Kurbeti dhe kënga “Nan”

Dikush më dërgoi një video të këngës “Nan” në skenën e Eurvizionit 2026. Më tha që kënga e jonë ka hyrë në natën finale dhe kjo më gëzoi. Ndjehesh mirë, kur kultura e vendit tënd të vogël renditet mes më të mirave të kontinentit më të kulturuar.

Diku pashë edhe një titull gazete, që Alis emocionon dëgjuesit dhe juritë. E dëgjova dy herë këngën dhe nuk më emocionoi, por kjo ndodh edhe me këngë shumë të famshme të huaja. Shpesh herë emocionet janë në varësi të gjendjes shpirtërore vetiake në çastet kur e dëgjon këngën. Por më pëlqeu që kënga ishte prej fillimit dhe deri në fund në gjuhën tonë. Më duket absurde që të krijosh këngë në gjuhën angleze sepse është më e njohura apo se në këtë mënyrë mund të shesësh më shumë disqe.

Nuk dua të hyj në trajtimin muzikor ala himn, i cili bën efekt tek dëgjuesit, por në këtë rast ishte jo në harmoni me ndjenjën mesazh të nënës që i mungojnë fëmijët e ikur jashtë Shqipërisë. Dramaticiteti muzikor ishte tejet i tepruar.

Por atë që dua të nënvizoj është fakti se në këtë rast ne përcjellim ndjenjat e një shoqërue gati feudale, e cila jo vetëm nuk përkon me kohët moderne, por nuk është as tipikja për të gjithë shoqërinë shqiptare. Një këngë me një tekst të tillë do ishte e tepruar edhe në vitet “Lëndinës së Lotëve”, kur nënat ndaheshin nga bijtë duke mos ditur se kur do i shihnin, apo edhe nëse do ktheheshin të gjallë nga punët e rënda në Amerikën e zezë.

C’farë tregon kënga në vetvete?

Një grua e kaluar në moshë ( por jo në mykët) që i ka përcjellë me zemër të thyer fëmijët në emigracion dhe të cilës i duket jeta tërësisht bosh pa ata.

Jeton ditët e muajt me shpresën se ata do vijnë për vizitë dy javore apo njëmujore në verë.

Kjo nuk është bota e sotme shqiptare dhe as realiteti i diasporës në Europë apo në anën tjetër të Atlantikut. Eshtë realiteti i një shoqërie patriarkale, ku gruaja e mbetur pa burrë nuk ka asnjë lloj interesi tjetër në jetë veçse të ketë fëmijët nëpër këmbë dhe mundësisht të ndihë për të rritur nipërit dhe mbesat. Edhe se mund të ketë një lloj romantiçizmi për atë lloj jete, ajo jo vetëm ka perënduar për shumicën e familjeve shqiptare, por njëkohësisht edhe nuk ka nevojë ta kërkojmë të kthehet.

Nëse gruaja e “Nan” nuk e kalon pragun e shtëpisë, por vetëm përcjell prej tij fëmijët dhe po atje i pret me zemër të dredhur atëhere kjo grua është vetëm dikush që i përket një kohe tjetër. Madje as në kohën e këngës “Mbeçë more shokë mbeçë“, ku djali shkon nizam i detyruar nga pushtuesi i huaj dhe mbetet i vrarë në shkretëtirën e gadishullit arabik, për nënën që nuk e kalonte pragun, populli këndon me një dhimbje të bukur, por jo me dramticitetin e këngës të vitit 2026.

“Në pyestë nëna për mua

I thoni që u martua

Në pyet se ç’nuse mori,

Dy plumba kraharori.

Oiiiii...”

Nëse gruaja-nënë e sotme ka zgjedhur të mos bëjë gjë tjetër , por veç të presë me plagën e braktisjes në shpirt atëhere diçka tepër të prapambetur ka në shoqërinë të cilës i përket. Dhe realiteti nuk është i tillë, se nënat shpesh shkojnë dhe jetojnë në vendet ku kanë fëmijët, bashkë me ta ose në vende ku pensionistët jetojnë me ndihmë nga shteti. Por edhe nëse e ka të vështirë jetën në një vend të huaj, jo vetëm që distancat tani janë bërë të vogla, por edhe gruaja-nënë ka diçka më shumë të bëjë me jetën e saj se sa “të mundohet të flakë divanet ku nuk ulet më njeri”.

Duke shkruar këto rrjeshta, dua të jem i gabuar dhe të kem shkelur padashje mbi parimin kryesor të artit që është ndjeshmëria e artistit dhe ngjyrimi edhe i theksuar që ai mund t’i japë një ndjenje apo në dukurije. Por nëse mund të të trondisin vargjet “Kostandin të ardhtë gjëma/ Martove Dhoqinën larg” kjo ndodh se ti hyn në atë botë, kur nëna drithërohet se nuk mund ta shohë dot vajzën e vetme të martuar shumë larg, sepse e tillë ishte mundësia e asaj kohe. Dhe kjo të bën edhe të ndjesh si të natyrshme ngritjen nga varri të vëllait, që ka lënë të mbetur vetë nënëkorbën dhe shkon për të mbajtur premtimin për të sjellë motrën nga vendi i largët.

Diçka mesjetare, si të Kostandinit ka edhe në veshjen e këngëtarit Alis në skenën e Eurovizionit që bën edhe më mesjetare ndjenjën e tij të dhimbjes për nënën e braktisur.

Duke dashur ta mbyll me një ngjyrim pozitiv këtë shkrim, më duhet të shtoj se hiperbolizimi është pjesë e artit dhe ndonjëherë edhe i domosdoshëm për të përcjellë një mesazh të caktuar. Por njëkohësisht mbart edhe rrezikun të kthejë veprën e artit në qesharake. Kjo e fundit nuk ka ndodhur me artistin Alis, as edhe në çastin kur nëna e veshur me kostum popullor i heq syzet e diellit. Ndoshta sepse janë i vetmi element që nuk shkon me kostumin e tij kalorsiak mesjetar.

Por le t’i urojmë fitoren në natën finale!

Rastet delikate të ngacmimeve seksuale në Shqipëri

Ka ndodhur arrestimi i një kirurgu në Korçë, i paraqitur në shtyp si “ngacmim seksual” dhe që ka bërë bujë edhe në rrjetet sociale. Unë nuk e njoh kirurgun dhe nuk marr përsipër të jap ndonjë mendim për rastin e tij dhe nëse është apo jo fajtor. Ka institucione që merren me atë punë.

Por për aq sa e njoh vendin tim dhe nga sa vazhdoj të dëgjoj, them se është një problem shumë i madh i shoqërisë të prapambetur shqiptare. Edhe në mënyrën se si paraqitet rasti Nunka në shtyp, e quaj si reflektim i mendësisë shqiptare.

Nëse mjeku akuzohet për prekje t[ panevojshme në pjesët gjenitale, apo edhe për tentativë që të puthte pacienten 21 vjeçare, këtu nuk bëhet fjalë për “ngacmim seksual” por për “dhunë seksuale”.

Ngacmimet seksuale në shoqëritë normale, janë përjekjet e dikujt për propozuar një marëdhënie të karakterit seksual me dikë tjetër. Madje e tillë konsiderohet edhe një shaka e tepruar e natyrës seksuale, si koment mbi trupin e një femre apo aludimet se ç’mund të ketë bërë një natë më parë.

Në Shqipëri ndodh rëndom që një mashkull (sidomos ndaj vartëseve) të kërkojë hapur favore seksuale dhe kjo të quhet si “po normal”. Jo. ky është një ngacmim i hapur seksual dhe që duhet të jetë i dënueshëm nga ligji! (Besoj se i tillë është në Shqipëri,)

Por në të vërtetë ndodh që vajzat dhe gratë jo vetëm nuk i denoncojnë veprime të tilla, por ndjehen edhe fajtore a thua se kanë bërë diçka provokuese që ‘bosi” të mendojë se mund të flerë me të. Kjo sepse e gjithë shoqëria si bllok mendon në mënyrë të pafavorshme ndaj femrave. Madje dhe ato gra të forta që thonë: “Unë ja përplas në fytyrë po të më thotë diçka të tillë!”

Nuk është e mjaftë ti thuash - “Ik gjej ndonjë tjetër se tek unë kjo nuk të shkon!”

“Agresorë‘ të tillë duhet të ndalen duke u denoncuar publikisht në organet e rendit. Për të vënë mend vetë dhe për të frenuar të tjerë meshkuj agresorë. Nuk është e rastit, që dy raste për të cilat kam dëgjuar në Korçë, janë denoncuar nga femra që punojnë ose kanë jetuar jashtë, I tillë është rasti Nunka, por edhe rasti i një pronari hoteli, që i kishte propozuar një punonjëse filipinase një marëdhënie “të shpejtë“ në këmbim të 50 eurove.

Të gjithë, burra dhe gra, kemi për detyrë të mbrojmë veten dhe sidomos nënat, gratë dhe vajzat tona nga “sulme” të burrave të pacipë, që jo vetëm shohin tek çdo femër një objekt seksual, por dhe përpiqen me çdo mënyrë ta shtien në dorë.

Ka pronarë biznesesh që mburren kafeneve se sa nga punonjëset i kanë shpënë në shtrat. Dhe dëgjues bastardë të tjerë i dëgjojnë me admirim pa ja u përplasur në fytyrë, se ata abuzojnë me pushtetin që kanë dhe jo se janë meshkuj “për të cilët gratë lenë mendjen!”

Ndaj nuk duhet të çuditemi as nga rasti i mjekut (nëse nuk kemi të bëjmë me denoncim të sajuar), por dhe nga rastet e mësuesve pedofilë, që hyjnë në marëdhënie me nxënëset gjimnaziste.

Nuk ke pse të shkosh larg dhe të dënosh Xhefrin e Epsheve. Ka shumë raste mësuesish në Shqipëri që mes notës, presionit apo dhe me imponimin si figurë e rëndësishme, shkojnë me vajza nën moshën e asaj që quhet mosha e konsensusit seksual.

Ndaj nëse rasti Nunka është i vërtetë, nuk do më vijë aspak keq që mjeku të dënohet dhe të demaskohet publikisht. Do i shërbejë jo vetëm atij, por edhe shumë të tjerëve, që veprojnë në mënyrë të ngjashme.

Do i shërbejë edhe shoqërisë që të bindet se nuk është ngacmim seksual nëse nuk arrihet deri në penetrim. Eshtë përdhunim seksual!

Lufta e Iranit – një biznes shumë ftimiprurës

Ka shumë kritikë të Trump, që e quajnë Luftën e Iranit një marrëzi për interesat amerikane dhe që Bibi Netanjahu e heq për hunde “njeriun me fytyrë portokalli” në një luftë që është kryekëput në dobi të Izraelit. Përmenden shpesh edhe ndikimi i AIPAC dhe i gjithë lobit amerikano-çifut në futjen e SHBA-së në këtë luftë. Shumë të tjerë ju kanë rënë këmbanave të alarmit se kjo luftë e re jo vetëm që do e zhysë shtetin amerikan më thellë në borxhe, por do sjellë edhe një krizë ekonomike jo të vogël.

Unë mendoj se me gjithë gomarllëkun që Trump dëshmon në shumë fusha të politkës, të shtetformimit apo edhe të jetës së zakonshme, ai për sa i përket fitimit financial personal dhe të miqve të tij nuk është aspak budalla.

Lufta e tij e fundit është një biznes gati i përkryer.

Në përgjithësi luftrat janë shumë fitimprurëse për ata që kontrollojnë politikën dhe biznesin, Në një kohë të shkurtër shpenzohen shuma marramendëse nga thesi i taksapaguesve. Ndaj edhe kjo luftë, që mund të duket se nuk përputhet me interesat e SHBA, është në përputhje me interesat e atyre që zotërojnë miliarda. Ndaj dhe janë të pakët zërat kundër luftës mes super të pasurve.

Po jap si shembull vetëm treguesin Dow Jones, një nga tre kryesorët e Bursës amerikane. Majin e kaluar ishte diçka më shumë se 42000 kurse dje ishte 49500. Në kulmin e luftës dhe kur amerikanët po paguajnë gati dyfishin e benzinës dhe të shumë produkteve të tjera ushqimore. Super të pasurit po fitojnë jo vetëm duke investuar miliarda në kompanitë që prodhojnë armë, por dhe duke i lëvizur investimet e tyre sa në një lloj aksioni tek një tjetër, në varësi të shanseve për të vazhduar lufta apo jo. Po bëjnë miliarda edhe nga investimet në naftë dhe kimikate, të gjitha këto të varura nga hapja dhe mbyllja e ngishticës së Hormuzit.

Familja Trump është mes atyre që kanë bërë miliarda gjatë këtyre muajve të fundit.

Ndaj është miopi të thuash se Trump është nën kontrollin e Izraelit apo se republikanët në Kongres apo Senat janë burracakë. Janë nga këta “sherr budallenjtë“ që hiqen sikur janë për Amerikën dhe Paqen, por janë thjesht për të fituar për vete dhe veçanërisht për të fituar ata që ju kanë financuar fushatat elktorale.

Por “The Donald” di gjithashtu se çdo luftë nuk gëzon popullaritet mes njerëzve. Ndaj edhe dy herë që hyri në zgjedhje hyri me flamurin e kundërshtarit të konflikteve të armatosura. Kjo gënjeu shumë e shumë amerikanë, por edhe përkrahës të Trump kudo në botë. “Ky është i ndryshëm nga presidentët e tjerë amerikanë“- u ngutën të theshin shumë që e quajnë veten “të djathtë deri në vdekje”.

Por një njeri që yllin polar të tij ka pasur që në fëmijëri “fitimin me çdo kusht” nuk mund të lerë që t’i shpëtojë ajo mundësi që të jepet rrallë në jetë- të mund të shpallësh luftë si biznes të sigurt dhe me fitime përrallore të shpejta.

Djhe kështu ndodhi posa hipi në fron. Pa kaluar as dy muaj Trump lëshoi raketa në shumë vende të Lindjes së Mesme. Dhe raketat si dhe sistemet për mbrojtjen prej tyre kushtojnë shumë. Pagesat bëhen nga buxheti i shtetit.

Por më tepër se Trump, mua më tmerron një “mpirje” e opinionit publik botëror në reagimin kundër kësaj lufte. Sa për Bashkimin Europian nuk kam asnjë besim se është një kundërshtar efikas kundër luftës. Përpëlitjet e vendeve europiane dhe zhurrma ishin shumë herë më të mëdha kundër tarifave të Trump gjatë vitit të kaluar, se sa ndaj luftës së çmendur kundër Iranit. Të gjithë po marrin nga një pjesë nga buxhetet e luftës së Amerikës. Izraelit dhe Iranit duke ju shitur armë dhe mjete ushtarake.

Po a mund të dilet ndonjëherë nga ky rreth vicioz i luftrave të përhershme?

Në këtë shekull jo e jo, por nuk e di as nëse Njerëzimi do jetë në gjendje të ngrerë Institucione të forta që të mbrojnë Paqen. Kombet e Bashkuara jo vetëm që kanë dështuar tradicionalisht, por tani edhe roli i tyre i dobët është bërë i papërfillshëm.

Trump është presidenti më “idiot” amerikan sepse as e fsheh që është duke punuar për interesat e tij dhe të super të pasurve të tjerë. Në nëntor, fuqia e tij ka për tu kufizuar dhe ndoshta do ndjekim një periudhë të përpjekjeve të demokratëve për ta hequr si President. Por jo vetëm që dëmi është bërë, por edhe Presidenti i ardhshëm amerikan që në mënyrë demagogjike do dënojë luftën e Iranit dhe që do premtojë begati për klasën e mesme amerikane, do vazhdojë në mënyrë të kamufluar të nëjtën politikë. Që mund të mos përputhet me intersat amerikane por ju shkon shumë për shtat jo vetëm grupit industrialo-ushtarak, por edhe të gjithë miliardierëve të tjerë.

Lufta është biznes shumë i mirë dhe për fat të keq kjo Botë vetëm biznesin ka në mendje.

Kush do e puthë në ballë Ilir Metën?

Javën që kaloi u komemtua shumë takimi i Bert Ndrenikës në sallën e gjyqit me Erion Veliajn. Nuk jam i sigurt nëse aktori i mirënjohur e putho në ballë kryebashkiakun nç fillim të bisedës apo në fund, por bekimin atëror si i pafajshëm ja dha.

Disa miq të mij kishin mbetur gojëhapur nga ajo që ndodhi, por unë ndjeva keqardhje për Ilir Metën. Po këtë maj, ish Presidenti doli për herë të parë në publik, shumë i ndryshëm nga kokëmadhi bullafiq, që kishim parë kur ishte kryeministër. Dukej vërtet një i burgosur si ata të kohës së komunizmit. I verdhë, pa flokë dhe i vetmuar. Edhe pse bënte shënjën e shqiponjës dhe fliste si akuzues, dukej që në burg e kishin keqtrajtuar. Dhe më shumë se zbehtësia e fytyrës, Meta mu duk se ka probleme të shëndetit mendor. Diçka tepër e ulët kur bëhet ndaj çdo qçnieje njerëzore. Madje edhe ndaj një vrasësi që edhe ka përdhunuar dhe jo më ndaj dikujt që ka drejtuar shtetin dhe edhe nëse ka vjedhur hyn në ato që quhen “krime të jakave të bardha”.

Mendova se sa e “egër” është e gjithë shoqëria jonë. Ata që japin porosi që Meta të keqtrajtohet, ata që e zbatojnë atë porosi nga zyrtarët dhe deri në gardianët, por më tepër akoma shumë shikues, që thonë “mirë t’i bëhet se paratë tona ka vjedhur!” Duket se nuk kemi bërë asnjë hap para nga koha e të pandehurve të verdhë dyllë, që dënoheshin për agjitacion apo për vjedhje në kohën e Diktaturës. Edhe atë kohë ishin të shumtë ata që theshin “Hakun po ju japin!”

Gjithsesi ka edhe një ndryshim me atë kohë. Për të pandehurin Veliaj, që edhe pse mbahet gjatë në burg, duhet thënë se është në formë më të mirë, ngrihet një artist, që është në “Ajkën e shoqërisë“ dhe e puth në ballë. I përbetohet se është gati të shkojë ai në burg për të. Dhe nëse sërish e krahasojmë me Metën, Veliaj jo vetëm që nuk është i divorcuar, por edhe në pritje të një fëmije. Unë mund ta quaj si një “i burgosur i lumtur” që nuk ka nevojë për një puthje në ballë. Ndoshta në gjendje arresti nuk ka pse të jetë, se dhe shumë shpejt duhet të jetë i pranishëm në maternitet gjatë lindjes të fëmijës së tij të dytë, fryt i dashurisë me të pandehurën Ajola.

Metës së gjorë as ja hedh sytë nëna e fëmijëve të tij dhe bashkëluftëtarja për Integrim në BE, Monika Kryemadhi edhe ajo e pandehur për vjedhje. Po mos i ndodhej pranë Ted Blushi do më dukej tërësisht i braktisur.

Si nuk u gjend një artist i shquar nga Skrapari, t’i japë puthjen e bekimit ish Presidentit? (Tani që vras mendjen më duket se Skrapari nuk ka nxjerrë artist të shquar.)

Po nga gjithë ajo aradhë VIP-ash të Tironës, prej Elena Kadaresë dhe deri Ardit Gjevreku, nuk u gjend një i ndjeshëm dhe me zemër të madhe për t’i dhënë kurajo Ilir Metës?

Ndoshta kur je kundërshtar me të Gjatfuqishmin, në shoqërinë tonë tejet hipokrite dhe barbare nuk gjendet asnjë njeri të të afrohet. Je si punë lebrozi. Se Veliajn me siguri e kanë futur “mren” në sajë të makinacioneve të Ramës, por Lali Eri nuk i rreshti asnjëherë “superlavdet” për Udhëheqësin. Ndoshta edhe për këtë ja ka dhënë puthjen Berti i Ndrenikajve.

Unë nuk ja kam idenë se si do shkojë fati i Metës dhe i Veliajt. Nuk jam madje as i sigurt nëse kanë vjedhur në përmasa të mëdha. Se ndopak do e kenë lyer gishtin në atë qypin e madh me mjaltë, që quhet “Buxhet i Shtetit”.

Por që dikush nga aktorët e famshëm (ata e luajnë edhe më bukur pjesën kur mallëngjehen) duhet të hedhë hapin që hodhi Ndrenika. Po të isha në Korçë, këtë do ja sugjeroja aktorit të moçëm dhe “kollozit të skenës” Koço Qëndros, duke pritur edhe titujt e lajmeve të nesërmen:

“Aktori gati 100 vjeçar, merr përsipër të bëjë 15 vitet e mbetura të burgut të Metës.”

A ishte Zogu paranoiak?

Qasja ime dhe e miqve të mij të të njëjtit brez është lëkundur nga ajo e parjes së Zogut si një “shtetar karikaturë“, tek ajo e dyshimit se “ç’mall ishte” dhe deri në vlerësim si një reformator, imitues i Ataturkut.

Vetë ende nuk e kam të qartë se ç’farë ishte në të vërtetë Naltmadhënia nga Burgajeti. “Uzurpator i pushtetit”, “politikan race atdhedashës”, “diktator i një lloji të veçantë“ apo diçka nga të gjitha të mësipërmet. Ka disa fakte të cilat i pranojnë të gjithë edhe përkrahësit dhe kundërshtarët e betuar, që ka qënë më i riu mes politikanëve që ka luftuar për Shqipërinë dhe që ka dëshmuar trimëri. Gjithashtu ka dhe fakte të tjera të gjithëpranueshme, që kundër tij ka pasur disa kryengritje dhe shumë atentate. Tregues të një pakënaqësie të shumë shtresave për drejtimin e shtetit prej tij. Gjithashtu edhe me një finale largimi nga vendi me pasuri të mëdha të fituara mbi ligje të shpallura prej tij.

Por a ka qënë paranoiak?

Duke qënë “thuajse Diktator” është gati e pamundur që të mos ketë qënë i tillë. Për më tepër duke pasur shumë armiq të betuar, të cilët i kishte dënuar me vdeke ose burgim të përjetshëm në mungesë dhe si të tillë nuk mund të ktheheshin më në shtëpinë e tyre në Shqipëri.

Ka një ngjarje, e cila është lakuar shumë nga regjimi komunist dhe që është arrestimi i një numuri të madh komunistësh apo agjitatorë të komunizmit në janar të vitit 1939. Propaganda e Partisë së Punës e paraqiste si një ngjarje të madhe politike ku “Qemal Stafa kthehej nga i akuzuar në akuzues” dhe të tjera dëngla të ngjashme. E gjithë ngjarja nuk ishte diçka shumë e bujshme, sepse të arrestuarit nuk ishin njerëz të njohur në Shqipërinë e kohës.

Pikërisht për këtë dua të nënvizoj se Zogu ka pasur një lloj “tmerri” nga lëvizjet e majta dhe përhapja e ideve të social-demokracisë apo dhe të komunizmit në Shqipëri. Sepse nuk mund të shpjegohet ndryshe, se si në mes të janarit të viti 1939, vetëm 3 muaj e gjysëm para se të ikte nga Froni, Zogu dhe Sigurimi i tij Publik merrej me komunistët, pjesa më e madhe e të cilëve ishin këpucarë, furrxhinj, çirakë dhe nxënës shkollash.

Mund të ketë edhe një lloj shpjegimi tjetër, që për të tërhequr vëmendjen e publikut nga problemi i një pushtimi të mundshëm nga Italia, Zogu urdhëronte arrestimin e komunistëve, që ishin prej kohësh në përgjim.

Por frika e Mbretit të vetëshpallur shqiptar ndaj lëvizjeve politike të majta ka qënë konkrete, sepse është pasqyruara në Kushtetutën e tij. Në një kohë që vendi kishte fare pak industri dhe thuajse aspak sindikata dhe proletariat.

Përse arrestohen mbi 70 vetë të cilësuar si komunistë ? A kishte vërtet rrezik që “bolshevizmi” të përhapej dhe të rrezikonte pushtetin mbretëror?

Të ashtuquajturit komunistë u mbajtën vetëm dy javë nën hetim dhe plot 73 vetë u nxorrën para gjyqit dy javë më vonë. Në dukje një proces tepër i përciptë, ose e ashtuquajtura organizatë që mund të tentonte përmbysjen e rendit as ekzistonte. Dhe pa u mbushur muaji nga arrestimet, 50 të pandehur u dënuan me burg nga disa muaj dhe deri në 10 vjet për propagandë komuniste. Katër vetë me 10 vjet dhe pikërisht të njohurit Zef Mala, Niko Xoxi, Vasil Shanto, drejtues të Grupit Komunist të Shkodrës. Me një fjalë ishte një “Diktaturë mbretërore”, që nuk lejonte as të flitej pro komunizmit.

Gjykata u detyrua të shpallte të pafajshëm 23 vetë, që nuk kishin pranuar akuzën se flisnin pro komunizmit.

Edhe një herë po i kthehem idesë, se Ahmet Zogolli, si çdo Diktator, duhet të ketë qënë edhe paranoiak ndaj mundësisë se mund të bëheshin komplote apo lëvizje për ta rrëzuar nga froni, që duhet ta pranojmë se e kishte uzurpuar. Nga një shtet me elementë demokratiko-liberale, i posaformuar dhe i brishtë, që ishte në fillimin e viteve ‘20 të shekullit të XX, Zogu me dorë të fortë dhe terror e ktheu në një Diktaturë, të cilës i dha edhe një formë Mbretërore.

Nëse bëjmë një paralele me kohën e tij dhe kohën e sotme, kam bindjen se Saliu dhe Rama i ngjajnë më shumë Zogollit se Hoxhës. Por duke shtuar se pavarësisht të majta apo të djathta, Diktaturat kanë shumë ngjshmëri. E megjithatë, duke shtuar elementët e korrupsionit financiar, dy ‘liderët” e sotëm ngjasojnë më shumë me Naltmadhninë se me Komandantin.

Dhe të dy janë paranoiakë. Një provë më tepër edhe për mundësinë e paranoiës tek Zogu.

Spitali i Detit

Në Barcelonë ka shumë “bukuri” që lidhen me konceptimin e hapësirës brenda qytetit dhe me ndërtimet e saj. Mundet të zgjatesh e të zgjatesh duke përshkruar karakteristika të lagjeve të saj, si dhe të objekteve të veçanta duke filluar me ato të 200-300 vjetëve më parë e duke vazhduar me ndërtimet moderne. Por diçka, që nuk e kisha hasur në ndonjë qytet tjetër, më la më shumë mbresa se Sagrada, Casa Gaudi, madje edhe se pavioni i Van der Rohes.

Ishte një kompleks shëndetsor, bashkë me disa klinika dhe objekte të tjera ndihmëse. Quhej Hospital del Mar (Spitali i Detit). Ishte pak më tej se plazhi Barceloneta, më pranë detit se rrugët që projektohen në qytetet shqiptare dhe që në një mënyrë “majmunore” quhen Lungomare. Plazhi që i përkiste spitalit dhe ndërtimeve më pas tij quhej Sorromostro. Nga rëra, ku njerëzit shkonin dhe nuk kishte as shezlongje dhe as çadra për të paguar, e ndante një trotuar i gjërë , që shërbente edhe për hyrjen e këmbësorëve në spital dhe në klinikat, por kryesisht për shëtitjen e të gjithë atyre që donin të shijonin bukurinë e detit në çdo ditë të vitit. Po në atë trotuar dilnin të sëmurët duke ecur vetë ose në karriget me rrota të shoqëruar nga infermieret ose të afërmit. Shijonin diellin që nuk ndahej thuajse gjithë ditën dhe bukurinë e Mesdheut. Në plazhet e bukur Sorromostro dhe Barceloneta.

Pak më tej një kompleks ndërtimor tepër modern, për të cilin i nisur nga shabllonet që kam në kokë për zonat turistike, mendova se do ishte një qendër e madhe tregëtare, por në të vërtetë ishte një Institut Sudimor i quajtur “Parc de Ricerca Biomedica”. I projektuar me shumë shije dhe besoj se luan rol në studime për trajtime mjekësore të mbështetura jo në “Kimia”, por edhe në mbrojtjen e ujërave të detit më të rëndësishëm në glob.

Nuk kishte asgjë spektakolare në arkitekturën e Spitalit të Detit. Nuk di as se ç’lloj hapësirash dhe sa të këndëshme ishin për pacientëtë dhe personelin në brendësinë e tij. Nuk u përpoqa ta vizitoja. Por mrekulluese ishte idea, që për një nga shtresat më delikate të një qyteti dhe që janë të sëmurët, bashkësia qytetare kishte rezervuar një nga vendet me pamjen më të bukur dhe që ishte e ekspozuar ndaj diellit dhe ajrit të pastër gjithë ditën. Për t’i bërë të sëmurët të ndjeheshin psikologjikisht më mirë. Për të bërë që të shëroheshin më shpejt. Shumë nga dritaret e dhomave të tyre shihnin detin.

Ato 100-130 metra, ku shtrihej kompleksi i Spitalit të Detit përgjatë plazhit nuk ju ishin “shitur” korporatave që kanë në pronësi hotelet turistike. Nuk ishin lënë për të krijuar komplekse dëfrimi pranë plazhit (më tej kishte dhe të tilla dhe ishin më të famshmet në Barcelonë). Por ju ishin lënë njerëzve që vuajnë, ku nuk hyjnë vetëm pacientët por edhe familjarët që i vizitojnë. Shërbimi me autobuz qytetës deri tek dera e spitalit ishte jo vetëm i shpeshtë, por edhe disa orë pas mesnate, për të rifilluar më 5 të mëngjesit.

Këto më silleshin nëë mendje ndërsa lexoja rreth projekteve të Kullave stërmëdha që priten të nëdërtohen në plazhet e Vlorës, Velipojës dhe Sarandës. Përmenden edhe Golemi me Qerretin, por i gjithë plazhi nga Durrësi në Kavajë është tashmë “i mbaruar” dhe shtimi i kullave vetëm sa do shtojë shëmtinë dhe kaosin.

Kullat patjetër do jenë hotele ose banesa kolektive me apartamente të shtrenjta. Nuk mendon njeri për të ndërtuar spitale në breg të detit në Shqipëri. Ndoshta nëpunësve të lartë dhe të mesëm mund edhe t’ju duket një ide idiote nëse një urbanist apo një mjek ja u përmend.

Shqipëria po kalon një periudhë të një kapitalizmi të egër dhe tejet të korruptuar, ku asgjë nuk është tashmë pronë e banorëve të saj. Sa vjen e më shumë hapësirat publike sakatohen dhe ju jepen të ashtuquajturve oligarkë, trafikantëve të drogës dhe korporatave të huaja. Tashmë edhe deti. Nëse do kishin edhe një pjesë të diellit edhe atë do ja u kishin shitur. Thuajse e kanë shitur dritën e tij që bije qyteteve shqiptare.

A po arrin fundi, ku nuk mban më?

Nuk kam imagjinatën e nevojshme të mendoj se deri ku mund të shkojë “tahmaja” e këtij grupi mafiozësh që kanë në kontroll Shqipërinë. Ndoshta po të arrij ta kuptoj edhe mund të kem probleme serioze të shëndetit mendor.

Por ndoshta do më pranojnë të kurohem në Spitali i Detit pranë plazheve Sorromostro dhe Barceloneta.

Cili ishte morali i shoqërisë korçare në vitet e kulmit të zhvillimit të saj (fund)

 (vijim)

Tek bashkësia muhamedane ( me disa ndryshime mes sunitëve dhe bektashinjve) roli i meshkujve kishte më shumë peshë dhe rastet kur vajzat vazhdonin shkollimin jashtë ishin të rralla dhe vetëm në disa familje shumë të pasura.

Divorcet ishin një dukuri shumë shumë e rrallë për të gjitha komunitetet dhe po e rrallë ishte tek muhamedanët mbajtja e më shumë se një bashkëshorteje. Po ve vetëm një shembull për të krahasuar ndryshimin e madh të bashkisë muhamedane shqiptare me atë të vendeve të Lindjes së Mesme dhe vende që nuk ishin më të prapambeturit. Në fundin e vitit 1930, kishte një krizë për gra tek arabët e Palestinës. Hebrejtë po blinin toka me qëllimin që të krijonin shtetin e ardhshëm të Izraelit dhe po i blinin me çmime shumë më të larta se ato të tregut. Arabët që shisnin filluan të blinin më shumë gra dhe disa kishin nga 10-12, se në atë shoqëri gratë ishin ato që punonin tokat dhe bënin edhe punë të tjera.

Tek romët, për shkak të varfërisë të atij komuniteti dhe një filozofie të mbetur prej kohëve të të qënit nomadë, qasja ndaj familjes ishte më pak e konsoliduar.

Për të njëjtat arsye qasja ndaj marëdhënieve seksuale apo marëdhënieve jashtëmartesore apo me disa partnerë ishin shumë liberale në bashkësinë rome. Shumë gra dhe vajza të atij komuniteti që “kopilonin” në shtëpitë e shtresave të pasura, jo rrallë hynin në marëdhënie me “afendikojtë“ dhe kishte raste edhe të fëmijëve të lindur nga këto lidhje. Gjithashtu ato që quhen sot në botë “shtëpitë me dritë të kuqe” ndodheshin në lagjen Katavarosh, e cila ishte e banuar thuajse e gjitha nga romët e fesë ortodokse, që në atë kohë quheshin “kaur evgjitë“. Në kohën e Zogut, qëndrimi ndaj prostitucionit ishte më liberal se sa të themi në kohën e Diktaturës.

Por në çështjet e lirisë seksuale dy bashkësitë e tjera të Korçës ishin thellësisht konservatore.

Ndryshimi midis shoqërisë të atij qyteti ishte shumë më konservator se i qyetetve të tjera ballkanike dhe tejet larg atij të qyteteve të Europës Qëndrore. Dhe ky ishte një qëndrim tepër autentik dhe jo i ndikuar nga shoqëritë e huaja. Korça kishte mbetur në një konservatorizëm të “periudhës viktoriane” edhe 40 vjet kur ky lloj konservatorizmi nuk ishte më në Angli. Dhe duhet thënë se lidhjet e qytetit me “Ingliterrën” ishin thuajse inekzistente. Studentët korçarë kishin shkuar në Universitetet e Francës, Gjermanisë, Austrisë dhe Italisë dhe thuajse nuk kishte asnjë të studiuar në Angli.

Veçanërisht studentët që vinin nga Europa Qëndrore kishin një mendësi tepër “libertine” për sa i përket marëdhënieve seksuale. Ato shoqëri kishin praktikuar një hapje ndaj çështjeve të seksit qysh në fundin e shekullit të XIX dhe kishin arritur kulmin në vitet pas Luftës së Parë Botërore. Ndikimi i tyre ishte shtrirë edhe në Bukuresht dhe Sofje, ku të rinjtë ishin shumë më të hapur të eksperimentonin në këtë drejtim.

Por jo në Korçë.

“Morali” veçanërisht i femrave ishte nën mbikqyrjen e rreptë të një shoqërie konservatore. Veçanërisht gratë që “fshinin sokakët” e tyre dhe pasi mbyllnin punët e shtëpisë uleshin sofateve, ishin “rojet e moralit”. Nuk i shpëtonin syrit edhe të gjitha ato që kishin të fejuarit dhe burrat në kurbet dhe që “bashkoheshin” me ta në 3-4 vjet ose dhe më rrallë. Por duhet thënë se edhe vetë femrat ishin të ndërgjegjshme se “nderi seksual” ishte gjëja më e rëndësishme për një femër të denjë.

Ndonëse vajzat shkonin në shkolla, dhe sikundër kam përmendur më lart disa edhe në të mesme dhe në universitet, përsëri puna për to ishte “tabu”. Përjashtoheshin vetëm mësuesia dhe ndonjë infemeri, sepër punë të tjera as që bëhej fjalë. Ishte “qyteti më perëndimor në Shqipëri”, po ku nuk kishte asnjë kamariere femër. Madje përbuzja ndaj atij profesioni vazhdoi deri në vitet ‘70, ku ishte e papranueshme që një vajzë qytetare të punonte si kamariere. Pa përjashtim kamarieret që nisën të punonin lokaleve pas mesit të viteve ‘60 ishin vajza dhe gra nga fshati, që donin të punonin në qytet.

Se sa konservatore ishte shoqëria dëshmohet në një njoftim të vitit 1938 në një gazetë të kohës. Në të thuhet se Prefektura me të drejtë do ndalojë të punojnë në lokale disa vajza të huaja që punonin si kamariere. “Të shkretat” grek, sërbe, italiane apo rumune, me siguri që kishin ardhur në qytetin me gjendje të mirë ekonomike edhe për të bërë ca para nëpërmjet një “prostitucioni të përmbajtur”, por “syri konservator” ankohej për të rinjtë dhe burrat që rrinin deri vonë duke pirë në këto lokale dhe që më pas harxhonin të tjera lekë për të tjera shërbime. Duket e çuditshme që dhe gazeta mban një qëndrim tepër lavdërues ndaj Prefekturës që kërkon të dëbojë të huajat kamariere. Mbi bazën e cilit ligj do hartohej Urdhëri i Prefekturës? E gjithë kjo histori më kujton një këngë të Fabrizio De Andreit “Buzëtrëndafilja” (Bocca di Rosa) ku tregohet se si dëbohet nga një qytezë një vajzë “libertine”.

Dhe kur shkruaj për natyra të tilla si Buzëtrëndafilja , duhet të pranoj se ishin shumë shumë të pakta në qytetin tim në fundin e viteve ‘30 dhe fillimin e viteve ‘40. Ndoshta Neta Filçeja dhe ndonjë tjetër, dhe që tregoheshin me gisht, por nuk i “konfrontonte” asnjë qytetar.

Gjithashtu konservator ishte qëndrimi ndaj homoseksualizmit, madje shumë herë më tepër se në disa qytetet të Shqipërisë së Mesme. E megjithatë raste të njohura kishte dhe nuk i denonconte njeri ose më keq, t’i fusnin në burg sikundër ka ndodhur në kohën e Diktaturës.

Ndaj “veseve” të tjera të shoqërive perëndimore, Korça ishte më e “hapur” ndaj përdorimit të alkolit nga të tre bashkësitë, gjithashtu edhe kumar luhej edhe pse ishte i ndaluar me ligj. Tombola (bingoja) luhej hapur kafeneve dhe në “Pallas” që ishte hoteli dhe resoranti më i mirë, luhej gjysëm fshehur poker, zare dhe lojëra të tjera fati. Kishte shumë të pasur që ngryseshin dhe gdhiheshin në dhomat e kumarit, ku janë lënë jo rrallë edhe pasuri të tëra.

Me një fjalë ishte një shoqëri shumë e hapur ndaj zhvillimit, ndaj jetës artistike dhe sportive, ndaj ballove dhe kurseve të dansit, ndaj librave dhe kinemasë, ndaj mësimit të instrumentave muzikore, por tepër mbytëse ndaj marëdhënieve seksuale edhe midis të rinjve që duheshin. Në mënyrë anakronike virgjëria për vajzat e pamartuara ishte “dekorata” më e lartë. Nëse dikush rekomandohej si një kandidate e mirë për martesë mjaftonin dy cilësi “e ndershme” dhe “nikoqire”. Të tjerat si zgjuarsia, talenti apo zelli për punë nuk ishin të rëndësishme. Dhe e tillë vazhdoi edhe për dy tre dhjetvjeçarë më pas. Si rrjedhojë të virgjër mbeteshin deri në martesë edhe meshkujt që vinin nga shtresat e mesme dhe të varfra, duke përjashtuar këtu romët, që kishin një koncept më “universal” për arritjen e pjekurisë seksuale dhe “aplikimin e saj” në jetë.

Në pak paragrafë, ky ishte morali i qytetarëve korçarë në pragun e Lufës së Dytë Botërore.

Shenim: Ne foto konkursi Miss Korca ne vitet '30