(vijim)
Letërsia dhe arti në Shqipëri ka qënë një fushë tjetër, tek e cila nuk kam “kursyer” as disa nga korifejtë dhe veçanërisht Ismail Kadarenë dhe Dritëro Agollin.
Ka një ndryshim në sasinë e shkrimeve për njërin dhe tjetrin, por dhe në qasja ndaj tyre. Më të shumtat kanë qënë për Ismailin, thuajse të gjitha kur ai ishte gjallë. Sulmet ndaj njeriut ndër më të shquarve të letrave shqip ka qënë një “lloj sporti” në Shqipëri dhe janë të shumtë mbështetësit e tij, që ata, të cilët e sulmojnë t’i etiketojnë si njerëz “që i verbon shkëlqimi i gjenialitetit të tij dhe i veprës së tij”. Një shoku im i rinisë madje e cilësonte valën e sulmeve ndaj tij si diçka sezonale, që fillonte disa javë para shpalljeve të çmimeve Nobël, për të bërë të pamundur arritjen kulmore të vlerësimit të një shkrimtari për sa kohë është gjallë.
Unë do përsëris disa gjëra që i kam “stërshkruar” në shkrime të tjera, madje edhe në një libër timin, rreth raporteve të mija me veprën e Kadaresë. I kisha lexuar të gjitha veprat e tij, të botuara para se të lindja dhe gjatë fëmijërisë sime në një moshë të hershme. Ishin të gjitha në bibliotekën e shtëpisë. Ndonëse nuk përjashtoj, që edhe mënyra se si vlerësohej në fundin e viteve ‘60 dhe fillimin e viteve ‘70 mund të ketë ndikuar në një lloj adhurimi, që kisha për të, më duhet të pranoj me modesti, se mënyra se si shkruante poezi dhe prozë më dukej shumë më e veçantë dhe më tërheqëse se e autorëve të tjerë shqiptarë. Përfshi këtu edhe babanë tim, për të cilin kisha bindjen se ishte njeriu më i mënçur në botë. Me kalimin e viteve, ‘përpija” çdo shkrim të Ismailit, kudo që botohej. Madje dhe ndonjë intervistë të rrallë të tij në radio apo tv. Kështu, deri në vitet e para të universitetit, kur mënyra e tij e të shkruarit u bë tepër e parashikueshme për mua dhe të tjerë që kishin lexuar gjithshka të tij. Ato vite ndodhi shkëputja e ime nga Kadareja, pasi filluan edhe të botoheshin në shqip përkthime nga veprat e Nobelistëve të pas Luftës së Dytë. Para tyre, Ismaili po më dukej sikundër më ishte dukur më parë Llazar Siliqi kur e krahasoja me të.
Por deri në ato vite unë nuk kisha menduar kurrë të shkruaja. Edhe një tufë vjershash gjatë një periudhe disamujore të vitit 1977, kur isha 18 vjeç e pata shkruar nën ndikimin e poezisë së Majakovskit. Pas atyre as kisha shkuar ndërmend të hidhja ndonjë skicë dhe jo më të mendoja se mund të shkruaja ndonjë tregim apo poezi. Nuk dija përse të shkruaja. Nuk kisha asnjë thirrje të brendshme për ta bërë. Ndaj them se shikimi kritik i veprës së Ismailit nuk lidhet me një ndjenjë “gare” të nënndërgjegjes, apo me egon e dikujt që do të bëhet dikush, por nuk arrin dhe kështu i “volet të baltosë“ Kokën e mendimit shqiptar , tashmë me famë botërore.
Kur pata emigruar dhe kisha patur mundësi të lexoja më shumë dhe të kuptoja më shumë, Ismaili kishte zbritur shumë poshtë në shkallën e njerëzve të shquar të letërsisë dhe arteve në botë, të cilët i admiroja. Madje për herë të parë dy libra të tij i lashë në mes.
Më shumë se zhgënjim, indinjata ime me veprat e Ismailit ndodhi jo aq për shërbimet që ato i kishin sjellë Diktaturës, por me një “spërdredhje” të qëllimshme, të pasinqertë dhe jo rrallë edhe johumane. Tek to gjeja (pa ju rikthyer t’i lexoja) mesazhe të një nacionalizmi të rrezikshëm, të përbuzjes ndaj disa vlerave bazë të moralit njerëzor dhe të një vrapimi për të shkruar diçka që mund t’i pëlqejë një kategorie lexuesish në Perëndim, që kanë mundësi të promovojnë veprën për t’u shitur më shumë. Ishte një qasje “tregëtari”, shumë larg filozofisë të një njeriu të letrave që aspiron të vlerësohet me çmimin Nobël.
Për të gjitha këto e gjykoja se duhet të shkruaja, madje edhe rreth justifikimit të tij për veprat e kryera në shërbim të Diktaturës, si “taksa që duhet të paguajë shkrimtari”. Edhe pse sot jam i bindur, që është e vërtetë se ai duhet të shkruante për mbijetesën si shkrimtar, ato pjesë romanesh që janë propagandë e pastër, përsëri nuk kam arritur asnjëherë të kuptoj se përse nuk ju kërkoi një herë falje lexuesve. Veçanërisht për poemat e tij, të cilat i fshiu thuajse komplet nga përmendja në intervistat pas ndryshimit të sistemit dhe nuk di nëse janë të përmbledhura në botimin voluminoz të të gjithë veprës së tij nga “Onufri”.
Detyrimisht do prekja edhe përballjen e tij me Trebeshinën apo sulmet e paprincipta ndaj Bujar Xhaferrit, Rexhep Qoses dhe kujtdo tjetër, që kishte guxuar ta kritikonte. Dhe shkrimet e mija nuk preknin as karakterin e tij dhe as ngjarje që kanë bërë bujë në shtyp, të cilat ka qëlluar që i kam ditur me hollësi kur isha student. Ndaj kritikat e mija kishin të bënin me Kadarenë shkrimtar dhe jo me Kadarenë njeri, edhe pse thellë thellë unë besoj se karakteri i një personi nuk ka se si mos ndikojë në artin e tij.
Një i njohur më ka thënë dikur: “Kemi pak figura të shquara ne shqiptarët, ndaj nuk ka kuptim t’i kritikojmë!”
Ky më është dukur një qëndrim tepër mendjengushtë sepse jo vetëm që unë nuk shkruaj t’i shërbej kujt, as Shqipërisë, por jam i bindur se nëse jemi në gjendje të kritikojmë veten, popullin të cilit i përkasim dhe figurat tona që njihen më shumë në botë, tregojmë se jemi një popull i emancipuar dhe që mendon. Nuk jemi në një treg kombesh, ku gjithsejcili ka para tezgën me mallrat e tij, që mundohet t’i reklamojë sa më shumë. Do e bëja këtë për të reklamuar rakinë e manit, që nuk e kanë të tjerët, por jo për t’i bërë reklamë as Kadaresë, as Fan Nolit madje as Skënderbeut. Ekzistenca dhe vlera ime si shqiptar nuk është aspak e varur nëse vij nga njëjti vend si Gonxhe Bojaxhiu apo me Enver Hoxha.
(vijon)
