Poetët që mashtrojnë

Do shkruaj disa mendime të mijat, për Poetin dhe Mashtrimin, dy emra të cilët e kam shumë shumë të vështirë t’i shoh krah njëri tjetrit. Do më duhet edhe të prek emra poetësh shqiptarë, të cilët nuk jetojnë më. Por nëse e ke quajtur veten Poet, atëhere dashje pa dashje ke synyar Përjetësimin dhe si të tillë, unë nuk ndjehem keq moralisht nëse shkruaj diçka që është larg lavdeve për ta.

Ndoshta është një perceptim i im i gabuar, por poeti, veçanërisht në 200 vitet e fundit, nuk mund të jetë vërtet Poet, nëse nuk është tërësisht i vërtetë. Edhe nëse nuk është tërësisht i sinqertë me lexuesin, sepse nuk ka poet që thurr vargje pa një lexues që i lexon ato.

Ka disa poetë të botës, për të cilët kam një adhurim të veçantë. Nuk po i përmend këtu edhe sepse nuk di shumë rreth jetës së tyre dhe nëse kanë qënë apo jo njerëz, të tillë që edhe kanë mashtruar. Gjithsesi është shumë e vështirë të shkruash dhe të analizosh veprat dhe jetët e poetëve më të mirë të botës në këto 200 vjet, që janë vërtet të shumtë. Ndoshta më të shumtët mes më të mirëve unë as i njoh.

Por le të kthehemi tek ata që njoh dhe që janë poetëtë më të mirë shqiptarë. (Të më ndjejnë poetët shqiptarë të Kosovës, të cilët i njoh pak.)

Në qëndrimin tim (pak të ngurtë) unë rendis vetëm 6-7 poetë të vërtetë shqiptarë. Po i ve kronologjikisht pa thënë se cilët janë më të preferuarit : Naim Frashëri, Lasgush Poradeci, Migjeni, Fatos Arapi, Dritëro Agolli, Ismail Kadare, Luljeta Lleshanaku. Sigurisht që kjo është një listë e imja dhe njohës të mirë të poezisë shqipe mund të venë edhe të heqin të tjerë.

Për mua më i miri dhe më i vërteti është Millosh Gjergj Nikolla.

Por klasifikimet janë gjithnjë marroke dhe në këtë shënim nuk është ky thelbi. Eshtë një tjetër:

A mashtrojnë poetët dhe a është e pranueshme një gjë e tillë?

Le të përcaktojmë qartë se ç’kuptoj me mashtrimin nga poetët. E para dhe më kryesorja është mashtrimi me veprën e tyre dhe brenda veprës së tyre. E dyta dhe më pak e rëndësishme është nëse poetët mashtrojnë për të përmirësuar statusin e tyre si krijues apo për të patur përfitime materiale sa më të majme. Dhe e treta është nëse poeti si njeri, njihet si mashtrues i zakonshëm apo më keq akoma, si kokrra e mashtruesit.

Ka tre poetë në listën time, që përjashtohen menjëherë nga çdonjëra prej këture kategorive dhe që janë Naimi, Migjeni dhe Lasgushi.

Mbeten katër të tjerë, të një kohe edhe më të mëvonshme, por edhe kohe shumë të vështirë, të cilët nuk di nëse mund të marrin lehtësisht “dëshminë e jomashtruesit”.

Dhe veçoj këtu dy emra, Ismail Kadarenë dhe Dritëro Agollin. Kam përshtypjen se Arapi ishte jo vetëm poet më i mirë se dy të mësipërmit, por edhe poet-njeri i sinqertë.

Duhet të hap një parantezë. Të gjithë poetët tanë më të mirë (sipas listës sime), kanë bërë shkolla shumë të mira. Përjashtim mbase bën Lleshanaku.

Kadareja dhe Agolli kanë disa cilësi të ngjashme, që më bën t’i fus në “kallëpin”jo të pëlqyeshëm poetë-mashtruesa.

Ndonëse bëhet fjalë për një sistem të egër diktatorial dhe deri diku “kompromiset” në krijimtari mund të justifikohen me përpjekjen për të mbijetuar, ka diçka tejet të thellë, të cilën mund ta shpjegoj vetëm me autosugjestionim dhe deri në prodhimin e falsisfikuar të vargjeve. Janë poemat e tyre, që ju dhanë njëkohësisht vendin e kryes në “sofrën” e poetëve dhe shkrimtarëve. Nuk di se ku fillon autosugjestionimi dhe ku mbaron falsifikimi në poemat e tyre. Po përmend tre për sejcilin. “Përse mendohen këto male”, “Endërr industriale” dhe “Shqiponjat fluturojnë lart” të Kadaresë. “Devoll, Devoll”, “Baballarët” dhe “Nëna Shqipëri” të Agollit.

Po e ritheksoj, nuk arrij të kuptoj se ku nis autosugjestionimi dhe ku ze fill falsifikimi i ndërgjegjeshëm. Se nuk është e lehtë të frymëzohesh dhe të gjesh figura të goditura për një gjini si poema edhe po të pish çdo ditë nga dy qillo raki si bënte Dritëroi. Kadareja ishte në gjendje të frymëzohej edhe pa përdorur drogë. Ishin këto që ju dhanë emër, çmime të shumta, madje Kadareja për “Përse mendohen këto male” ka marrë edhe çmimin e republikës që ishte “bajagi” i veçantë.

Dhe kjo përpjekje për afirmim (jo për mbijetesë) arrinte t’i shpinte edhe në veprime, për të cilat nuk mund të justifikohen me frikën nga Diktatori apo me taksën që duhet të paguajë poeti ndaj Diktaturës për të mos humbur të drejtën e botimit, që për një krijues është si të humbë ekzistencën.

Ka një qëndrim të vazhdueshëm denigrues të Agollit ndaj Lasgushit, që e kemi mësuar vetëm nga dëshmitë e njërës prej vajzave të tij. Ishte kjo për t’i bërë qejfin Enver Hoxhës? Unë dyshoj se rrugën për në podiumin e lavdeve, “Drejtor Agolli” e kërkonte të pastruar nga talentet me të cilat nuk matej dot.

Të ngjashme janë qëndrimet e Kadaresë ndaj Mitrush Kutelit, Bujar Xhaferrit dhe më vonë ndaj Kasëm Trebeshinës.

Pra këta poetë që falsifikojnë artin me veprat e tyre, nuk ndalen edhe në përpjekjet për të korrur majën e të mirave materiale, që të ofron të qënit në krye të krijuesve të kohës së Diktaturës. Nuk është rastësi që ishin të përkëdhelurit e Hoxhës, edhe pse më vonë, veçanërisht nga Kadareja janë thurrur të tjera histori.

(vijon)

Pse nuk përmendet kërkund Stavri Botka?

Ai ishte një burrë i gjatë dhe i drejtë, i veshur mirë dhe me tipare të mira, që dukej sikur sa kishte dalë nga një film Hollivudi, ku kishte luajtur në krah të Klark Geibll dhe Geri Kuper. Mbante mustaqe, që i shkonin shumë. Nuk di nëse ka ndonjë foto i rritur pa mustaqe.

Kishte mbaruar Normalen e Elbasanit dhe unë e kujtoj kur ishte mësues në Shkollën Pedagogjike të Korçës. I jati ishte mësuesi i mirënjohur në qytet Jovan Botka. Diku kam përmendur, që stërgjyshja ime, edhe pse shumë më e madhe në moshë, kur kalonte Vani Botka, ngrihej nga sofati në shënjë respekti. Të tillë emër kishte Jovan Botka dhe po të njëjtën nderim gëzoi gjatë jetës edhe i biri, mësuesi Stavri Botka.

Ishin familje korçare nga ato që vlerësonin arsimimin dhe dijen, më shumë se çdo gjë tjetër. Edhe nderin. Ndaj dhe ishin të nderuar. Unë kam pasur rastin ta shoh disa herë nga afër Stavrin, sepse kisha në klasë vajzën e tij, Doran. Edhe emrin e saj e kishin zgjedhur në nderim të patriotes shqiptare Dora D’Istria.

Ndodh jo rrallë, që korçarët me cilësi fisnike, ata që kanë qënë ajka e qytetit, janë lënë në heshtje, Nuk di se ç’dekorata dhe çafrë çmime i janë akorduar Stavrit. Ka të ngjarë jo shumë. Në periudhëne komunizmit nuk besoj të shihej me shumë admirim nga “aparatçikët”, sepse si karakter dhe mënçuri ishte i kundërti i asaj që feudo-komunistët kërkonin nga mësuesit. Por ai ishte i nderuar nga kolegët, nga nxënësit dhe nga i gjithë qyteti.

Ka diçka me shumë rëndësi, që lidhet me Stavri Botkën dhe del edhe jashtë profesionit të tij si mësues i gjuhës shqipe. Stavri ishte një violinist shumë i mirë, pjesëmarrës i përhershëm i formacioneve instrumentale në kohën e tij dhe një nga nismëtarët e hapjes së Degës së Muzikës në Shkollën Mësonjtorja e Parë Shqipe. Ka njerëz, që bëjnë sikur e harrojnë këtë, për arsye jo shumë të qarta për mua. A ndoshta për të treguar se Historia ze fill vetëm me emra të caktuar.

Tregimet e fryra për krijimin e Shkollës së Muzikës i përsërisin si papagaj edhe funksionarë të administratës së sotme vendore. Sigurisht që nuk dinë, por nuk kanë as vullnetin dhe dëshirën për të mësuar se si ka ndodhur. Shkolla e Muzikës nuk lindi nga Hiçi dhe as me ardhjen e një ose dy mësuesve të rinj “shpëtimtarë“. As me nismën Baki Kongolit, sikundër përshkruhet në ndonjë libër me çerek të vërteta. Eshtë fakt i njohur, që në Korçë dhe në Shkodër ka pasur gjithnjë etje për të përgatitur instrumentisë, që do plotësonin formacionet instrumentale, shfaqet e të cilëve ndiqeshin me shumë endje në këto dy qytete artdashëse. Dhe bëhet fjalë që në kohën e krijimit të shtetit shqiptar. Nuk është vendi për tu zgjatur me fillesat e formacioneve orkestrale në Kor]ë.

Liceu Artistik “Jordan Misja”, i krijuar menjëherë pas Luftës së dytë. mund të përgatiste vetëm një numur të caktuar instrumentistësh, që bëheshin edhe mësuesit e ardhshëm të muzikës në qytetet e Shqipërisë. Për më tepër, prej tij më të mirët shkonin dhe studionin në Univeristetet e Lindjes prej nga ktheheshin kompozitorë, dirigjentë dhe instrumentistë.

Kishte një garë midis dy qyteteve të sipërpërmendura dhe Tiranës. Edhe Shkodra edhe Korça kërkonin një lloj pariteti me kryeqytetin në lëmin e kulturës në përgjithësi dhe në veçanti të muzikës. Nuk ishte e rastit , që opereta e parë shqiptare “Agimi” u vu në skenë nga Shtëpia e Kulturës në Shkodër dhe opereta e dytë “Së bashku jeta është këngë“, nga formacionet muzikore të Shtëpisë së Kulturës në Korçë. Edhe dy kompozitorët më të mirë shqiptarë të viteve ‘50, Kristo Kono dhe Preng Jakova jetonin dhe punonin në Korçë dhe në Shkodër. Stavri Botka ishte mes violinistëve kryesorë të orkestrës së Shtëpisë së Kulturës Korçë. Ndaj ishte edhe në nismëtarët për ngritjen e klasave të muzikës në njërën shkollë 7 vjeçare të qytetit dhe ishte edhe vetë mësuesi i violinës.

Por ndikim sigurisht që ka pasur edhe sistemi shkollor sovjetik, i cili kopjohej nga Ministria e Kulturës. Në qyetet kryesore të Bashkimit Sovjetik dhe në vendet e tjera të Lindjes, kishte shkolla shumë të mira arti, ku përgatiteshin artistët e së ardhmes, që sa fillonin programet shkollore.

Eshtë jo vetëm e pavërtetë, por edhe e dëmshme për të rinjtë, të falsifikosh historinë e krijimit të një shkolle, që me të mirat dhe të metat e saj, ka kontribuar shumë në përgatitjen e artistëve në ciklet e ulëta, prej ku një pjesë e tyre, kanë mbaruar edhe Akademitë e Arteve dhe kanë qënë ndër artistët më të mirë që ka pasur vendi.

Po të ishte gjallë sot, Stavri Botka do nënqeshte me tregimet e sajuara të historisë së krijimit të Shkollës së Muzikës. Pikërisht se njerëzit e mençur dhe me kontribut janë të tillë, modestë dhe të heshtur, gjejnë “shesh” për të shpalosur “veprimet e jashtëzakonshme” ata që kanë dëshirë të mburren.

Ndoshta djali i Vani Botkës, do shkonte dorën mustaqeve dhe me zërin e tij prej baritoni do theshte vetëm: “Sikur nuk ka qënë kështu o bir!” dhe do shkonte të kujdesej për lulet e tij, të cilat nuk gënjejnë.

Ish prefekti Nertil Jole, dikur nxënës i shkollës, shkruan për një të ardhme të ndritur të mundshme të shkollës, për tu rikthyer në kohët e para, për të cilat bën copy-paste nga libra jo shumë të besueshëm.

Sigurisht që emri i Stavri Botkës nuk ka se si të jetë atje, edhe pse janë renditur rreth 30 mësues të shkollës. Edhe pse shtëpia ku është rritur Nertili nuk është më larg se 80 metra nga shtëpia e Vani Botkës.

Nuk di se kush jeton në atë shtëpi ku ka jetuar Jovan Botka dhe më pas i biri, Stavri Botka. Edhe pianisti Zhani Botka, që ka mbaruar shumë vite më parë Konservatorin për pianoforte ka jetuar atje.

Por edhe në avllinë e asaj shtëpie ka më shumë dije dhe nder, se sa në shumë shtëpi të tjera, ku priten e përcillen politikanë nga ata më të korruptuarit.

Botkat ishin korçarë nga ata më të mirët!

Shenim: Ne foto Stavri Botka ne qender, ne nje koncert ne Korce, viti 1952

Ato që kam në dorë t’i ndryshoj

Shpesh, në diskutimet me miqtë dhe të njohurit, preken edhe qëndrimet e mija që të kohës së fëmijërisë, por edhe më të mëvonshmet, si dhe “temar e nxehta” të cilat i trajtoj përgjithësisht “pa dorashka të trasha”. Ka që ma thonë hapur se jam një “mendjemadh i pandreqshëm”, ka që përmendin se gjithnjë e kam tepruar “duke u tallur me të tjerët”, ka që më me kujdes më kujtojnë se me x-in apo y-in mund të kisha qënë më i kujdesshëm, se nuk kisha pse prishesha për gjëra të vogla etj. Ka që kujtojnë se më bëjnë qejfin kur më thonë “disa teprime të lejohen se ke qënë gjithnjë me një intelekt mbi mesataren”. Ka dhe që nuk më thonë asgjë, por që i kuptoj se nuk miratojnë thuajse asnjë nga sjelljet dhe qëndrimet e mija.

Po e përsërit, që kjo botë prandaj është kaq e bukur, se njerëzit nuk mendojnë dhe nuk i qasen njëlloj ngjarjeve, personazheve, situatave.

Por besoj se më të shumtit që më njohin, kanë mendimin se kurrë nuk kam qënë “pragmatist” dhe kjo për ta nuk është ndonjë cilësi për tu lavdëruar. Dikur, një i njohur gjysëm me shaka, më tha kur Peleshi u bë zv.kryeministër “se nuk durove po e prishe me Nikon, kur tani mund të merrje edhe një rrogë në distancë, si këshilltar i tij për çështjet e arkitekturës dhe urbanistikës”. Kishte parasysh që edhe nga ana financiare nuk ishte se kisha qënë “i suksesshëm”.

Pa dashur t’i bije gjoksit se “jam idealist”, “se nuk korruptohem” e të tjera broçkulla si këto, dua të ve më poshtë, se cila ka qënë një lloj kredoje në jetë, të cilës jam munduar t’i përmbahem sipas kushteve në të cilat jam ndodhur vetë dhe familisht.

Unë nuk besoj se të qënit me intelekt mbi mesataren, të jep të drejtën të “bullizosh” të tjerët. Ndoshta nuk e kam kuptuar që në adoleshencën time, por në rininë e hershme po. Të mburresh “se ke mend” është po aq marroke sa ai që mburret “se është i bukur”, “se është i fortë“, “se është i shpejtë“ apo se “ka imunitet të lartë“. Të gjitha që përmenda më lart janë të dhëna që i kemi marrë në DNA nga një kombinim i magjishëm, ose si besojnë shumë nga Krijuesi. Ndaj unë jo vetëm e besoj, por edhe e kundërshtoj përdorimin e “zgjuarsisë“ për t’i vënë poshtë të tjerët.

Por ka diçka të rëndësishme që varet nga unë dhe po ashtu edhe tek çdo individ tjetër që ecën mbi këtë planet. Janë sjelljet dhe veprimet që bën në raportet me të tjerët. Janë këto vendime, ato që përbëjnë moralin dhe karakterin e një njeriu. As për to individi nuk ka pse mburret, se nëse është “mburravec” edhe kjo është një e metë jo e vogël morale.

Ndaj nëse unë nuk pranoj një ofertë nga Peleshi “të jem këshilltari i tij” (kjo nuk ka ndodhur dhe as i ka shkuar Nikos në mendje) do të thotë që unë refuzoj të ve veten në të njëjtin rrafsh moral me të. Po kështu kur i shmangem “kafepirjes” me një biznesmene të përfolur për korrupsion të madh apo kur nuk i flas më dikujt, që jo vetëm më ka zhgënjyer, por më ka punuar edhe ndonjë rreng të pamoralshëm. Nuk dua që këto të merren si “deklarata” të epërsisë sime intelektuale apo morale. Nuk jam aq budalla sa të mburrem në këtë mënyrë. Por refuzoj të bëj një kompromis të tillë. Sepse ky refuzim më bën të ndjehem mirë. Edhe pse mund të më dëmtojë ekonomikisht. Edhe pse mund të ketë njerëz që thonë “kështu e ka ai, prishet me njerëzit për hiçmosgjë.”
Unë kam bërë kompromise në jetë. Po të jetoja në Shqipëri ndoshta do bëja edhe më shumë. Sepse kisha dy fëmijë që duhet t’i rrisja dhe t’i studioja. Emigrimi më dha këtë mundësi që të mos kisha nevojë për kompromise. Por më dhemb dhe lëndohem shumë, kur më venë në një rrafsh moral me njerëz të caktuar, që mund të jenë kolegët e mij, që mund të jenë miqtë e mij të dikurshëm, që mund të kenë qënë bashkëstudentë me mua.

Po e përsëris që më dhemb shumë dhe mund edhe të ngashërehem.

Sepse për mua nuk ka asnjë rëndësi se sa mend kam. Ka pak rëndësi edhe se sa cilësi kanë ato që projektoj, që shkruaj dhe që përkthej.

Por është e rëndësishme që të gaboj sa më pak për çështje që lidhen me karakterin. Për çështje që lidhen me qëndrime që dëmtojnë ose ndihmojnë të tjerët. Sepse këto janë gjërat që varen nga vullneti im. Sepse këto janë ato cilësi të cilat janë munduar të ngjizin tek unë prindërit e mij. Sepse këto kanë dashur të përforcojnë tek unë mësuesit e mij më të mirë dhe që më kanë dashur shumë.

Ndaj do vazhdoj të jem ky që jam; ndaj do vazhdoj të shkruaj në të njëjtën mënyrë; ndaj do vazhdoj të kritikoj veset që shoh tek njerëzit edhe tek ata që janë përgjithësisht të mirë.

Këtë nuk e quaj mision. Unë nuk kam asnjë mision në këtë jetë as të ngarkuar nga ndonjë Forcë e mbinatyrshme dhe as nga vetja.

Unë dua të jem më i mirë se ç’jam dhe po kështu të mund të jenë të gjithë. Duke pastruar ato të meta që kemi. Pa u gjykuar nga kush. Pa u paragjykuar nga kush.

Por duke bërë më të mirën për veten, prë fëmijët dhe për bashkësitë e vogla dhe të mëdha njerëzore.

Ndaj ju lutem mos më gjykoni!

Testamenti i një njeriu të letrave

Nuk dua të them se u trondita, kur mësova se Rexhep Qosja nuk është më mes nesh. Për shkak të një tërheqjeje të tij nga jeta publicistiko-politike, e mendoja se duhet të ishte shumë i sëmurë këto vitet e fundit. Ishte diçka e pritshme për mua dhe edhe pa ditur hollësi nga vitet e fundit të jetës së tij, ndjej se duhet të them që iku në kohë dhe shpëtoi nga ndonjë dhimbje e mundshme fizike. Sa për ato shpirtërore ka pasur dhe duhet të ketë pasur shumë gjatë jetës së tij të gjatë dhe të trazuar.

Kam shkruar diku, se kam pasur admirim për figurën e tij, që kur u shfaq në botën e Shqipërisë nën Diktaturë, diku nga fundi i viteve ‘60. Isha ende fëmijë dhe nën ndikimin e plotë të atit tim, i cili atëhere vlerësoi me fjalë nga më të mirat, studiuesin e ri kosovar, që kishte mbrojtur doktoratën me një studim për Asdrenin. Pa qënë një përkrahës i Enver Hoxhës, Qosja ishte një figurë shumë serioze edhe në ditët e Kongresit të Drejtshkrimit. Adhurimi im për të u shtua gjatë viteve të rinisë, nga ç’munda të mësoj rreth atyre që studionte, si dhe nga ndonjë shkrim, që i botohej rrallë në shtypin shqiptar të kohës. Më pas erdhi fundi i viteve ‘80 dhe mësova për përpjekjet e tij jo vetëm për Kosovën, por edhe për transformimin e Shqipërisë nga një Diktaturë në një vend të lirë.

Veçanërisht jam emocionuar nga fjala e tij në “Zërin e Amerikës”, kur ishte mëdyshja e madhe se ç’drejtim do merrte Shqipëria komuniste nën drejtimin e Ramiz Alisë, pas rënies së Murit të Berlinit.

Rexhep Qosja ishte intelektuali shqiptar, të cilit i besoja verbërisht për qëndrimet e qarta në çështjet e shqiptarisë, letërsisë dhe gjuhës shqipe dhe të orientimit politik të shqiptarëve. Për mua ishte shumë i mënçur dhe njëkohësisht i drejtë.

Nuk di nëse për çka rrjeshtova më sipër, ai nuk pëlqehej nga shumë njerëz në Kosovë dhe në Shqipëri. Por më duhet të pranoj se e njoh shumë pak botën e Prishtinës.

Pati një krisje të adhurimit dhe besimit tim tek Qosja, veçanërisht pas marrjes së pushtetit në Shqipëri nga Edi Rama. Nuk mund të besoja se një intelektual i atij niveli, i cili pat mbrojtur dinjitetin e vet dhe një kohësisht përpjekjet për fjalë të lirë, mendim kritik dhe kundër korrupsionit moral dhe material, të rreshtohej aq hapur në mbrojtje të Edi Ramës. Nuk kam mundur kurrë ta kuptoj.

E megjithatë Rexhep Qosja nuk është më dhe nuk mund të mbrohet vetë me mënçuri për gjithshka që ka bërë në jetë, që si e thotë edhe në testamentin e tij të thjeshtë, nuk mund të ketë qënë pa mëkate.

Por edhe në fjalët e shkruara para 10 vitesh, që le t’i quajmë janë dëshira e tij e fundit, ai dëshmon se është Njeriu i Letrave, që mbi të gjitha vlerëson të qënit Njeri. Ai dëshmon se është njeriu që ka menduar dhe studiuar për të bërë çka ka mundur për Gjuhën Shqipe dhe Shqipërinë. Ai dëshmon se njerëzit e vërtetë nuk e kanë të nevojshme të përcillen me fanfara dhe fjalime, nga hipokritët e përjetshëm. Ai dëshmon se kur largohesh nuk ka më nevojë as për “presidiume” dhe as për shtatote dhe buste. Nëse në Kosovë dhe Shqipëri do e shohin të udhës ta kujtojnë edhe në këtë mënyrë, ajo është një çashtje që u takon të gjallëve.

Rexhep Qosja u largua nga ne me dinjitetin e një një Njeriu të mënçur dhe të mirë.

Askush që ka dy fije mend dhe një zemër në vendin e duhur, nuk ka se ç’të kërkojë më shumë kur të largohet nga jeta.

Me shumë dëshirë do shkoj një ditë në Prishtinë, për të vendosur lule atje ku do prehet Rexhep Qosja. Janë të pakët shqiptarët, të cilët nuk i kam njohur personalisht, për të cilët do e bëja diçka të tillë.

Lamtumirë Rexhep Qosja!

A po largohem nga vatra e Luftës?

Tani që pres avionin për të shkuar në shtëpi, po mendoj nëse gjeografikisht po i largohem vatrës së nxehtë të luftës, që është rreth ngushticës së Hormuzit. Në të vërtetë nuk ndjej as se po largohem dhe as se kam qënë pranë saj. Prania e Luftës, nëse nuk je atje ku bien bombat, është një gjendje psikologjike e kushtëzuar nga lajmet dhe nga bisedat me njerëzit që ke përreth.

Duke qënë në udhëtim prej datës 13 mars, psikologjikisht unë kam qënë tepër tepër larg Luftës në Iran. Shumë më larg se të isha në dhomën e ndenies dhe të dëgjoja ne YouTube Xhefri Saks (Jeffrey Sachs) dhe Xhon Mershajmer (John Mearsheimer), dy mendjet brilante të cilat i dëgjoj thuajse çdo ditë në këto dy vitet e fundit.

Gjendja në një lloj euforie turistike dhe të qëndruarit larg lajmeve dhe analizave, më bëri të mos ndjeja tmerrin e luftës apo më keq të preokupohesha për rrezikun e një Lufte Bërthamore. Situatat kanë qënë më të rrezikshme dhe delikate se sa i dija unë. Trump, i tërbuar në një çast ka dashur edhe të përdorë raketat me mbushje bërthamore.

Por ka pasur edhe faktorë të tjerë që më ndihën. Në Barcelonë gjithshka ishte shumë relaksuese, shumë njerëzore dhe gjithnjë e më pak shihja titujt e lajmeve që shfaqeshin në telefon. Më pas, për fat të mirë, edhe celularin e lashë në ndenjësen e pasme të një taksie dhe nisa pjesërisht të jetoja në një kohë moderne, por pa një vit dhe një datë të caktuar. Kishte diell të bukur Mesdheu, njerëz të qetë që shihnin punët e tyre dhe asnjë protestë ndaj Luftës apo ndaj SHBA dhe Izraelit.

Në Tiranë dhe në Korçë ishte e njëjta gjë. Njerëz që rrinin me orë në kafe para një filxhani dhe me sytë e ngulur në celular. Përveç ndonjë familje palestineze që lypte para Xhamisë së Namazgjasë, kurrgjë nuk më sillte ndërmend se Vatra e Luftës nuk ishte shumë shumë larg dhe se iranianët mund të dërgonin ndonjë raketë drejt kampit të MEK-ut.

Po sa e largët është një tjetër luftë e mundshme, këtë rradhë në Mesdhe?

Izraeli mbetet një shtet shumë problematik, që për shumë arsye mund të ndezë luftra të tjera me fqinjët e tij që janë kryesisht vende mesdhetare. Turqia dhe Greqia nuk kanë hequr dorë nga ‘skërmitjet” ndaj njëri tjetrit. Qiproja mbetet një vend i ndarë më dysh dhe Ballkani edhe pse duket si një fuçi me barut të lagur, nuk është e pamundur që të përfshihet në ndonjë konflikt të armatosur.

Për mendimin tim gjithshka varet nga qëndrimi që do dominojë tek shoqëritë e përparuara europiane.

Deri tani janë dy të dallueshëm qartë nga njëri tjetri:

I pari qëndrimi franko-gjerman i mbështetur në Bruksel për rritje të buxheteve ushtarake në 5% të prodhimit të Përgjithshëm Bruto.

I dyti ai i udhëhequr nga Spanja për një rezistencë ndaj diktatit amerikan dhe rritjes së buxheteve ushtarake.

Nëse NATO prishet dhe do formohet një forcë ushtarake mbrojtëse europiane dhe buxhetet do shkojnë tek 5%, luftrat rajonale në Europë do jenë të pashmangshme.

Nuk ka rritje të militarizimit të ekonomisë dhe të prodhimit të armëve, pa u bërë luftra ku këto armë të përdoren.

Në mëse 2 vjet e gjysëm të mbetura të Trump, gjithshka mund të ndodhë, që lidhet me Izraelin dhe me përpjekjet e tij për hegjemoni në Lindjen e Mesme (dhe jo vetëm me të). Por problemi më i madh për Shqipërinë nuk janë zjarret e luftrave të Izraelit, që mund të përhapen tek ne. Dhe as MEK apo Irani. Problemet e Shqipërisë janë shumë të lidhura në rradhë të parë me Kosovën dhe së dyti me një konflikt të mundshëm Greqi-Turqi, që tani duket i largët se të dy janë anëtarë të NATO-s, por nuk dihet se si mund të shkojë nëse NATO prishet.

Ndaj edhe pse unë mund të qëndroj gjatë e gjatë në këtë “touristic mode”, e ardhmja e vendit tim dhe e gjithë Europës nuk është kaq bojë trëndafili. Eshtë më e komplikuar se kaq dhe Paqja më pak e garantuar se sa ka qënë 25 vjet më parë, kur u mbyllën luftrat e ish-Jugosllavisë.

Dhe këtu del brishtësia e të ardhmes së një vendi të vogël si vendi jonë, i varfër dhe me disa fqinjë jo miq, në një rajon të trazuar, ku vetëm diktati i Fuqive të Mëdha mund t’i mbajë “djajtë“ në zap. Por nëse intersi i Fuqive të Mëdha është për një “trazim’ të ri, sikundër ndodhi në vitet ‘90 me Jugosllavinë atëhere vërtet që jemi në hall të madh. (Luftrat në Jugosllavi mund të shmangeshin nëse SHBA dhe Europa do kishin këmbëngulur për transformime paqësore.)

Nuk kam ndërmend të ndërtoj skenare hamendësore ogurzeza, sepse është e poshtër ta bëj këtë, por çështjet e Maqedonisë së Veriut dhe të Bosnjës janë ende çështje në erë, që mund të marrin lehtësisht zjarr. Si e përmenda më lart, Qiproja dhe marëdhëniet Turqi-Greqi janë gjithshtu shumë të ndjeshme dhe me potencë plasëse. Nëse i shtojmë edhe konceptin anakronik të Sërbëve ndaj Kosovës, atëhere ka plot pengesa në ruajtjen e një Paqeje të konsoliduar. Shihni se ç’ndodh në ndeshjet e futbollit midis vendeve ballkanike për të kuptuar se sa lehtë mund të acarohen mendjet idiote të të ashtuquajturve patriotë.

Por në ndryshim me problemet e qytetarisë dhe të demokracisë, ku thuajse gjithshka varet nga vetë banorët e vendeve ballkanike, në përpjekjet për paqe shumë pak është në dorën e tyre. Gjithshka vendoset në zyrat e hapura për publikun dhe ato të fshehta, në Uashington dhe Bruksel dhe më pak në Moskë dhe në Londër.

Ne shqiptarët, mund t’i biem tërë ditën legenit se jemi pro Paqes, por as kemi gjë në dorë dhe as jemi edhe vetë të gatshëm të bëjmë gjithshka për Paqen.

C’do ndodhë?

Askush nuk e di. Unë di vetëm që po afrohet ora të fluturoj drejt një vendi ku Paqja duket më e sigurt, por që gjithashtu është një vend që kërcënohet me aneksim nga një kafshë, që quhet Donald Trump.

C’farë t’ju them unë nesër shokëve?

Ndodh jo rrallë, që rastis në njerëz, që kanë vizituar Shqipërinë dhe kanë pasur mbresa shumë të mira nga bukuria e vendit, cilësia e ushqimit dhe mikrpitja e njerëzve. Më vjen mirë kur e dëgjoj edhe pse në kokë më rri mendimi, që po të shkojnë shumë herë ose të qëndrojnë më gjatë nuk do mbeten aq të entusiazmuar.

Por për të shmangur nihilizmin, shpesh mendoj se sa i paanshëm duhet të jem me të njohur të afërt, kur më pyesin për Shqipërinë dhe nëse ja vlen ta vizitojnë për një periudhë 2-3 javore. Sigurisht që praprakisht do ketë pyetje edhe për Korçën, qytetin ku kam lindur dhe jam rritur.

A duhet t’i paralajmëroj se brenda lokaleve pihet duhan edhe pse ligji e ndalon?

A është e udhës t’ju them se për ushqimet korçarët shpesh shkojnë t’i blejnë në Greqi, si më të mira dhe më të lira?

A duhet t’ju them se çmimet në lokale janë më të kripura se në Barcelonë?

A duhet t’ju përmend shkarrazi cilësinë e banjove publike?

Sigurisht që nuk dua të hap një emër jo të mirë për qytetin tim, por njëkohësisht dua të jem i sinqertë me veten, por edhe me miqtë që i vlerësoj dhe kanë konsideratë për opinionin tim. Gjithashtu nuk dua të ve veten në pozitat e një agjenti të pronave të palujtshme, që thekson vetëm anët pozitive të pronës nga shitja e të cilës do marrë përqindje.

Dyzimi është i vërtetë dhe jo lehtësisht i zgjidhshëm.

Se ka shumë gjëra me vlerë në qytetin tim. Një peisazh natyror i mrekullueshëm; një Pazar i restauruar jo keq; kodra të buta ku mund të shëtisësh me shumë kënaqësi; një qytezë si Voskopoja që nuk e has shumë shpesh në Ballkan; dy tre liqene në një distancë më pak se 40 kilometra; disa parqe natyrore; një Muze Ikonografik me shumë vlera të shkëlqyera brenda tij; zona të ashpra malore, të këndshme për të apasionuarit pas maleve; gatime tradicionale shumë të shëndetshme, kur janë të bëra me përbërës të vendit të pamodifikuar dhe pa pesticide. Ka dhe të tjera bukuri, të cilat nuk jam në gjendje t’i kujtoj tani.

Mund të shtoj edhe se ka njerëz të mrekullueshëm, bujarë dhe të mënçur, mendjehapur dhe të dlirë, të dashur dhe pa paragjykime, por këtë nuk mund t’ja u them se do gënjeja derrçe.

Bjerrja morale dhe mendore e korçarëve, është gjëja që më ka shqetësuar dhe më shqetëson aq shumë gjatë 20 viteve të fundit. Vërtet që kjo nuk ka të bëjë aspak me një vizitë një ose dyjavore të një miku kanadez, të cilit nuk i duhet të dijë as për shoferin e taksisë që mund të mashtrojë, as për shitësin që përdor disa lloje çmimesh dhe as për pronaren e lokalit, që pi vetë duhan ku nuk lejohet dhe ju le të kuptojnë klientëve “se po të duan mund të rrinë dhe po të duan mund të ikin!” Nuk dua as t’ju them se ndërsa janë duke diskutuar në një banak dyqani apo lokali me shitësin apo baristin, fare ngjitur mund t’ju vijë dikush që nuk ka asnjë përfillje për të tjerët, por mund të vijojë të bëjë pyetje që i interesojnë atij. Nuk dua as t’ju them që janë të pakët ata që respektojnë rradhën. Ose që mund të jenë në praninë e njerëzve të pasur por thellësisht të paedukuar, që në tryezën ngjitur flasin me zë të lartë ose bëjnë biseda video, që i dëgjon i gjithë lokali. Sepse janë të fortë, janë biznesmenë dhe janë të pagdhendur.

Sigurisht që mund të përmend, se mund të qëllojë edhe të takojnë personalitete me rëndësi të Qytetit, në ato ditë të pakta, por kjo do jetë krejt e rastësishme, sepse VIP-at i kalojnë ditët e pushimeve nëpër Europë. E megjithatë, nëse më pyesin se cilët emra mund të jenë mes atyre që duhet t’i kenë në blloqet e shënimeve të tyre për çdo eventualitet, pa hezituar mund t’ju rendit një dyzinë syresh prej Farmacistes së Ekzaltuar tek trashëgimtarët e Behar Koçibellit; prej ish-deputetit që pat propozuar një Urë midis maleve tek një Analist që dikur shiste imonikë; prej drejtorit të RTKorça deri tek një gramshiote që këshillon Kryetarin e Bashkisë për punët e Artit; prej një drejtuese të DORKAS që merret me politikë tek një politikan kokëtrashë që shkruan për artin; prej një arkitekti që gënjen edhe të vdekurit tek një biznesmen që pastron qytetin dhe bashkë me të dhe ndërgjegjet e njollosura; prej një mjeku që shkon fshat më fshat për ndonjë lek dhe deri tek një kompozitor që kënaqësinë më të madhe e ka kur i shtohen pulat.

Sepse mbi bukuritë natyrore dhe arkitekturore, mbi peisazhet e mrekullueshme dhe ushqimet që shkrihen në gojë, qyteti dhe fshatrat përreth janë këta që janë dhe do jenë ato që do jenë, për shkak të njerëzve që banojnë në to.

Ndaj edhe dyzimi im shtohet dhe bëhet gati i pazgjidhshëm.

Nesër kthehem në “strofkën” time dhe nuk di se ç’tju them shokëve.

Të dhj... biçimin Inteligjencë Artificiale!

Titulli më shumë se provokues është ngatërronjës, sepse nuk ka ende Inteligjencë Artificiale të kuptojë qartë se ç’do me thënë “të dhjefja biçimin!” Dhe nuk po e nëvleftësoj Artificialkën, por jam i bindur për këtë.

Dikush, për të provuar sa i vlerë ose jo ishte shkrimi im “Këngë që ndajnë njerëzit” ja dhe për kontroll Chat GPT. (Një varianti pak më të avancuar se ai që është falas.) Artificiali shumë Inteligjent si bën rëndom, gjeti anët e mira dhe të metat e shkrimit. Dhe këtu unë jam parimisht dakord jo vetëm me Artificialin, por edhe me çdo Inteligjencë Njerëzore që merr mundimin të lexojë shkrimin tim dhe të gjejë nëse ka njëfarë vlere, apo duhet hedhur në kosh. Këtë bënin zakonisht në dy shekujt e fundit redaktorët e mënçur të gazetave dhe revistave.

Por edhe Artificiali, që punon me shpejtësi të jashtëzakonshme dhe është objektiv (sigurisht që “nuk ja ndjen” se ç’shkruaj unë për “Internacionalen” apo për “Hasta Siempre Comandante”) ka dy kufizime kryesore : njëra është që nuk është tmerrësisht inteligjent në shqip. E dyta, që unë mendoj se ka të bëjë me mënyrën se si është programimi bazë dhe fillestar, duket se ka një prirje “boniste” për të nënvizuar në fillim anët e mira dhe më pas të metat.

Por unë as kam ndërmend të ndih për përmirësimin e Artificialit dhe as të kuptoj thellë se si funksionon Inteligjenca e tij. Dua të theksoj vetëm dy-tre pika, të cilat ose unë nuk i kam shpjeguar si duhet në shkrimin tim, ose Artificiali është një inteligjent mediokër, që dallohet nga të tjerët me të njëjtin nivel vetëm nga shpejtësia e rrufeshme me të cilën mendon dhe shkruan.

“Gafa” e parë e Artificialit është se shkrimin e quan të njëanshëm, sepse sipas tij unë sulmoj vetëm këngët e së Majtës, duke lënë pa përmendur ato të së djathtës ekstreme, të xhihadistëve, të kokëtullave (skinheads) etj. Pavarësisht se tre shembuj janë të së Majtës dhe “Lili Marlene” i të Djathtës, unë nuk le asnjë ekuivok se jam kundër stërpërdorimit të këmgëve që ndajnë njerëzit. Madje me përjashtim të Internacionales, tre këngët e tjera kanë tekste aq të padëmshëm dhe inoçentë, veçanërisht “Bela Ciao” dhe “Lili Marlene”. E keqja nuk qëndron se janë krijuar dhe janë përdorur në kohën e tyre. Kur “Bella Ciao” përdoret si “karshillëk” ndaj të Djathtës ekstreme ose jo ekstreme, unë ndaloj të bëhem pjesëmarrës në një kor që qëllimisht provokon njerëz të tjerë. Ashtu si jam kundër pjesëmarrjes në djegien e flamurit izraelit, sërb, amerikan apo edhe të ISIS. Cdo gjë që simbolikisht përdoret kundër të tjetrëve, ose kundër simboleve të të tjerëve, për mua është një bazë e keqe mbi të cilën fillon të ndërtohet urrejtja dhe më pas konfrontimi dhe vrasjet. Dhe nuk ka as urrejtje, as konfrontime dhe as vrasje Artificiale! Janë të vërteta.

“Gafa” tjetër, të cilën IA e quan se është e meta më e madhe e shkrimit, është se sipas saj unë quaj këngët si burimi kryesor i dhunës. Nuk di nëse të njëjtën përshtypje shkrimi mund të ketë lënë në të gjallët, por nëse nuk ka as një lexues të vetëm, që të jetë në një mendje me IA, atëhere kjo e fundit, ka një problem të madh dhe që është: Nuk di të lexojë!

Nuk ka në shkrimin timi as më të voglin insinuim se po të ndalojmë këngët përçarëse do shpëtojmë nga dhuna mes grupeve të njerëzve, a të themi se do reduktojmë në masë dhunën.

Ka dhe një pikë tjetër, të konsideruar nga Artificiali si të gabuar. Sipas tij unë ngatërroj Ndarjen me Mosmarrëveshjen. Dhe fjalë për fjalë thotë:” Në esse nuk bëhet dallimi ndërmjet Ndarjes që ka në bazë urrejtjen dhe Kundërshtimit që ka bazë drejtësinë.” Për të ilustruar përdor si shembuj këngët kundër skllavërisë, këngët për të drejtat qytetare dhe këngët kundër kolonializmit.

Unë nuk kam njohuri të thella rreth këngëve bluz dhe xhaz, që u bënë simbole të lëvizjeve për heqjen e skllavërisë dhe të fitimit të të drejtave të barabarta të njerëzve me ngjyrë. Gjithashtu nuk di shumë e shumë këngë kundër kolonializmit në Afrikë, Azi dhe në Amerikën Latine. Kam bindjen se të parat, kanë qënë këngë dhimbjeje dhe dëshpërimi , që nuk bënin thirrje për dhunë. Ishin ato këngë që shoqëruan lëvizjen paqësore të udhëhequr nga Martin Luter King në vitet ‘60. Por në të njëjtën kohë duhet të ketë patur edhe këngë revolucionare, që përdoreshin nga lëvizja e Malcolm X apo ajo e Panterave të Zeza. Dhe në to me siguri që ka patur thirrje për dhunë dhe vrasje të armiqve.

Janë këto lloj këngësh që denoncoj si të papërshtatshme.

Artificiali “provokoi” një riprekje nga ana ime e atyre çka kisha përmendur në shkrimin e par[. Për këtë ja vlen që i lexova mendimet e tij. Por si përfundim duhet të përsërit shprehjen ngatërronjëse për të:

“Të dhj.... biçimin o Inteligjenca Artificiale!”