Migjeni

Të quaj me fat Millosh,

Po aq sa i them vetes, që njoha Artin tënd!

Ti ishe lindur shumë para kohe,

Madje të kishte rrënë koka,

Gjuhën pate mësuar

Në një të gabuar vend!

Nëse nuk do ishe tretur

Atë pasdite gushti nga vrasësi “verem”

Dhe do ishe kthyer

Atje ku ndjeje dhimbje për “Lulin e vocërr”,

Ku fshikulloje ata që nxjerrin helm,

Do të të ishin sulur “derrat e kënaqum”

Dhe do të të kishin mbyllur në të ftohtë qeli

Për të të vrarë më pas,

Pa pyetur se sa i brishtë ishe,

Pa dashur të dinin se ishe gjeni.

Dhe unë nuk do e lexoja dot “Vjeshtën” tënde

Më të bukurën poezi të zbritur Parnasit,

Në këtë botë që ka kaq pak si ti,

Ku nëse je mrekullisht i mënçur dhe i mirë

Të vrasin.

Eshtë çmenduri, që po them se ishe me fat,

Se ike kur ishe vetëm njëzeteshtatë,

Por po të ishe gjallë do të të zhduknin,

Sëbashku me këngët dhe tëndin Art,

Që sjell veç dritën

Dhe në më të errëtën natë.

Sa dua që çdo rrokje që stise

Përmëndësh të përsërit në këtë hapësirë bosh.

Jam ndjerë më mirë se të kam njohur Ty,

Kam prekur tëndet figura,

Edhe pa qënë në ato vise

Ku shihje dhe shkruaje

I përkryeri Millosh.

Zelenski dhe Kosova

Ka një reagim çuditërisht histerik nga shqiptarët në mediat sociale ndaj deklaratës së Vllodimir Zelenskit për Kosovën gjatë vizitës së tij në Beograd.

Nuk di pse ne habitemi nga një qëndrim i tillë, qëndrim i cili ka qënë i njëjtëpër Ukrainën, që kur është krijuar Kosova. Në politikë nuk ka reciprocitet të pastër, se mbizotëron interesi kombëtar i çdo vendi. Ukraina më shumë se sa Rusia nuk është e interesuar që të njihet Kosova si shtet i pavarur. Ajo ka probleme shumë të ngjashme me ato që quhen krahinat në lindje të Ukrainës dhe që janë me shumicë të popullsisë ruse. Nëse do njihte Kosovën do i jepte një kartë më të fortë Rusisë (dhe të tjerëve që e mbështetin atë), që i njëjti standart duhej të zbatohej edhe për krahinat me shumicë ruse. Por ata këmbëngulin në tezën e “mosndryshimit të kufijve” dhe ndaj nuk mund të jenë në krah të shtetit shqiptar.

Të njëjtën gjë bën edhe Spanja, për të mos lejuar kërkesat për Indipendencë të Katalonasve dhe Baskëve. Madje Spanja nuk është as vend sllav sikundër është Ukraina.

Por a është Zelenski mosmirënjohës, veçanërisht ndaj Ramës, si e trumbetojnë disa shqiptarë që nuk e duan Ramën?

Unë mendoj se Presidenti ukrainas ka pasur shumë mbështetje nga Europa, sa që mbështetja e Ramës është për të e papërfillshme. Ne jemi një vend i vogël, i varfër dhe i dobët ushtarakisht, sa që nuk ngremë peshë në politikat europiane veç atyre që lidhen me Ballkanin. Rama mund t’i shërbejë Vllodimirit për propagandë brenda Ukrainës për të thënë: “Ja dhe një kryeministër shumë i gjatë është me ne!”, por as i bije ndërmend nëse na ka pro apo kundër. Ne duhet ta kuptojmë se sa peshë kemi.

Por a duhet të na hedhë kjo në anën e Putinit?

Edhe kjo nuk ka se si të ndodhë për dy arsye:Epara se aspirojmë të hyjmë në BE dhe e dyta, se Putin është aleat i Sërbisë dhe njëkohësisht Rusia ka qënë tradicionalisht kundër interesave të Shqipërisë.

Do kishte qënë më mirë, që Rama “mos hapej shumë“ në mbështetjen e tij për Ukrainën, por ky është kryeministri që kemi. Do të tregohet më i rëndësishëm se sa është dhe kështu që sa ta ndihë vendin dhe çështjen shqiptare e dhj.. më keq!

Sigurisht duhet të dimë, që edhe Ramës nuk i bije ndërmend as për Ukrainën dhe as për Kosovën, se ka në fokus vetëm Edin, të birin e Kristaqit. Nëse interesi personal ja do të kthehet kundër Vllodimirit dhe në anën e Vladimirit, e bën sakaq.

Ndaj le ta lemë Zelenskin në hallet e tij, se vërtet po nxjerr ndonjë “para të mirë“ nga lufta, por ka para edhe rrezikun që ta fusin në burg kur të mbarojë lufta.

Po luftojnë Hajdutë, që mbështeten ose kundërshtohen nga Hajdutë dhe për të keqen e atyre familjeve ukrainase dhe ruse që po humbin fëmijët në luftë.

(Ky i joni Hajdut nuk është se është shumë i gjatë!)

Më folë o vashë!

Me atë zë të plotë dhe të kadiftë më folë!

Më trego për të fshehtat që dot s’i pashë,

I mbyllur në “gulagun “ tim,

Ku nuk nginjesha me verë

Po vargje nuk dëgjoja o vashë!

Më thuaj diçka nga Shekspiri

Me zërin tënd të plotë,

Le të jetë nga mëdyshja që pat Biri,

Nga ligësia e Ledit Makbeth,

A nga të Ofelisë lotë.

E nëse bardi anglez nuk të “ngroh”

Më folë me të Pitarkës tingëllima.

Jam larg

Dhe acari lirën së tepërmi e ftoh,

As nuk dëgjoj

Dhe as nuk thurr dot rima.

A në do më pëshpërisësh në vesh

Me zërin tënd të kadiftë

Të Majakovskit vargje të lira,

Hekurat e “gulagut” do përthyej

(Perëndia më ndiftë!)

Olimpit do i ngjtem

Do shpresoj se do ndodhë më e mira!

Sendet

 Sa nuk i dua sendet!

Edhe pse nuk mund të jetohet pa to.

Do doja vendeve të endem,

Me një të vogël bohçe,

Një këmishë, që edhe gjunjët më mbulon

Të ngjashme me një kimono.

Sepse në folenë timë

Nuk kam flakur dot asgjë që ke lënë;

Pasqyrën që poret zmadhon,

    Vargjet e Lasgushit,

        Të bardhën “robë dë shambrë“,

Kotjen në netët pa hënë.

Nuk mundem që sendet t’i hedh

Për të mbrojtur veten nga kujtimet.

Eshtë marri?

    Fetishizëm?

        Të qënit një qënie pa nerv?

Apo shpresa se do vijnë sërish agimet.

Rrekem t’i fus në vende ku mos i shoh,

Ashtu të paktën jo çdo çast do vuaj,

Ndryshe do më duhet që rrugën të marr,

Supit hedhur një të vogël bohçe

Dhe të endem në çdo vend të huaj.

C’është ky sheqer-sherbet?

Titulli është një perifrazim i vargut të Nolit, “C’është ky sheqer-kësmet?” tek vjersha-bejte “Kënga e Salep Sulltanit”. Noli mund të ketë qënë aktor i shkëlqyer edhe pse pak është shkruar rreth nivelit të tij aktorial. Me zgjuarsinë, finesën dhe njohjen e gjuhëve, Mavromati duhet të ketë mbajtur peshë në trupat teatrale shëtitëse, ku ka qënë për disa vite dhe ku ka njohur më të mëdhenjtë e dramave në vargje. Kjo ka ndikuar në veprimtarinë e tij si përkthyes dhe si poet. Nuk di të ketë qënë regjisor.

“Po ç’tu kujtua “sheqer-kësmeti” i Nolit?” do pyesë plot dyshim avokati im që shëllëhet diku në Mesdhe, sepse e di që kur shënimet nisin krejt “të pafajshme” kanë nga një dozë me helm më pas.

Nuk ka aspak helm por sherbet!

Një i njohur, që kupton shumë nga arti i skenës dhe i filmit, më shkrojti se shkrimi im rreth regjisorëve ishte “i sinqertë, por i mungonte sherbeti”. Më pas kishte një lloj shtjellimi, por unë nuk kuptova mirë nëse mungesa e sherbetit kishte të bënte me mungesën e ëmbëlsisë, apo mungesën e një lidhësi dhe zbutësi, rol që sherbeti e luan në pengjirët, bakllavatë dhe trigonat.

Gjithsesi, mendova të thellohem më shumë në shënimin origjinal dhe të shihja se ç’ka ishte kaq e mangët, qoftë nga “ëmbëlsia”, qoftë nga “ lidhja dhe zbutja”. Kuptohet që nuk ishte fjala për zaharosje të sherbetit, se këtë gjë në një shkrim nuk do e dalloja dot kurrë.

E rilexova dhe pashë që i nxirrja “fishek’ thuajse të gjithë regjisorët shqiptarë të 80 viteve të fundit, duke përjashtuar këtu Esat Oktrovën, Mihal Luarasin, Dhimitër Anagnostin dhe Kristaq Dhamon. Për opinionin tim të “hidhur” përdorja edhe opinionin e babait tim duke e bërë dopio-zeher të gjithë shkrimin. Në fakt, shënimi bie në kundërshtim edhe me disa shkrime të mijat të mëparshme për Piro Manin dhe Drita Kallamatën, por më duhet të them, se ishin shkrime pasi dy regjisorët ishin larguar nga jeta dhe nuk besoj se “ngrija në qiell” artin e tyre. Gjithashtu kam pasur simpati për shfaqjet e vëna në skenë nga Serafin Fanko, por edhe për të nuk mund të them “një regjisor si ai!”. Kufizimet kanë ardhur nga mungesa e Traditës në regjizurë, nga kufizimet ideologjike në Diktaturë dhe nga dobësia e shkollës së regjisorëve.

Për fat të keq, si për shumë Universitete të tjera, niveli nuk u ngrit as pas viteve ‘90 dhe për më tepër, mundësitë financiare për të ndihur teatrin dhe filmin kanë qënë të kufizuara.

Shkurtimisht këto i shkrojta edhe Mevlan Shanajt, kur ngriti pyetjen “nëse unë kisha mbaruar shkollën e kinematografisë së Devollit”, shkollë kjo krej e panjohur për mua. Në përgjigje unë i thashë se Shkolla e Aktorëve e kohës së tij dhe e kohës sime, ishte pak a shumë si Shkolla e Kulturës, por Mevli shumë i indinjuar theksoi faktin se “Koncert në vitin 1936” ishte pëlqyer shumë nga skenaristë dhe regjisorë të huaj.

Për tu kthyer tek “mungesa e sherbetit”, unë vazhdimisht kam qënë kundër qëndrimit ” ka pasur arritje të mëdha , por edhe ndonjë të metë“, sepse nuk kam hasur tek filmat tanë (përjashto “Përrallë nga e kaluara” apo dy tre të tjerë) atë ngacmim që të mban lidhur emocionalisht të lidhur me veprën gjatë gjithë shfaqjes. Po kështu edhe në më të shumtën e shfaqjeve teatrale. Për më tepër, në këto të fundit, edhe kur materiali ka qënë i mirë, pak është ndjerë një dorë “guximtare” e regjisë, që sjell rritjen e dramës apo komedisë.

Një miku im më tregoi këtë vit për një pjesë teatrale të vënë në skenë nga regjisori kosovar Fatos Berisha, shfaqje nga e cila publiku dilte duke qarë për shkak të emocioneve të fuqishme. Ndoshta ka ndryshime pozitive në teatrin shqiptar, të cilat unë s’kam si t’i njoh, për më tepër duke qënë paragjykues si në shënimin tim.

(Por të shoh shfaqje të teatrit të Korçës, që drejtohet nga Zamira Kita, nuk kam për tu tunduar kurrë, edhe sikur të ngjallet dhe të vijë për t’i vënë në skenë Sergei Bondarçuk!)

Regjisorët e të kaluarës dhe të së ardhmes

Dikur kam shkruar për regjisorët e mij, gjatë periudhave të fëmijërisë dhe adoleshencës, kur recitoja dhe luaja në trupa te ndryshme amatore. Ndoshta të gjithë nuk janë më, por emrat e tyre nuk i kam harruar kurrë, sepse në moshën kur ke dëshira dhe kupton pak, ke një ndjenjë adhurimi për ta. Ndoshta mbetet pa përmendur kush, por po rendit ata që kujtoj duke nisur me Drita Kallamatën dhe duke vazhduar me Sotiraq Cili, Perikë Gjezi, Jani Riza, Dhimitër Orgocka, Llazi Sërbo, Fatos Sela dhe Niko Qirici. Kur mbusha 20 vjeç nuk pata më të bëja me regjisorë, sepse dëshira për të luajtur në skenë ishte fashitur.

Pata njohur Emil Bibollin, për të cilin ruajta gjithnjë një konsideratë të veçantë, por pa i njohur nga afër artin e tij.

Të jesh “regjisor” është një veti e veçantë dhe nga emrat e sipërpërmendur, vetëm Emili kishte studiuar regji. Ndoshta një specializim pat bërë edhe Raqi Cili, por dhe ai punoi si regjisor vetëm për disa shfaqje me trupat profesioniste dhe e ushtronte aftësinë e tij prej regjisori vetëm tek trupat amatore.

Gjithnjë i shihja me shumë admirim dhe herë herë pyesja tim atë, se cilin regjisor shqiptar vlerësonte. Ai veçonte Esat Oktrovën dhe disi Mihal Luarasin, por nuk kishte vlerësim të madh për të tjerët. Dhe ishte një njohës shumë i mirë i teatrit. Në kinematografi vlerësonte vetëm Dhimitër Anagnostin dhe pak Kristaq Dhamon, por njohja e regjisorëve të asaj fushe i vinte vetëm nga “produkti përfundimtar”, që ishte filmi, por pa njohur punën e regjisorëve në “setet” ku filmohet dhe ku njihet edhe më mirë se cili është i mirë, cili është mesatar dhe kush është “gjeniu”.

Cuditërisht, babai nuk kishte admirim të madh as për Sokrat Mion, ndoshta nga një lloj qasje tepër klasike në teatër të këtij të fundit, ose sepse dramat dhe komeditë e vëna nga Mioja në Korçë nuk kishin qënë veçanërisht të shkëlqyera.

Ky ishte “formimi” im ndaj punës aq komplekse të një regjisori, që më bënte të mbaja sytë vetëm tek emrat e të mëdhenjve në filmat që shihnim në “Jugosllavi” dhe që ishin Felini, Godar, Kurosava, Bergman, Orson Uells, Bertoluçi, Kubrik, Forman dhe sa e sa të tjerë. Sigurisht këta dhe të tjerë ishin frymëzimi edhe i gjithë aktorëve shqiptarë, që aspironin të bëheshin regjisorë teatri apo kinematografie. Ata ishin në gjendje të dallonin më mirë artin e madh edhe pse Instituti i Arteve nuk ishte në vitet e rinës sime një shkollë me nivel. Në kohën kur unë studioja nisi edhe dega e regjisurës në atë Institut, prej nga më vonë kanë dalë shumë e shumë regjisorë, emrat dhe veprat e të cilëve, për fat të keq nuk i njoh.

Ishte një këmbim jo shumë i këndshëm së fundi me aktorin Mevlan Shanaj, që më shtyu në këto kujtime. Mevlani diçka kishte shkruar për “Koncert në vitin 1936”, që e quante “film ikonik” dhe kështu nisi debati, të cilin ai e “zgjati” jo në praninë e të tjerëve. Mësova prej tij se si kishte dhënë dhjetë vjet mësim në Masterin e regjisurës në Akademinë e Arteve dhe që pat qënë edhe regjisor filmi. Kjo bëri që të rikthehesha në qëndrimin “nihilist” të babait tim dhe të mos kisha besim (sigurisht pa të drejtë) tek më të shumtit e regjisorëve që “militojnë“ në Shqipëri.

Mund të formohet mirë një regjisor nën drejtimin e Shanajt, që quan një film “ikonik”? Për mua është gati e pamundur. Eshtë njëlloj sikur një orkestër sinfonike ta drejtojë një sazexhi i zakonshëm dasmash. Sazexhiu mund të ketë edhe veshë shumë të mirë muzike dhe të dallojë se kush luan ndonjë nato “fallco”, por nuk mund të bëjë më shumë se aq.

Ndaj ju kërkoj ndjesë të dashur regjisorë shqiptarë, që nuk kini pasur mundësi të studioni në shkolla të huaja, ose të asistoni regjisorë të mirë botërorë!

Gjithnjë do e kem të vështirë të ndjek një shfaqje të vënë në skenë nga ju apo një film të drejtuar prej jush.

Suta

 Ajo u hodh vetëtimthi para gjogut tim

Me dëshirën e marrë për tu vetvrarë

Atë pragagimi në gusht.

I miri shoku im u ngrit në ajër

Për të mos e prekur,

E ndjeu se me vrullin e tij dhe të saj

Në vend do e linte të vdekur.

Por diçka tepër të thellë kishte në atë kërcim të beftë

Që mua mu duk si i fundit akt,

Ajo kishte kohë kaçubes priste

Të ziun gjog të shkonte,

Diçka t’i thoshte,

Ndoshta se kishte qënë ai,

Ai fajtori që ishte prishur i bukuri pakt.

Ndaj edhe pse ai e mbrojti

Nga i sigurti fund i tmerrshëm,

Diçka prej saj,

Ndoshta një pjesë briri,

E bëri ndëshkimin për gabimin e hershëm.

I djathti sy i hamshorit

Në çast u shprish,

Ndërsa nuk kuptoja,

Nëse plot pezm,

A me një dëshpërim të nginjur

Ajo vraponte drejt një shtegu dhish.

E përkëdhela mikun e plagosur,

Ajo tashmë ishte larg,

Qemë vetëm ne të dy.

Unë,

Më i mençur dhe me më pak fuqi

Se dy gjallesat e tjera

Dhe miku im,

Nga një dashuri e gabuar plagosur në sy.