“Hyrja” ime në botën e letërsisë shqiptare

Kam përmendur më parë se si im atë më mësoi të lexoja, kur nuk kisha shumë kohë, që kisha hyrë në kopësht. Duhet të kem qënë diçka më shumë se 4 vjeç, por për të lexuar rrjedhshëm dija kur isha 5. Në shtëpi kishim shumë libra, në një mobilje të madhe, të cilën më vonë e quanim “biblioteka e vjetër” se më 1971 im atë kishte porositur në Zdruktaria e Riparim Shërbimeve një të madhe. Në e vogla librat ishin të vendosur në dy rradhë dhe edhe pse ishte në dhomën ku flija me motrën, nuk “trazonim” në rrjeshtin e dytë, që nuk ishte i dukshëm. Nuk jam i sigurt nëse atje ishin më shumë libra në gjuhë të huaja, apo për më të rritur, por di që nuk lexoja prej tyre.

Në letërsinë shqipe “hyra” kryesisht nga periodikët për fëmijë, por edhe nga ato që na lexonte babai mbrëmjeve dhe paraditeve të të dielave. Shpesh, të dielave në mëngjes, pasi zgjoheshim, shkonim dhe hynim në krevatin e prindërve dhe atje babai na lexonte “Bagëti dhe Bujqësi”, si dhe të tjera poezi shqip apo edhe ndonjë përrallë. Edhe për vdekjen e Fan Nolit kam mësuar në një të mëngjes të djele kur im atë na lexoi nekrologjinë e botuar në një gazetë, prej të cilës kujtoj portretin e Uratës, që nuk di pse nuk mu duk shumë tërheqës. Më pëlqenin më shumë Rilindasit me mjekër dhe mustaqe, ndërsa Fan Noli në atë foto ishte i rruar dhe më dukej si i huaj.

Por njohja me letërsinë shqiptare bashkëkohore nuk vinte vetëm nga leximet. Ne e dinim që babai ishte shkrimtar dhe pyesnim vazhdimisht se ç’bënin shkrimtarët e tjerë të Korçës dhe të Tiranës, se cilët ishin poetët më të mirë dhe kush po shkruante ndonjë roman. Kjo gjini në mesin e viteve ‘60 nuk ishte shumë e lëvruar dhe nuk di nëse botoheshin një ose dy romane në vit.

Babai pëlqente Jakov Xoxën dhe në bisedat me mamanë bëheshin krahasime me autorë të tjerë shqiptarë të prozës së gjatë, që në ato vite ishin Sterjo Spasse, Petro Markoja, Ali Abdihoxha dhe ndonjë tjetër. Ismaili kishte botuar “Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur”, por cilësohej ende si poet, ndërsa Dhimitër Shuteriqi nga “Clirimtarët” nuk kishte botuar ndonjë roman tjetër dhe shkruante vetëm tregime.

Por unë nuk tregoja ndonjë interes për të lexuar romane, se më dukeshin të gjatë dhe shpesh të mërzitshëm me përshkrimet. Madje romani i parë që pata lexuar ishte “Robinson Kruzo”, për të cilin nuk jam i sigurt nëse e kisha zgjedhur vetë apo ma kishte sugjeruar babaj. Kur ju mburresha fëmijëve më të rritur për librat, që kisha lexuar, gjithnjë përmendja “Kruzonë“, nga i cili , si do e kuptoja pas disa rileximeve, në fillim kisha mësuar vetëm që një udhëtar anglez kishte mbetur në një ishull në mes të një oqeani, ku nuk kishte njerëz të tjerë dhe ku nuk kalonin anije europiane.

Nga librat për fëmijë më shumë më pëlqente “Shpella e Piratëve” edhe pse në ato vite babai kishte botuar librin e tij me tregime për fëmijë “Ka qënë dikur”. Ishin tregime të një kohe para Luftës së Dytë dhe më dukeshin të trishtuar. Tek “Shpella e Piratëve” e Petro Markos gjeja një botë misterioze të shkruar në mënyrë tërheqëse, që më vonë, kur lexoja Zhyl Vernin, më kujtonte librat e tij me zbulime dhe aventura.

Po ato vite, babai na lexonte darkave kur binm të flinim pjesë nga një roman i tij për fëmijë, një roman që nuk di pse s’e dërgoi për të botuar. Ishte i vetmi roman që shkrojti gjatë jetës së tij, ose ka patur edhe pjesë të ndonjë romani tjetër, të cilin nuk ma përmendi ndonjëherë. Nga ato që pat botuar, prozat më të gjata ishin novelat dhe vetë parapëlqente të quhej shkrimtar i prozës së shkurtër. Ne sigurisht që dëshëronim të shkruante romane, se na dukej si arritja kulmore në letërsi, por nuk kishim as kurajë ta pyesnim pse nuk shkruante të tillë për të rritur. Edhe pse shum i afruar me ne, kishte diçka si një brerore rreth tij, kur bëhej fjala për shkrimet e tij. Nuk pyesnim shumë dhe nuk bënim vërejtje edhe kur kishim ndonjë rezervë për ato që shkruante. Sigurisht, që nuk donim ta lëndonim. E shihnim se sa i përfshirë emocionalisht ishte kur mbyllte daktilografimin e librave të tij dhe i dërgonte në shtëpinë botuese.

Edhe pse kishim krijuar prej tij një ide për shkrimtarët më të mirë shqiptarë , si dhe për librat më të arritur, ai nuk na imponohej për ato që duhet të lexonim. Botimet e reja në shqip i blinte thuajse të gjitha dhe ne i përpinim. Unë edhe më parë se ime motër, e cila gjithashtu lexonte shumë.

(vijon)

Kanadaja nuk ka pse të “nakatoset” me BE

Ka një lëvizje të beftë të kryeministrit kanadez Mark Karni (Mark Carney) për t’u afruar ekonomikisht dhe ushtarakisht me Bashkimin Europian. Edhe pse vazhdoj të ndjehem më shumë europian se kanadez unë mendoj se nuk është një veprim i zgjuar i kryeministrit tonë, i cili deri tani ka treguar mënçuri dhe vendosmëri në drejtimin e vendit dhe veçanërisht në marëdhëniet me Shtëpinë e Bardhë.

Shpresoj që të jetë një lëvizje taktike e tij, për të patur pozita më të favorshme në marëdhëniet e vështira me administratën Trump. Gjithsesi, duke parë edhe deklaratën e Ursula Von Leiden për marëdhëniet me Kanadanë, unë mendoj se nga ana jonë është një hap tepër i gabuar.

E para është, që ekonomia jonë nuk ka pse “të zgjidhet” nga ekonomia amerikane. Sjellja e Trump është anormale për dy vende fqinj, që kanë shkuar shumë mirë deri sa nisi mandati i dytë i presidentit amerikan. Ne kemi të njëjtën mënyrë jetese, kulturë të ngjashme, të njëjtën gjuhë me fqinjin tonë të jugut. Deri kur ndodhi sulmi mbi Kullat Binjake edhe kalimi i kufirit ishte vetëm duke treguar patentën e makinës. Një ditë e tillë do rikthehet, kur kontrolli me mjete të Inteligjencës Artificiale do jetë në gjendje të dallojë kalimtarin.

E dyta, Bashkimi Europian është një “makinë gjigande” jo e llogaritur mirë, që vepron me ngathësi dhe ka dhjetra e dhjetra probleme. Dalja e Anglisë nga BE dhe refuzimet e Norvegjisë dhe Islandës janë sinjale për shtetin dhe shoqërinë tonë, që nuk ka pse të jemi “anëtarë të asociuar” të kësaj makine, e cila e ka të domosdoshme të korrigjohet.

E treta, një pjesë e provincave tona janë të pakënaqura nga politikat liberale të qeverisë federale dhe kanë “kërcënuar” me mbajtje referendumesh për shkëputje nga Kanadaja. Afrimi me BE do i acaroj[ ato. Ne nuk na intereson aspak që të cungohemi si shtet.

Mund të ketë edhe arsye të tjera, që po i prekin kundërshtarët e deklaratave të fundit të kryeministrit, por mua edhe këto të treja janë të mjafta për t’i thënë një “JO” të fortë qëndrimit zyrtar të Otavas.

Nuk ka pse t’i përgjigjemi me të njëjtën monedhë një idioti si Trump!

Pse mendoj se Gjykata Speciale e Kosovës i bën mirë Shqipërisë

Po e them që në nisje, që me Shqipëri mendoj edhe shtetin tjetër shqiptar, që është Republika e Kosovës. Ka patur sot një shkrim të Andi Bushatit, mjaft më i ekuilibruar se qëndrimet patriotike të ekzagjeruara nga patriotët e vërtetë dhe atyre të shtirur në të dy anët e kufirit, që ndan dy shtete shqiptare. Bushati mbron tezën se vendimi i djeshëm është rrjedhojë e një qëndrimi “yesmen” të poltikanëve kosovarë dhe shqiptarë ndaj të huajve. Ai përmend edhe fjalët e Thaçit dhe Kurtit në Kuvendin e Kosovës në lidhje me pranimin e Gjykatës Speciale të Kosovës të “imponuar” nga partnerët ndërkombëtarë. (Kurti ishte kundër krijimit të Gjykatës)

Unë mendoj se Gjykata Speciale e Kosovës i bën mirë shqiptarisë edhe nëse vendimi ndaj krerëve të UCK-së është i gabuar. Mundësia për tu korrigjuar në Apel, edhe pse jo me shumë shans për t’u përmbysur, ekziston.

E mendoj që edhe sikur të mos na detyronin Fuqitë e Mëdha ne duhet ta bënim një të tillë. Por ne (Republika e Kosovës) nuk dëshmuam se ishim në gjendje të gjenim dhe të dënonim fajtorët.

Kemi një preçedent tepër të dëmshëm, që shënoi të gjithë jetën shqiptare për 50 vjet dhe që dëmtoi shqiptarizmën në përgjithësi. Eshtë Lufta nacional-çlirimtare dhe mosndëshkimi i krimeve të luftës që u kryen gjatë saj.

Më duhet të them që nuk ishin vetëm “çlitrimtarët” Enver Hoxha, Mehmet Shehu, Koçi Xoxe me shokë, që kryen krime ndaj civilëve. kundërshtarëve politikë, por edhe ndaj komunistëve, që mendonin se do i kishin pengesa në konsolidimin e pushtetit të tyre. Ishin edhe Xhafer Deva me disa banda kosovarësh, që bënë terror në Tiranë, Korçë dhe në qytetet të tjera shqiptare. Nëse do kishte pasur demokraci, të parët do kishin shkuar në gjyq dhe do dënoheshin. Të dytët ose u dënuan (shumë rëndë) ose ikën nga vendi.

Por na sunduan Enveri që urdhëronte vrasjen e shqiptarëve, na sundoi Mehmeti që vriste fshatarë në Lushnj dhe Peqin, na sunduan edhe ata që morrën pjesë në masakrën e Tivarit. Njerëz që duhet të kishin shkuar në burg për krimet e tyre.

Njëkohësisht mosdhënia drejtësi dhe persekutimi i vazhdueshëm i ballistëve dhe zogistëve solli një armiqësim të gjatë mes shqiptarëve.

Nuk duhet të ndodhë kjo në pjesën tjetër të Shqipërisë, që është Kosova. Ndaj funksionimi i një institucioni të Drejtësisë, pavarësisht nga natyra e vendimeve e parandalon ndarjen e thellë mes shqiptarëve, që jo rrallë kanë pasur qasje të ndryshme ndaj Luftës apo edhe Pavarësisë.

Moj Fisnikja përmbi gur

Dje bëra fjalë me një shokun tim të fëmijërisë, i cili e ka dashur dhe e do Atdheun, por çuditërisht më tha se e do më shumë se unë. Në këtë punën e Atdhedashurisë nuk ka masë, që të mund t’i biesh gjoksit më shumë se tjetri dhe këtë ja përmenda disa herë dje, por ai rrjeshtoi sjellje dhe shkrime të mijat edhe të shumë viteve më parë, që tregonin se unë nuk e doja sa duhet dhe sidomos nuk kisha atë, që sipas tij është domosdoshmëri- “dashurinë pa kushte!” (unconditonal love).

E pyeta se ç’kuptonte me këtë lloj dashurie dhe m’u përgjigj:”Ja po të sulmojnë Korçën grekët do nisesh t’i nga Kanadaja ta mbrosh me armë edhe duke mos përfillur jetën?” Ju përgjigja, që as e kam ndërmend ta bëj edhe pse mund të reagoj me fjalë, që këtu. “E kjo nuk është dashuri, por është llomotitje”- më tha.

U mundova t’i shpjegoj, që me armë nuk shkoj të luftoj kërkund, madje edhe po më erdhën hajdutët në shtëpi të më marrin gjithshka. Do e bëja vetëm nëse nuk do kisha rrugë tjetër për të mbrojtur vetëm fëmijët e mij këtu ku jetojnë. Dhe ai menjëherë m’u hodh në grykë duke më thënë që jam një interesaxhi dhe nuk kam pikën e atdhedashurisë. Më pas më përmendi Themistokliun, Sali Butkën, Mihal Gramenon, Rita Markon, Vera Pojanin dhe shumë të tjerë nga Qarku i Korçës, që kishin luftuar për Atdheun duke sakrifikuar gjithshka. Ju përgjigja se e kishte bërë atë gabim edhe im atë, kur ishte 21 vjeçar dhe pat shpëtuar për qime, sa shpesh herë mendoj se si ekzistenca ime është varur në një fije të perit në nëntorin e largët të vitit 1943. Ndaj unë as kam ndërmend ta bëj një gabim të tillë dhe nuk ja këshilloj as fëmijëve të mij edhe pse ata mund të vendosin vetë në do luftojnë për Shqipërinë apo për Kanadanë.

U ndamë keq se ai më quajti frikacak, tradhëtar, grekoman, filosërb dhe antikorçar (për këtë përmendi qëndrimin tim anti-serenatë) dhe unë i thashë “Ik o pirdhu ti me gjithë grekë, sërbë, Shqipëri etnike dhe serenata bashkë!” Dhe kështu nga shokë prej 50 vjetësh, u bëmë ish-shokë.

Më vrau ndërgjegja mbrëmë dhe shkova e bleva një flamur shqiptar, një statuetë të Skënderbeut, një libër anglisht të Kadaresë dhe një CD me serenata të Mimoza Paravelit , që t’ja dërgoj sot me postë në shënjë paqeje për të shpresuar rikthimin e shoqërisë së humbur. Në një pusullë kam shkruar “Për ty dhe për Fisniken përmbi gur!”

Adresën ja di.

Muzeu Hebraik dhe sulmet ndaj tij

Para disa kohësh, mbase jo më shumë se më 2025, kam bërë një shkrim “A ka pasur sinagoga në Shqipëri?”. Isha i sigurt që nuk kishte patur dhe përgjigja e një mikut tim nga Vlora ishte që familjet hebre në Vlorë i kryeni ceremonitë fetare në një nga shtëpitë e tyre. Eshtë e llogjikshme se hebrejtë ishin të vendosur në fenë e tyre, por numuri i vogël i familjeve dhe ndoshta edhe gjendja ekonomike e bashkësisë së tyre nuk ju jepte mundësi të ndërtonin një tempull. Për më tepër edhe vetë Vlora para Luftës së Dytë nuk i kalonte 5000 banorët.

Shkrimi im kishte të bënte me faktin, që shpesh lihet mënjanë, që hebrejtë thuajse nuk ishin të pranishëm në Shqipëri. Edhe fakti tjetër i stërpërdorur nga politika, se ne ishim i vetmi vend në Ballkan që jo vetëm nuk i “tradhëtuam”, por edhe i mbrojtëm është diçka e ekzagjeruar. Të shkretët hebrej kishin që me ardhjen e Hitlerit në fuqi dhe me miratimin e ligjeve raciste në Gjermani dhe më vonë në Itali, të kërkonin rrugë për t’i ikur persekutimeve. Dhe pesekutoheshin jo vetëm në Gjermani dhe në Austri. Në bashkimin Sovjetik, Rumani, Hungari madje edhe në Poloni ku ishte numuri më i madh i tyre.

Por për të mos u zgjatur me historinë, dua të shpreh një mendim timin rreth debatit të zjarrtë rreth Muzeut Hebraik që po ngrihet në Vlorë.

Unë mendoj se nga Muzetë e ngritur në mënyrë shkencore dhe që përmbajnë dokumenta, foto madje edhe eksponate që lidhen me historinë e shkurtër të pranisë të hebrejve në Shqipëri nuk i sjell askujt ndonjë të keqe. Madje dhe interpretimet e tanishme se janë muhamedanët shqiptarë që organizojnë sulmet kundër Muzeut më duken të ngjyruara keq. Pavarësisht nga Historia e Izraelit me vendet arabe pas krijimit të shtetit hebre, muhamedanët shqiptarë kanë qënë ata më indiferentëtë madje dhe dashamirës ndaj hebrejve. Ishte një qëndrim zyrtar i perandorisë Otomane ndaj hebrejve brenda kufijve të perandorisë që e diktonte diçka të tillë. Hebrejtë përçmoheshin nga të krishterët kudo në Europë dhe edhe tek ne nuk kishte se si të shiheshin me simpati. Por ata nuk ishin të pranishëm në Shqipëri se ishte një vend i varfër dhe nuk shihnin mundësi për tregëti dhe veprimtari të tjera për të cilat kanë shkëlqyer kudo në Europë.

Në mbyllje dua të them që nuk duhet të ngatërrojmë genocidin e Netanjahut apo lidhjet për interes të Ramës me izraelitët me një muze për historinë e hebrejve në Shqipëri. Teoritë komplotiste se ata po na i sjellin të gjithë të këqijat që kemi ne sot janë budallallëqe me brirë.

As qarr dhe as zarar nuk kemi pasur ndonjëherë prej tyre, sepse Shqipëria nuk ju ka ngjallur kurrë interes.

Korçadha (8)

 

Kënga e Tretë - Korçarët nisen në marshim

Ku tregohet për debatin mes Peleshit dhe Tollkuçit për shtyrjen e marshimit dhe si u përgatit Himni i Flamurit i Principatës së Korçës.

Në Shtabin Luftarak të Korçës, të gjithë ishin mbledhur

Me rroba civile Peleshi, në krye të tavolinës ovale

Në sheshin para Kullës prisnin trupat më të zgjedhur

Raqka ende seç kërkonte me lupë nëpër manuale.

Kur dera e Shtabit u hap patritur, u dhaPetrika nga Polena,

(Ashtu donte të quhej edhe pse në Korçë kish’ vendlindjen)

- Marshimi për në Maliq duhet për dy ditë të ndalet.

Se Viskont Gëzim Topçiu nesër do ketë ditlindjen.

Dhe ti Raqi kohën kot e humb duke gërmuar në manuale

Urimi im dot s’ndalet, e bën Inteligjenca Artificiale!

- Ik o Kokëqyp na lerë të qetë!- u hodh Peleshi me arrogancë

Ne kemi bërë gjithë përgatitjet, patronazhistët presin,

Provo të vesh ti Luftën me urimet tënde në balancë

Do shohësh që edhe mjekët do nisin të ta ..jesin!

Me bisht mes shalëve Tollkuçi, ky dhelpër nga Polena,

Nga Shtabi i Luftës doli, bullçinjtë të dyja fryrë,

“Dajak” të tillë mes njerëzve, s’kish ngrën’ qysh “në pelena”,

Nëpër dhëmbë me vete shante, i zverdhur në fytyrë.

Në shtab puna vazhdonte, gatitetj Plani i Masave,

Po përpilonin tekstin e himnit (do duhej një i Luftës)

Raqka ngadalë pastronte, njollat e bardha të glasave

Që mbetur kish në sup kur ndenji më këmbë majë Kullës.

Vargjet ngadalë përpilonte, Poeti veshur me të bardha,

Kujdesej për kuptimin, 7-rrokshin dhe metrikën,

Me mendje lidhte tingujt sepse ishte nga Dardha,

Si ju duk se diçka kishte bërë mori fisarmonikën.

- Nën udhëheqjen tënd O princ, ne sot seç po marshojmë,

Marshi jonë shpërthen rrugës, në çdo kodër dhe livadh.

Ne falë teje jemi, pa ty më dot nuk ekzistojmë

Prandaj Parisin e vogël do e kthejmë në Paris të Madh!

Të pranishmit në këmbë u ngritën poetin e përqafuan,

Dhe Raqka hodhi tej lupën dhe gjoksin para nxorri

Në çast marshoi ushtria, më shumë trimat s’duruan

Gjysma u nis rrugës s’ Tiranës dhe tjetra atë të Plasës mori.

Jehoi marshi: O Princ ne sot seç po marshojmë!

Me ritëm ecnin kolonat, të drejta me shumë displin’

Kur pa dal’ mirë nga Korça, njerëzit ç’farë të dëgjojnë:

-Kur ne shkonim në marshim, zuskat qanin me ngashërim!

Korçadha (7)

Vazhdim i “Kënga e Dytë - Maliqi përgatitet të mbrohet”

Tregohet që Gëzim Topçiu pranon idenë e Gjolit të Gjergj Lucës.

-Po prit ore Gjergj Luca, ku kemi neve gjol?

Më i afërti që këtu është Gjoli i Pogradecit.

C’kujton ti vallë mos jam unë ndonjë kaqol,

Që të shkoj edhe të zbres damixhanet prej Kolanecit?

Kështu tha i ndërkryer Viskont Gëskë Topçillari

Dhe me nxitim mori shkallët të ngjitej për në zyrë

Por po me ngut vrapoi dhe Gjeke katrigari

Dhe derën vetë hapi pa pritur t’i theshin “Hyrë“.

- Viskont më dëgjo mua, kjëo është ide gjeniale

Portat e Lumit të Devollit t’i hapim sa më parë

Të mbyllim ç’është kulluese me vija me kanale

Dhe tërë fusha të mbytet, të bëhet si ishte më parë

Nga ana jonë liqen, nga ana e Korçës Kënetë

Dhe fortifikime s’kemi pse të bëjmç kot më kot,

Kjo është një ide mbrojtëse që e zgjidh Natyra vetë,

Korçarët të tërë do mbyten, se asnjë syresh s’di not!

Viskont Gëzim Topçiu e pa, dhe ndenji i menduar

I mirë ju duk ky varianti pa fortifikime

- Po nga Perëndia e Mjedisit leje duhet kërkuar

Kë do futim andej, unë njoh veç Kokin pa qime?

- Po ma lerë këtë mua, ju veç mbledhjen të mbani

Në fund një shkresë bëj të quhet si vendim

E marr unë atë dhe shkoj menjëherë tek Sofjani.

Ja shirat po fillojnë ujë do ketë pa mbarim!

Viskonti krrojti zërin, shumë shpejt fjalën e mori :

-Të dashur vëllezër e motra nuk e prisja këtë ditë,

Dhimbja s’më hiqet një çast nga kraharori,

Si kohën kur isha i vogël dhe më dërgonin me dhitë.

Nga Korça na kanë erdhur shumë lajme të këqija,

Peleshi bashkë me Raqkën, ushtrin’ kanë mobilizuar

Shumë shpejt do na sulmojnë të marrin pronat e mija

Dhe popullin e Maliqit ta mbajnë rrobëruar.

Po ne nuk dorëzohemi, deri në pikën e fundit

Në fushë do mbrohemi, do ngjitemi dhe në skërka

Më kot nuk kemi qënë të parët e katundit,

Vështirësi po na presin, si kohës që hanim kërka!”