Përse nuk ndahemi dot nga e kaluara?

C’farë është kaq magnetike, që na tërheq pas, tek e kaluara? Dhe jo vetëm në lojrat e fëmijërisë dhe dashuritë e para të adoleshencës, por edhe në rininë e vonshme? Thua duam të përsëritim atë kohë me gjërat e bukura të saj, por dhe me gjithë ato që nuk i kemi bërë, tani që dimë se si duhet të sillemi për të mos lënë asnjë rast të na ikë dore?

Sigurisht “formati” i një shënimi, apo edhe i një esseje disafaqëshe nuk mund të mjaftojë për të hulumtuar dhe analizuar dhe në përfundim t’ju gjesh përgjigje këtyre pyetjeve.

Sjelljet e njerëzve dhe qasja e tyre me të kaluarën janë të ndryshme e megjithatë, për shumicën, e kaluara është një periudhë të cilës i kthehen me ekzaltim, veçanërisht kur e kujtojnë faqe të tjerëve.

Dikush më tregonte për një të njohurin tim, që në tavolina tregonte se kur kishte qënë student, jo vetëm kishte qënë i shkëlqyer, por ju punonte rrengje pedagogëve dhe bënte një jetë shumë aktive në Tiranë duke dëfryer klubeve dhe restoranteve. “Heroi” i Tiranës ishte një vit poshtë meje në Fakultet dhe mund t’i ketë bërë këto “heroizma” kur ka qënë në vitin e fundit të Universitetit, se deri sa unë kam qënë në një konvikt me të, ai ishte një student i thjeshtë, që rrinte gjithë kohën me tuta dhe lëvizte vetëm nga konvikti në mencë, se ndoshta edhe mësimet dhe projektet nuk i linin kohë. Për më tepër, ai pati një karrierë të shkëlqyer më vonë, si drejtues për një kohë rekord i disa ndërmarjeve publike dhe flitej për fitime të mëdha , si dhe plot marëdhënie jashtëmartesore. Përse këtij “personi të plotësuar” i duhej një rikthim i rremë në një të kaluar të largët?

Shumë të tjerë (përfshi këtu edhe autorin e rrjeshtave) i rikthehen një të kaluare të 60 viteve më parë duke e kujtuar me gjithfarë ngjyrash edhe pse nuk ka pse të ketë qënë aq e shumëngjyrshme. Ka qënë një periudhë e viteve ‘60 nën Diktaturë, me plot e plot mungesa, por që si fëmijë nuk kishim se si t’i kuptonim. Askush nuk na i thoshte në shtëpi dhe “barrën e Diktaturës” e mbanin prindërit. Por edhe sot, që kemi parë dhe mësuar shumë, ne i kthehemi duke e idealizuar atë periudhë fëminore.

Një rast shumë interesant paraqet një i njohuri im në Facebook. Unë kam vetëm disa javë dhe nuk dija se ç’shkruhet në atë platformë, por shoh që i njohuri im i thurr lavde periudhës fundi i viteve ‘70 dhe deri më 1988, kur ka qënë në poste drejtuese në administratën e Korçës. Unë kam punuar me të dhe e kam vlerësuar si një nëpunës të aftë dhe të predispozuar për t’ju dhënë zgjidhje problemeve të sektorëve që drejtonte, por këtu ndal edhe ajo ç’ka mund të bënte ai. Dhe ishte vërtet më e shumta, sepse ai sistem jo vetëm që kishte kufizime të mëdha, por ndonjëherë edhe zelli i tepërt ngjallte zili tek nëpunës të lartë dembelë dhe të paaftë, të cilët ajo kohë i kishte të shumtë. Ndaj shpesh bëj pyetjen_ Përse i duhet këtij njeriu ky idealizim i një kohe “të pjerdhur”? Duke qënë dikush pranë qarqeve të mesme , por dhe të larta ai di se ç’luhej dhe ç’lloj absurditetesh kishte në ato rrethe, që ne , njerëzit e thjeshtë nuk i njihnim. Janë këto që mund të ndihmojnë çdo shqiptar të kuptojë më me themel se ç’ishte ai pushtet absurd. Por ai ka zgjedhur ta idealizojë edhe pse mund të mos ketë gjëra që i rëndojnë në ndërgjegje.

Ramiz Alia, në një fjalim të fundit të viteve ‘80 përmendi një thënie të grekëve të vjetër: “Mos shiko pas, se pas do mbetesh!” Unë nuk ju besoj shumë thënieve të lashta dhe proverbave, se ato kanë gjithnjë edhe të kundërtat e tyre. Janë sintetizime të filozofisë popullore. E di edhe pse Ramizi e theshte. Donte të fshiheshin krimet e Diktaturës. Por në rastin e përgjithshëm, të shikimit pas, të rikthimit në mënyrë të idealizuar në e kaluara, nuk kemi të bëjmë me “ngeljen pas”. Eshtë diçka që lidhet ngushtë edhe me psikologjinë e individit, por edhe me psikologjinë e turmës. diçka tepër e papërcaktuar dhe fluide, për të cilën, ndoshta në të ardhmen (kur të jem rikthyer edhe më shumë në fëmijërinë time) do duhet të shkruaj edhe më gjatë dhe ndoshta me ide më të qarta.

Mes qiellit dhe liqenit

Pishat e larta e mbajtën qiellin

Mos lagej në ujrat e liqenit

Ndërsa mjegulla davaritej mes të dyve

Një mjegull e zbërdhyltë

    Gati e thatë,

        E përndritur

Si e zbritur yjeve.

Unë më kot prita diellin.

Ai kishte ikur me të parën kometë

Në një të largët Udhë të Qumështit

Më pat lënë vetë,

Nën një pishë gjunjëzuar

Në të kotën pritje të Kumtit.

Një pjesë meteori nga balta nxorra

Dhe mbi të trungut lëvore

Gdhenda emrin e saj,

Ishte një e zymtë ditë,

Nuk arrija të kuptoja stinën,

Edhe liqeni nuk ma thosh,

Veç dija që nuk ishte më Maj.

 

Mevlan Shanaj dhe artistët “e tredhur”

Shanaj, aktori i njohur i kinematografisë shqiptare të viteve ‘70-’80, ka folur në një studio televizive për mbështetjen që duhet t’i jepet Revolucionit Flamingo dhe ka treguar habinë se pse artistët e mëdhenj e të vegjël kanë qënë kaq të pakët në mbështetje të protestave. Duhet të ketë përdorur edhe “tredhjen” gjatë intervistës, se në të vetmin portal që lexoj mes atyre të Tiranës, ishte si titull “tredhja e artistëve”.

Edhe pse kam shkruar për “zgjimin” tepër të vonuar të Shanajt dhe poeteshës Lako ndaj regjimit të Edi Ramës, përsëri mund të them që “më mirë vonë se kurrë“. Nuk ka shumë rëndësi as motivi i “zgjimit” pas 25 vitesh, sepse rrjeshtimi në anën e Flamingove është një domosdoshmëri në Shqipërinë e sotme.

Po pse janë “të tredhur” artistët në Tiranë dhe në Shqipëri?

Unë nuk kam një përgjigje të plotë rreth kësaj pyetjeje edhe pse kam shkruar disa herë për “korruptimin” e tyre. Rastet e Helena Kadaresë, Ardit Gjebresë, Inva Mulës, Robert Ndrenikës dhe emrave të tjerë, të cilët nuk i njoh se i përkasin brezave të tjerë, kanë qënë mëse flagrante.

Mendoj se në rradhë të parë ka të bëjë me formimin e tyre në kohën e Diktaturës.

Artistët në përgjithësi dhe në veçanti aktorët e teatrit dhe të kinematografisë ishin mes shqiptarëve ata që përfituan më shumë nga Diktatura.

Kishin një punë të sigurt, me orare të mira dhe të paguara mirë krahasuar me të tjerët dhe ndjeheshin shumë të vlerësuar. Dikur kam bërë një shkrim “Sa shumë Marlon Brando dhe vetëm një Kadare”. Ishte një mendësi e asaj kohe dhe që vazhdon edhe në ditët e sotme, që ishin jo vetëm të talentuar, por edhe gati sa artistët e Hollivudit. Pjesa më e madhe ishin tepër të panxënë dhe nuk lexonin thuajse fare. Detyrimisht ishin larg “shpirtit të lirë“ që është në thelbin e qënies të një artisti. Shumë prej tyre ishin dhe janë aq marrokë sa të mos kuptojnë edhe sot se cili është raporti i tyre me profesionistët e tjerë të shoqërisë shqiptare.

Edhe pse pjesa më e madhe e tyre u rrjeshtuan kundër sistemit në filimin e viteve ‘90, nuk e kishin të qartë që do vinin kohë të vështira për ta. Kujtonin se në sistemin e ri mund të ishin edhe më të nderuar edhe mund të fitonin më shumë. E panë, që nuk është e lehtë të mbijetosh me art në sistemin e Tregut të Lirë.

Kjo solli kapjen pas “pushtetit” dhe kujtdo që kishte në dorë t’ju jepte diçka për të jetuar mirë. Dhe ndodhën “piruetat” e shumë syresh, “sherret se kush të ishte drejtor” dhe plot veprime të tjera që nuk u hasën në profesionet e tjera. E detyrueshme ishte edhe “tredhja”, të cilën e kishte edhe Shanaj, por që papritur e kuroi pa ndonjë kurë hormonale.

Artistët më keq se kushdo mund të ndëshkohen nga Rama dhe ata e dinë që është e pamundur të mbijetosh kur nuk di të bësh ndonjë gjë tjetër.

Kjo vlen edhe për shkrimtarët dhe piktorët, edhe pse këta të fundit kanë pasur mundësi të shesin veprat e tyre tek privatëtë për çmime jo të këqija. Tek balerinët dhe këngëtarët lirikë ndodh e njëjta gjë, se po qëndrove i detyruar larg Teatrit të Operas, të cilin Rama e kontrollon prej kohësh, atëhere je vërtet në hall.

Ndaj të vetmit që janë të sigurt janë këngëtarët pop dhe ata të tallavave, të cilët mund të jetojnë mirë edhe pa ndihmën e pushtetit, por “ndërgjegja e tyre sociale” përgjithësisht është e varfër dhe ata preferojnë ta quajnë veten “apolitikë“ për të mos thënë që “aq mend kemi dhe nuk dimë se ç’të bëjmë“.

Për këtë arsye kryesore, kur filluan protestat, mua më shqetësoi indeferentizmi i Akademikëve dhe pedagogëve të Universiteteve, por jo i njerëzve të Letërsisë dhe Artit.

Njoh një artist të mirë, që i urren me gjithë shpirt socialistët e të gjitha kohëve, që shan e përshan në rrethe të ngushta, por nuk ngre as gishtin e vogël, se ka “hall” të marrë nga pushteti vendor ndonjë punë me vlerë të konsiderueshme.

Po pse duken “më të korruptuar” ata më të mirët?

Po ju kthehem katër emrave që kam vënë në krye të shkrimit dhe mendoj se “më të mirëve” ju ofrohen nga Pushteti “llokma të mëdha” për t’i pasur në shërbim të tyre me veprimtaritë që drejtojnë. Helena është e moshuar dhe nuk ka krijime të saj, por interesohet të marrë ç’të mundë për kujtimin e Ismailit; Gjebrea si gjirokastrit duhet të jetë shumë “tahmaqar” dhe Inva që nuk mund të konkurojë më në skenën ndërkombëtare ka nevojë për pushtetin.

Rasti i Bert Ndrenikës është pak më i komplikuar, se duket që lidhet me fëmijët e tij.

Mevlani është i lirë nga këto, se nuk mund të ketë më asnjë veprimtari artistike as si aktor dhe as si regjisor, që pretendon se është. Reagimi i tij (e përsërit që më mirë se të heshtëte) është reagimi i dikujt që ka kuptuar fundin e Ramës dhe do të jetë krah atyre që aspirojnë për Shqipërinë e Re,

Qytetar model?

Trembem se është shumë larg të qënit të tillë.

Piciri

 

Shumë vjersha dhe bejte, që patëm mësuar në fillimet e shkollës kanë mbetur ende në mendjet tona. Një pjesë jo e vogël ishin naive dhe të pastrukturuara mirë, por e tillë ishte e letërsia e shkruar shqiptare, sepse gjuha u shkruajt shumë vonë. Andon Zakoja nuk ishte poet edhe pse e studionim si të tillë. Ndoshta as vjershëtor, por mbase një vargëzues do e quaja për të mos e ulur në “bejtexhi”. Gjithsesi ai ka dhënë për gjuhën tonë në një kohë që ishte ende një gjuhë fëminore.

Kujtoj shumë pak nga “Misiri” i tij, por disa vargje kanë mbetur në mendje, që më shtynë të shkruaj një “bejte-sheqerpare” nga ato që nuk marrin më shumë se 5 minuta gallatë të mendjes sime. Po e ve edhe në blog edhe pse mund t’i ul seriozitetin.

Piciri

Llumë, llumë dhe llumë prapë

Ka zën’ dhe n’Korçë të bëjë vapë

Po shyqyr kemi Festën e Birrës.

Kush tha Di Lana është gjakpirës?

Peleshi ësht’ djal’ për së mbari

Që kur del dimri dhe nis behari

Qytetin na e ka zbukuruar

(Dhe për të holla nuk ka lakmuar).

Kuptohet ka marrë ndonjë të shkoqur

Por edhe ne na ka kënoqur!

Së shpejti n’ Korçë do bëhet Lumi,

E deklaroi Raqkë Dudumi

Projekti bërë këtu e sa vite

Dhe si gjithnjë arkitekt Pite.

Nga Kulla do kridhemi drejt e në Lumë,

Me jetë nate, fare pa gjumë,

Festojm’ kërnacet dhe Karnavalet

Se Fejzullahu na i lan halet!

Jetojmë së bashku të gjith’ të lumtur

Hajduti me atë fije këputur.

Të gjithë festojmë bashkë te sheshi

Rroftë e qoftë Niko Peleshi!

Ku po shkon Shqipëria?

Dikush mund të përgjigjet duke u ngutur: “Po normal, drejt Bashkimit Europian!” Unë vetë nuk dua të nxitohem, se do më duhet të përdor fjalët dhe shprehjet “rrugëtim”, “si e kemi marëdhënien me BE”, “për momentin” apo dhe “fiks fare”, që i kanë të gjithë kaq për zemër në kryeqytet. Dhe kur i ka kryeqyteti, sigurisht që “provincat” do i përsërisin me shumë zell.

Më duket shumë më e komplikuar rruga që ka Shqipëria në këtë shekull. Një pjesë e komplikimit vjen nga gjendja e shoqërisë shqiptare dhe një pjesë jo e vogël është rrjedhojë e të gjithë situatës ndërkombëtare aspak të mirë në botë.

Nëse ruhet statukuoja, ne jemi anëtarë të NATO-s dhe kjo na bën të mbrojtur nga rreziqet që mund të na kanosen nga jashtë. Dhe këto nuk janë për tu injoruar, se edhe dje, sërbi Vuçiç (mik i Ramës) kërcënoi rajonin dhe veçanërisht ne, me një fjalë të mbajtur në diplomimin e ushtarakëve në një akademi të Sërbisë. Pak a shumë tha që duhet ta mbrojmë me armë Kosovën si pjesë e Sërbisë dhe të mbrohemi gjithashtu nga një “koalicion ushtarak Kroaci-Kosovë-Shqipëri”. Nuk është thjesht retorikë. Tregon se sërbët po përgatiten për një situatë në një Botë të ndryshme nga e sotmja. Edhe pse shpalli një lloj “neutraliteti” dihet që aleati i tyre është Rusia e Putin dhe e cilitdo nacionalisti rus që do vijë pas Vollodjas së Tmerrshëm.

Ne jemi një vend i vogël, me një ushtri të dobët dhe që vidhet nga “hajdutët” në pushtet. Tani po vendosim edhe të shkojmë në 2% të PPB për shpenzimet ushtarake. Kuptohet që do shkurtojmë nga programet sociale që dhe tani janë mizerabël. Dhe këtë e bëjmë jo se kemi një strategji afatgjatë për “Mbrojtjen e Atdheut”, por që të na vijë Trump në takimin e NATO-s në Tiranë.

Kosova është jo e njohur nga shumë shtete europiane dhe nga disa organizata ndërkombëtare. Në rast ndryshimesh në “pllakat gjeo-politike” askush nuk mund të jetë i sigurt për statusin që do ketë.

Por edhe nëse nuk do ketë ndyshim cilësor në marëdhëniet ndërkombëtare dhe as do ketë përplasje Turqi- Izrael apo Turqi-Greqi, ne kemi problemin e madh të brendshëm, që është “molepsja e shoqërisë shqiptare”.

Po, shoqëria shqiptare është shumë “e infektuar” nga korrupsioni i pacak dhe nga përpjekjet e shumë shtresave të popullsisë për të “fituar shpejt me shumë pak përpjekje”.

Unë dyshoj shumë në një përmirësim të shpejtë të gjendjes edhe pse Revolucioni Flamingo ka dhënë shënja të mira. E kam këtë pesimizëm sepse shoh që shtresa më aktive e popullsisë dhe që është rinia dhe mosha e mesme, ose mendojnë të emigrojnë, ose nuk e kanë të qartë që përmirësimi duhet të nisë nga vetja, duke punuar më shumë dhe duke luftuar edhe “korrupsionin e vogël” të motrës, vëllait apo shokut. Nuk më shqetëson “korrupsioni gjigand” i Ramës dhe Belas, se atij do i vijë fundi një ditë, por atij të voglit që nis me mosdeklarimin e plotë të të ardhurave për të paguar më pak taksa, me pagesën e rryshfetit për të përshpejtuar çështjen në gjykatë, me pagesën nën dorë ndaj mjekut dhe infermieres, me gjetjen e “kush e ka në dorë“ për të marrë lejen e ndërtimit dhe sa e sa të tjera si këto.

Eshtë ky korrupsion i vogël dhe i tejshtrirë që nuk na le “të bëhemi si gjithë Europa”, që frenon shumë profesionistë të mirë shqiptarë të rikthehen në Atdhe.

Ndaj edhe pse e di, që Rama nuk e ka të gjatë, jam shumë i shqetësuar se ç’do ndodhë në periudhën post-Rama me vendin ku kam lerë.

Dikush përsëri do ngutet të thotë: “Po normal që ne nuk bëhemi dot kurrë!”, një përgjigje që nuk ka asnjë vlerë dhe nuk ka asnjë bazë të vërtetë.

Por pikpyetja e madhe mbetet.

Ku po shkon Shqipëria?

Si është e mundur?

Si është e mundur

Pas gjithë atyre kapërthimesh të lakuriqta

Viteve të tëra endur,

Kur as qumështi që buronte nga i nënës gji,

Nuk pihej aq dendur,

Nga i njomthi kërthi,

Sa puthjet tona,

Ne pranë një piste u pamë

Si atëhere kur nuk pyesni se sa aviona

Fluturonin mbi tonat krerë;

Përplasëm të akujt vështrime

Dhe ti u largove menjëherë

Pasi belbëzove “Si jini?”

Dhe shtove “Jo, se nxitoj!”

E frigur nga zëri i stuardjesës që thërriste

Më shumë se nga i rikthimit tundim?

Dhe unë linjën me kosto të ulët mora

Mbi ndënjësen plandosur,

Si mbi të shumtat vite të mija,

Duke harruar se cili muaj ishte

Dhe se sa ishte ora,

I pëlotur mbi një dashuri të sosur.

Kush është Ardit Konomi?

Për herë të parë, këtë emër e hasa në një koment në FB, rreth 14 vjet më parë. Ishte një kohë, kur platformat e rrjeteve sociale kishin ndikuar në lëvizjet që u quajtën “Pranverat Arabe”. Me naivitet pata menduar se ishte e mundur që diçka e tillë mund të ndodhte edhe në rrethet e shqiptarëve brenda dhe jashtë vendit. Ishte koha kur kërkohej me ngulm një emër i përshtatshëm për t’u bërë President i Shqipërisë dhe me bindjen se duhet të ishte një grua me integritet, mendova të krijoja një lëvizje për të nxjerrë nga FB një knandidate të mirë. Pata menduar shoqen e klasës sime Shpresa Prifti (Kureta). Asokohe në mos gaboj, ajo ishte kthyer në Tiranë pasi pat qënë Ambasadore në Austri.

Nuk kisha vrarë mendjen as të gjeja Shpresan dhe as ta pyesja nëse donte, por “lëvizja” u përhap dhe u bënë një numur jo i pakët ndjekësish. Dhe atëhere u shfaq Ardit Konomi, ndoshta i përfshirë në lëvizje nga ndonjë i njohuri i tij.

Kujtoj që reagimi i tij ishte krejt i pavënd dhe me një lloj kapadaillëku mendjelehtë, duke thënë mes të tjerash që të tilla propozime nuk mund të bëhen në këto platforma , që më detyroi t’i shkruaja se nuk ishte e nevojshme të tregonte në publik “se sa gomar ishte”. Konomi u revoltua dhe pasi më kërcënoi me padi për fyerje, më njoftoi se dhe gruaja e tij ishte indinjuar dhe ai po mendonte të priste biletën e të vinte në Kanada e “të më jepte një mësim të mirë!” Atëhere pyeta se kush ishte ky “mësimdhënësi” dhe fatkeqsisht mësova se ishte djali i dy miqve të mij në Korçë.

Nuk e zgjata më debatin me të dhe disa vjet më vonë mësova se ishte bërë deputet i PS-së. Sigurisht që kuptova motivet e “kreshpërimit” të asaj kohe dhe për më tepër, pashë edhe një deklaratë tepër “servile” të nënës së tij, mësueses sime kujdestare Nikoleta Konomi. Në një drekë me kërnace në Pazarin e Korçës gjatë një fushate elektorale, ajo i tha në sy Palloshit :”E kam thënë që vetëm Rama mund ta bëjë Shqipërinë!” Dhe Rama vërtet e bëri!

Unë nuk di se ç’post mban tani Arditi dhe nëse është i përfshirë në garat politike, por që kur kam hyrë në FB (dy javë më parë) e shoh shumë aktiv në Facebook. Diçka propagandon për mbjellje pemësh dhe vendosje dritash dhe mbase edhe bën shumë për Korçën dhe qarkun. Ajo që më bie në sy është se Konomi, që dikur përcaktonte se përse mund të përdorej “platforma e Facebook” tani e përdor sa majtas dhe djathtas për të propaganduar veprimtaritë e tij. Vite më parë e bënte edhe për të propaganduar ndërtimin të një ure për këmbësorët midis dy maja malesh në Moravë.

Njerëzit evolojnë. Ndoshta pasi ka marrë disa “mësim-pësime” nga Rama dhe Peleshi, edhe Arditi e ka kuptuar se “Rama e dhj.. Shqipërinë!“ dhe nuk është më e nevojshme të presë biletën dhe të më japë mua “një mësim të mirë“ (kuptohet që do ishte një dru i lehtë).

Përfundimi im logjik i gjithë “çështjes Ardit” është se dhe dikush i ardhur nga dy prindër shumë të mirë, i përfshirë në “rrugën marroke” të karrierës politike, bën gabime të rënda, të cilat janë të vështira për tu shlyer më vonë.

Në anët tona është thënë prej kohësh:

“Po të ndjekësh Brumbullin përfundon në Hale!”

Arditi ndoqi për disa vjet Brumbullin Niko. Tani nuk është aq e lehtë të pastrohet plotësisht.