sa na pëlqen të hedhim sende në “sebepe”!

Nuk jemi vetëm ne shqiptarët që gjatë ceremonive më të rëndësishme në jetën e një njeriu hedhim sende. Më tipikja për të gjitha krahinat shqiptare është hedhja e orizit mbi të posamartuarit, zakonisht kur dhëndëri shkon në shtëpinë e nuses bashkë me krushqit për ta marrë në shtëpinë e tij. Thuhet që orizi hidhet si shenjë e mirë për shtimin e familjes së re me shumë fëmijë. E kanë edhe shumë popuj të tjerë. Në Francë e kanë traditë hedhin grurë mbi të posamartuarit, që është e njëjta gjë,

Mua gjithnjë më është dukur një zakon i kotë, si shumë pjesë simbolike të një ceremonie të madhe dhe publike. Por zakonet janë zakone dhe kur nuk të prishin punë, nuk ka pse të mos bëhen. Shtojnë një preokupim më shumë për gratë organizatore të ceremonive, por nga ana financiare nuk ngrenë peshë se me dy kile oriz apo grurë ju bën një “dush” të mirë të dy të rinjve që kanë vendosur të krijojnë “vatrën e re të sherrit”. Nuk di se ç’përmban protokolli i dasmave, kur të dy “të çiftosurit” janë mbi 60 vjet, por populli duhet t’ja u ketë gjetur edhe këtyre.

Popuj të tjerë i kanë më të kushtueshme këto “hedhjet e gjërave”. Në Marok ju hedhin rrushka dhe fiq të thatë, me të njëjtin qëllim, që të lidhen sa më shpejt frytet e bashkimit të një mashkulli me një femër. Në Itali duket se nuk e kanë pasur asnjëherë problem fertilitetin, se ata hedhin karamele, për të qënë një martesë sa më e ëmbël. Me me kosto ka qënë një zakon në kohën e Tudorëve në Angli, që çiftit i hidheshin këpucë, por nuk vazhdoi më shumë se 50 vjet, pasi pati edhe të plagosur nga të rinjtë që martoheshin.

Po pse e kemi kaq të domosdoshme të hedhim sende, qoftë edhe të vogla?

Duket që nuk na mjaftojnë urimet dhe meloditë festive, por na duhen edhe sende për të dhënë një kuptim më të plotë se përse bëhet kjo ceremoni. A thua se nuk e di njeri që ceremonia bëhet që dy të rinjtë të fekondohen dhe të jetë i mundur vazhdimi jetës.

Por hedhjet e gjërave, ne njerëzit që i dashurojmë sendet, i përdorim edhe gjatë funeraleve. Më e përhapur në botën e sotme është hedhja e luleve mbi arkmortin apo edhe mbi trupin e njeriut të vdekur. Por në Indi, ku gjithë gjërat janë më “me pakicë“ edhe për shkak të popullsisë së madhe, është zakon që mbi trupin, edhe gjatë “paradës mortore” të hidhet ujë nga të lumit Gang.

Por më e pazakonta, më ra në sy dje, kur tregohej një ceremoni mortore që i bëhej Ajatollahut të Iranit të vrarë nga bombardimi amerikano-izraelit i fundit të shkurtit të këtij viti. Mbi arkmort hidheshin pareshtur shalla mëndafshi nga gratë e pranishme. Disa të ngarkuar me punë ja u hidhnin prapë të zonjave, se “tabuti” mund të mbulohej i gjithë nga shallat e iranianeve të dëshpëruara dhe të kthehej në një pirg i madh me lecka, edhe pse prej mëndafshi. Nuk arrita të kuptoj se pse duhet që të hidhen veshjet e dikujt ndaj një njeriu që po shkon në banesën e fundit, apo qoftë edhe të dikujt që është ende gjallë për të dhënë një shënjë simbolike dashurie, pikëllimi apo devotshmërie.

Por ja që kështu jemi krijuar.

Të tilla rite, madje të panjohura më parë, u krijuan edhe në koncertet e yjeve të pop-it apo të rokut. Një natë, në një koncert të Tom Xhonsit, një e apasionuar pas tij, ndoshta dhe e dehur, hoqi mbathjet dhe ja hodhi këngëtarit të famshëm në skenë. Prej asaj nate u bë rit, që femrat e eksituara nga zëri dhe pamja e këngëtarit nga Uellsi, të hiqnin të brendshmet e tyre dhe t’i flaknin në skenë. Jo rrallë, këngëtari i përdorte për të fshirë djersën, si një shënjë e vlerësimit të brekëve prej pambuku, mëndafshi apo materiali sintetik.

Që mos e “bëj tërkuzë“, ne, të parët mes kafsheve që nisëm të prodhojmë sende, i vlerësojmë ato aq shumë, sa i përdorim në ngjarjet kulmore familiare. Në politikë, bën vaki hedhje sendesh të tjera, që përgjithësisht janë vezë dhe domate, por përdorimi i tyre më shumë se simbolik, është njollosës. Dhe politika nuk ka për të qënë e përjetshme, sikundër do jenë martesat dhe funeralet.

Bashkë me to dhe orizi, lulet, hoshafet, karamelet, uji dhe shallat e mëndafshta.