Korça , që gjeti Montaneli dhe Korça që gjeta unë

Indro Montaneli qëndroi 3-4 ditë në Korçë, në vjeshtën e vitit 1938 ose në pranverën e vitit 1939. Me një sy dhe me një lapës të mprehtë ai e karakterizoi kështu qytetin tonë:

“E çuditshme: qyteti më lindor i Shqipërisë është, në të njëjtën kohë, edhe më perëndimori. Punohet në Korçë, bëhet industri, studiohet dhe lexohet.” 

Dhe më poshtë shtoi:

“Të njëzetepesëmijë banorët e Korçës janë njëzetepesëmijë borgjezë dhe e kanë bërë qytetin e tyre një Milano të vockël të Shqipërisë jugore. “

Unë erdha 88 vjet pas Montanelit, duke ditur se ç’pat thënë gazetari i madh italian dhe duke ditur edhe historinë e Korçës gjatë shekullit të XX dhe në këtë shekull. Sigurisht që nuk kam syrin e mprehtë të tij dhe as lakonizmin e nevojshëm për të përcaktuar se cila është Korça që gjeta në prillin e vitit 2026.

Por do bëj një perifrazim të frazave të Indros:

“E çuditshme: qyteti më perëndimor i para luftës së Dytë Botërore është tani një provincë, me disa nuanca gati anadollake. Nuk punohet shumë, ka pak industri, studiohet pak dhe lexohet edhe më pak.”

Rreth banorëve që janë po aq sa në vitin 1938 do shtoj:

“Të njezetepesëmijë banorët e Korçës janë njëzetepesëmijë apatikë, që nuk njohin forcën e tyre, por presin se ç’do vendoset në Tiranë dhe se çdo mendojë Niko Peleshi për ta. Ju pëlqen të thonë se “kot nuk na kanë quajtur Parisi i vogël.”

Ndoshta jam i ashpër dhe jo i drejtë me qytetin tim dhe veçanërisht me bashkëqytetarët e mij. Ndoshta kam edhe një dorë jo të vogël nihilizmi, që nuk më le të shikoj “sukseset”, “persepektivën e shkëlqyer të qytetit” dhe “drejtimin gati perfekt të tij”, që ka bërë që prej vitit 2007 të votohet i njëjti formacion politik dhe faktikisht i njëjti njeri.

Dua të sforcohem dhe të bëhem objektiv, madje edhe të kthehem në një “optimist të lumtur”, që entusiazmohet kur sheh “kopështin japonez”, “kompleksin arkitekturor rreth Katedrales”, “kompleksin e ri tek Belvederja” dhe “njerëzit që rrinë trotuareve në kafetë e shumta, sikur të jesh në Paris.” Por më mundojnë pyetjet: Pse sa vjen dhe pakësohet popullsia në Korçë? Përse jeta në qytet duket sikur fillon pas orës 8.30? Përse vazhdojnë të zhduken gjithnjë e më shumë “bashtulkat private”, që krijonin një mikroklimë shumë të shëndetshme të qytetit? Përse shumë korçarë shkojnë të blenë prodhime ushqimore në qytetet fqinje greke? Përse benzina është shumë më e shtrenjtë se të themi në Barcelonë? Përse janë lejuar të ndërtohen kaq shumë bujtina, kur 60% e tyre mbeten bosh gjithë javën? Përse Universiteti “Fan Noli” nuk arrin dot nivelin e Liceut Francez, që tërhiqte ajkën e studentëve shqiptarë? Përse pas kaq shumë vitesh, nuk mund të “kesh akses” në fondin e Bibliotekës së qytetit?

Mund të ketë edhe dhjetra “përse?” të tjera, që lindin jo nga krahasimi me qytetet e tjera të Shqipërisë, të Ballkanit dhe të Europës, por me krahasimin e Korçës të vitit 1938.

Sigurisht një pjesë e mirë e faktorëve janë objektivë dhe kjo rrudhje e qytetit do ndodhte gjithsesi pas viteve 1990. (Ng 75 mijë banorë të atij viti tani kemi 25 mijë.) Emigracioni kuptohej që do luante një rol të madh, si dhe migrimi brenda Shqipërisë, kryesisht drejt Tiranës. Këto janë rrjedhojë e faktorëve, të cilët dalin jashtë fuqisë dhe rolit të qytetarëve të Korçës.

Gjithashtu më duhet të them se korçarët e vitit 2026, jetojnë më mirë se korçarët e vitit 1938. Duke qënë më “të ftohtë“ në analizën e asaj periudhe duhet të them se jo të gjitha rrugët e Korçës ishin të shtruara me kalldrëm, se jo të gjitha shtëpitë kishin energji elektrike, të pakta ishin shtëpitë që kishin ujë brenda dhe nyje sanitare brenda shtëpisë, se ngrohja bëhej vetëm në dhomën e ndenies me oxhak ose me stofë, se shumë burra dilnin të kërkonin punë ditore në avllia e Shën Gjergjit, se të shkoje në Amerikë për punë, duhej që “navllon” të ta paguante dikush tjetër, se gratë shpesh i lanin rrobat në Lumi ose në çezmën e mëhallës etj.etj.

Por ka patur një gjë shumë të rëndësishme, që e ka kapur syri i Montanelit në Korçë, pasi ka vizituar Tiranën, Durrësin, Elbasanin dhe Korçën. Shpirti perëndimor i punës dhe i përpjekjeve për të bërë “biznes” i korçarëve, në dallim nga “gjendja rrumpallë“ e të tjerëve. Edhe pse nuk mund të ishin “25 mijë borgjezë“, ishte psikologjia e popullit korçar për të punuar, për të zbatuar ligjin, për të kërkuar hapësira tregëtare, për tu shkolluar, për të pasur një jetë kulturore të pasur, për të qënë në një vijë me qytetet më të përparuara ballkanike dhe europiane. Kjo e bënte t’i dukej “një Milano e vockël”, kur dihet që Milanoja dhe Torinoja ishin atë kohë qytetet më moderne të Italisë.

Eshtë pikërisht kjo të cilën unë nuk e gjej në pranverën e vitit 2026. Edhe pse mund të jetë shumë e ekzagjeruar shprehja ime “25 mijë apatikë“, unë gjeta një frymë “të dorëzuar ndaj Tiranës”. Kjo mes atyre që vrapojnë t’ju bëjnë fresk pushtetarëve, mes atyre që janë të lumtur se i quajnë patronazhistë, mes atyre që i mbajnë sytë se kush do jetë i preferuari i Berishës, mesa tyre që thonë “nuk bëhet ky vend”.

Tirana nuk i mblodhi të gjitha pushtetet në një ditë.

I mori dita ditës, sepse korçarët nuk rezistuan për të mbrojtur cilat ishin interesat e Bashkësisë së tyre. Jo si kishin bërë në 45 vitet e para të shekullit të kaluar.

I mori dita ditës, se Korça që dikur kishte një nga përfaqësuesit në Parlament Fan Nolin, tani ka Ilir Pëndavinjin.

I mori dita ditës, se arkitektët korçarë nuk i rezistuan dot monopolit të projektimit që ju dha arkitektit të dështuar australian Pitër Uillson. Jo sikundër kishin bërë intelektualët korçarë, që nuk kishin lënë të bëhej ndërtesa e Bashkisë sipas fasadës të projektuar nga Florestano Di Fausto.

I mori dita ditës, se të rinjtë korçarë nxitojnë të futen në “organizatat rinore partiake” dhe jo të organizohen në shoqata kulturore-shoqërore të pavarura si bënin në vitet ‘20 dhe ‘30.

I mori dita ditës, se ndërsa në kafenetë e Korçës në vitet ‘30 këndohej “La Paloma” dhe “O sole mio”, tani këndohet në masë “O sa të deshte lalka ty!”.

I mori dita ditës, se ndërsa në vitet ‘30 gjuhën shqipe e studionte profesor Konda dhe Spiridon Iloja, tani ka mbetur në duart e Ali Jasharit, që e bëjnë edhe “Nder i Kombit”.

I mori dita ditës, se ndërsa në atë kohë kishim disa gazeta, nga të cilat “Gazeta e Korçës” ishte gazeta më e mirë në Shqipëri, tani presim të na japin mend në ndonjë portal Ilir Janoja dhe Tonin Frroku.

I mori dita ditës, se për jetën kulturore në Korçë vendosin dy-tre biba budallaqe, kurse në atë kohë sugjeronin me thjeshtësi Tefta Tashkoja, Lola Gjoka, Kostandin Trakoja dhe Mihal Cikoja.

I mori dita ditës se ndërsa atë kohë historinë e Korçës e studionin Nuçi Naçi dhe Petraq Pepoja, tani kemi mbetur të na i mësojë një sharlatan si Niko Kotherja.

Mund të vazhdoj edhe më shumë me krahasime të përgjithshme dhe me emra të përveçëm, por po ndalem se më vjen të përlotem.

U linda në një qytet që ishte krenaria e Shqipërisë dhe tani vizitoj një qytet që pret fundjavën, se mos vijnë ca “parallinj” nga “Trana dhe Vlora” e të prishin ndonjë lekë bujtinave dhe lokaleve.

Dhe nuk më mbetet gjë tjetër vetëm të klith : “Mund të ringjallesh dhe të vish disa ditë të vizitosh Korçën o Indro Montaneli dhe të shkruash se si është katandisur, se të paktën ty do të të besojnë!”

Poetët që mashtrojnë (fund)

(vijim)

Kur them se poemat e tyre janë art i autosugjestionuar i përzjerë me falsifikim e them i bindur edhe nga një fakt tjetër. Të dy as morrën mundimin që në kohën e Lirisë, të denonconin poemat dhe pjesët e tjera të veprës së tyre poetike, edhe pse ishin të ndërgjegjshëm se jo vetëm kishin gabuar , por kishin falsifikuar. Se s’mund të shpjegoj faktin, që në vitin 1974, në kulmin e pjekurisë si krijues, Dritëroi shkruan “Nënë Shqipëri”, që nuk është gjë tjetër veç vargëzim i Historisë së Partisë së Punës! Ishte i indoktrinuar? I duhej të jepte diçka në këmbim të “nderit’ që i ishte bërë një vit më parë, kur e vunë në krye të Lidhjes?

C’farë e ka penguar Kadarenë të denoncojë poemat e tij, veçanërisht “Shqiponjat fluturojnë lart”, që i kanë shërbyer Diktaturës për të “shpëlarë trutë“ e disa brezave? Këta poetë-falsifikatorë mbeten konseguentë deri në frymën e tyre të fundit.

Po flas për qënien e tyre si poetë, se si prozatorë kanë edhe libra shumë të mirë, veçanërisht “Shkëlqimi dhe rënia e Zylo Kamberit” e Dritëroit dhe “Kronikë në gur” e Kadaresë.

Por në kujtesën kolektive të një populli të tërë, këta dy poetë mbeten në piedestal edhe pse vepra e tyre poetike në mënyrë të ndërgjegjshme ka qënë një vepër mashtruese. Të dy kanë pasur krahas talentit si letrarë edhe talentin e “salesman” për të marrë maksimumin e mundshëm në atë regjim të ashpër. Kadareja ishte më prdhimtar dhe u bë i pëlqyeshëm me romanet e tij edhe në Francën tepër të majtë të viteve ‘70 dhe ‘80. Nuk i duheshin më në vitet ‘70 kurorat e dafinës të poetit, që e kishin bërë të pëlqyeshëm për diktaturën dhe njëkohësisht të famshëm në vend. Në ato vit ai botoi vetëm një përmbledhje me poezi “Koha” (1976), që është një libër thjesht propagandistik dhe kam bindjen se është bërë qëllimisht, për të përmirësuar pozitat e tij në raport me Diktaturën.

Duhet nënvizuar se me poemat e të dyve në vitet ‘60 dhe ‘70, Komiteti Qëndror bënte më shumë propagandë prosocializmit dhe pro Enverit, se me gjithë aradhën e poetëve, shkrimtarëve dhe gazetarëve të tjerë. Eshtë efekti mashtrues i një poezie jo të vërtetë. Por ndërsa tek Kadareja kishte më shumë cilësi dhe më tepër kursim në vargjet, “poemat popullore” në metrikë të rregullt të Agollit kishin jo rrallë vargje si “Ju baballarë kini djem të mirë/ Se ëndërrat i bashkuam në një ëndërr/,,,,/ Ndaj njëri tjetrin nuk e shohim vëngër”. Edhe pse agjitacion i hapur, vargjet e Kadaresë kishin një ritëm që maskonte disi propagandën” “Ajo s’ishte firmë/ Ishte vetëtimë/ Në qiell të revolucionit plot re dhe suferinë/ Duke firmosur dokumentin e parë/ Shoku Enver Hoxha firmoste stuhinë.“

Pra nga një propagandë bajate e unitetit të brezave tek “Baballarët”, kemi në agjitacion pllakatesk, të Enver Hoxhës që lëshon Vetëtima si Zeusi mbi Shqipërinë e Luftës së Dytë Botërore tek “Shqiponjat fluturojnë lart”. Nuk kishte nevojë për shumë artikuj, këngë dhe shfaqje teatrale. Mjaft që poemat të mësoheshin përmendësh dhe të dëgjoheshin nga adoleshentët e çoroditur, në mbrëmjet tematike dhe në koncerte. Të gjashta poemat, e përmendura në pjesën e parë, janë të mbushura me vargje të tillë.

Nëse Ismaili e morri vendin e Nderit (gati sa nuk e quajnë shkrimtari Kombëtar) në sajë të emrit që bëri në Europë dhe me diskutimet e përvitshme “Jo Nobel, po Nobel”, Dritëroi e “grabiti “ me dinakëri vendin e dytë. I pari, me famën e tij, tërheq edhe turistë në shtëpitë muze në Tiranë dhe në Gjirokastër, ndërsa i dyti edhe pse nuk tërheq turistë në Tiranë dhe në Menkulas, në kujtesën e popullit që nuk lexon, mbetet “i madhi Dritëro”.

Nuk di nëse dikush shkon të shohë shtëpinë ku ka jetuar Migjeni. Dhe nëse ekziston në Shkodër diçka e tillë. Gjeniu që iku vetëm 27 vjeçar, duhet prej kohësh të ishte shpallur Poeti më i madh shqiptar i të gjitha kohërave. Por Milloshi nuk ishte “salesman”. Ishte i Vërteti, madje as eshtrat nuk ja kanë sjellë në Atdhe. Nuk duhet shkruar kjo, por ndoshta ishte me fat që iku para se të hynin feudo-komunistët. Me siguri do kishte përfunduar para skuadrës së pushkatimit dhe për të “do ndihnin” edhe analizat e “korifejve” të letërsisë shqipe.

Ndikimi i poetëve në këtë shekull, jo vetëm në Shqipëri, por edhe në botë është ku e ku më minimal, krahasuar me periudhën 100 vjeçare prej 1850 dhe deri në 1950. Ndaj edhe efekti i tyre negativ (po ashtu si pozitivi) mbi të rinjtë është vërtet minimal.

Ndaj mund të injorosh poetët-mashtrues të sotëm( nëse ka të tillë). Janë gjini të tjera të artit dhe më tepër hapësirat televizive dhe të mediave sociale, ku mashtruesat, shkrimtarë apo filozofë, analistë apo ndikues, kritikë apo UFO-logë, përdorin në mënyrë të ndërgjegjshme mashtrimin për klikime dhe famë. Që lidhet drejtpërdrejt me fitimet materiale. Por në kohën, kur në njerëzit më të famshëm në art ishin Jets, Lorka, Neruda, Majakovski, Eluar, Seferis dhe të tjerë të nivelit të tyre, ishte e domosdoshme që për tu ngjitur atje ku presin dafinat për letrarët të ndiqje rrugën e kompozimit të vargjeve.

Dhe e ndoqën me një suskses të habitshëm edhe Kadareja dhe Dritëroi.

Për të keqen e brezave të shqiptarëve dhe për turpin e pashlyeshëm të tyre.

Poetët që mashtrojnë

Do shkruaj disa mendime të mijat, për Poetin dhe Mashtrimin, dy emra të cilët e kam shumë shumë të vështirë t’i shoh krah njëri tjetrit. Do më duhet edhe të prek emra poetësh shqiptarë, të cilët nuk jetojnë më. Por nëse e ke quajtur veten Poet, atëhere dashje pa dashje ke synyar Përjetësimin dhe si të tillë, unë nuk ndjehem keq moralisht nëse shkruaj diçka që është larg lavdeve për ta.

Ndoshta është një perceptim i im i gabuar, por poeti, veçanërisht në 200 vitet e fundit, nuk mund të jetë vërtet Poet, nëse nuk është tërësisht i vërtetë. Edhe nëse nuk është tërësisht i sinqertë me lexuesin, sepse nuk ka poet që thurr vargje pa një lexues që i lexon ato.

Ka disa poetë të botës, për të cilët kam një adhurim të veçantë. Nuk po i përmend këtu edhe sepse nuk di shumë rreth jetës së tyre dhe nëse kanë qënë apo jo njerëz, të tillë që edhe kanë mashtruar. Gjithsesi është shumë e vështirë të shkruash dhe të analizosh veprat dhe jetët e poetëve më të mirë të botës në këto 200 vjet, që janë vërtet të shumtë. Ndoshta më të shumtët mes më të mirëve unë as i njoh.

Por le të kthehemi tek ata që njoh dhe që janë poetëtë më të mirë shqiptarë. (Të më ndjejnë poetët shqiptarë të Kosovës, të cilët i njoh pak.)

Në qëndrimin tim (pak të ngurtë) unë rendis vetëm 6-7 poetë të vërtetë shqiptarë. Po i ve kronologjikisht pa thënë se cilët janë më të preferuarit : Naim Frashëri, Lasgush Poradeci, Migjeni, Fatos Arapi, Dritëro Agolli, Ismail Kadare, Luljeta Lleshanaku. Sigurisht që kjo është një listë e imja dhe njohës të mirë të poezisë shqipe mund të venë edhe të heqin të tjerë.

Për mua më i miri dhe më i vërteti është Millosh Gjergj Nikolla.

Por klasifikimet janë gjithnjë marroke dhe në këtë shënim nuk është ky thelbi. Eshtë një tjetër:

A mashtrojnë poetët dhe a është e pranueshme një gjë e tillë?

Le të përcaktojmë qartë se ç’kuptoj me mashtrimin nga poetët. E para dhe më kryesorja është mashtrimi me veprën e tyre dhe brenda veprës së tyre. E dyta dhe më pak e rëndësishme është nëse poetët mashtrojnë për të përmirësuar statusin e tyre si krijues apo për të patur përfitime materiale sa më të majme. Dhe e treta është nëse poeti si njeri, njihet si mashtrues i zakonshëm apo më keq akoma, si kokrra e mashtruesit.

Ka tre poetë në listën time, që përjashtohen menjëherë nga çdonjëra prej këture kategorive dhe që janë Naimi, Migjeni dhe Lasgushi.

Mbeten katër të tjerë, të një kohe edhe më të mëvonshme, por edhe kohe shumë të vështirë, të cilët nuk di nëse mund të marrin lehtësisht “dëshminë e jomashtruesit”.

Dhe veçoj këtu dy emra, Ismail Kadarenë dhe Dritëro Agollin. Kam përshtypjen se Arapi ishte jo vetëm poet më i mirë se dy të mësipërmit, por edhe poet-njeri i sinqertë.

Duhet të hap një parantezë. Të gjithë poetët tanë më të mirë (sipas listës sime), kanë bërë shkolla shumë të mira. Përjashtim mbase bën Lleshanaku.

Kadareja dhe Agolli kanë disa cilësi të ngjashme, që më bën t’i fus në “kallëpin”jo të pëlqyeshëm poetë-mashtruesa.

Ndonëse bëhet fjalë për një sistem të egër diktatorial dhe deri diku “kompromiset” në krijimtari mund të justifikohen me përpjekjen për të mbijetuar, ka diçka tejet të thellë, të cilën mund ta shpjegoj vetëm me autosugjestionim dhe deri në prodhimin e falsisfikuar të vargjeve. Janë poemat e tyre, që ju dhanë njëkohësisht vendin e kryes në “sofrën” e poetëve dhe shkrimtarëve. Nuk di se ku fillon autosugjestionimi dhe ku mbaron falsifikimi në poemat e tyre. Po përmend tre për sejcilin. “Përse mendohen këto male”, “Endërr industriale” dhe “Shqiponjat fluturojnë lart” të Kadaresë. “Devoll, Devoll”, “Baballarët” dhe “Nëna Shqipëri” të Agollit.

Po e ritheksoj, nuk arrij të kuptoj se ku nis autosugjestionimi dhe ku ze fill falsifikimi i ndërgjegjeshëm. Se nuk është e lehtë të frymëzohesh dhe të gjesh figura të goditura për një gjini si poema edhe po të pish çdo ditë nga dy qillo raki si bënte Dritëroi. Kadareja ishte në gjendje të frymëzohej edhe pa përdorur drogë. Ishin këto që ju dhanë emër, çmime të shumta, madje Kadareja për “Përse mendohen këto male” ka marrë edhe çmimin e republikës që ishte “bajagi” i veçantë.

Dhe kjo përpjekje për afirmim (jo për mbijetesë) arrinte t’i shpinte edhe në veprime, për të cilat nuk mund të justifikohen me frikën nga Diktatori apo me taksën që duhet të paguajë poeti ndaj Diktaturës për të mos humbur të drejtën e botimit, që për një krijues është si të humbë ekzistencën.

Ka një qëndrim të vazhdueshëm denigrues të Agollit ndaj Lasgushit, që e kemi mësuar vetëm nga dëshmitë e njërës prej vajzave të tij. Ishte kjo për t’i bërë qejfin Enver Hoxhës? Unë dyshoj se rrugën për në podiumin e lavdeve, “Drejtor Agolli” e kërkonte të pastruar nga talentet me të cilat nuk matej dot.

Të ngjashme janë qëndrimet e Kadaresë ndaj Mitrush Kutelit, Bujar Xhaferrit dhe më vonë ndaj Kasëm Trebeshinës.

Pra këta poetë që falsifikojnë artin me veprat e tyre, nuk ndalen edhe në përpjekjet për të korrur majën e të mirave materiale, që të ofron të qënit në krye të krijuesve të kohës së Diktaturës. Nuk është rastësi që ishin të përkëdhelurit e Hoxhës, edhe pse më vonë, veçanërisht nga Kadareja janë thurrur të tjera histori.

(vijon)

Pse nuk përmendet kërkund Stavri Botka?

Ai ishte një burrë i gjatë dhe i drejtë, i veshur mirë dhe me tipare të mira, që dukej sikur sa kishte dalë nga një film Hollivudi, ku kishte luajtur në krah të Klark Geibll dhe Geri Kuper. Mbante mustaqe, që i shkonin shumë. Nuk di nëse ka ndonjë foto i rritur pa mustaqe.

Kishte mbaruar Normalen e Elbasanit dhe unë e kujtoj kur ishte mësues në Shkollën Pedagogjike të Korçës. I jati ishte mësuesi i mirënjohur në qytet Jovan Botka. Diku kam përmendur, që stërgjyshja ime, edhe pse shumë më e madhe në moshë, kur kalonte Vani Botka, ngrihej nga sofati në shënjë respekti. Të tillë emër kishte Jovan Botka dhe po të njëjtën nderim gëzoi gjatë jetës edhe i biri, mësuesi Stavri Botka.

Ishin familje korçare nga ato që vlerësonin arsimimin dhe dijen, më shumë se çdo gjë tjetër. Edhe nderin. Ndaj dhe ishin të nderuar. Unë kam pasur rastin ta shoh disa herë nga afër Stavrin, sepse kisha në klasë vajzën e tij, Doran. Edhe emrin e saj e kishin zgjedhur në nderim të patriotes shqiptare Dora D’Istria.

Ndodh jo rrallë, që korçarët me cilësi fisnike, ata që kanë qënë ajka e qytetit, janë lënë në heshtje, Nuk di se ç’dekorata dhe çafrë çmime i janë akorduar Stavrit. Ka të ngjarë jo shumë. Në periudhëne komunizmit nuk besoj të shihej me shumë admirim nga “aparatçikët”, sepse si karakter dhe mënçuri ishte i kundërti i asaj që feudo-komunistët kërkonin nga mësuesit. Por ai ishte i nderuar nga kolegët, nga nxënësit dhe nga i gjithë qyteti.

Ka diçka me shumë rëndësi, që lidhet me Stavri Botkën dhe del edhe jashtë profesionit të tij si mësues i gjuhës shqipe. Stavri ishte një violinist shumë i mirë, pjesëmarrës i përhershëm i formacioneve instrumentale në kohën e tij dhe një nga nismëtarët e hapjes së Degës së Muzikës në Shkollën Mësonjtorja e Parë Shqipe. Ka njerëz, që bëjnë sikur e harrojnë këtë, për arsye jo shumë të qarta për mua. A ndoshta për të treguar se Historia ze fill vetëm me emra të caktuar.

Tregimet e fryra për krijimin e Shkollës së Muzikës i përsërisin si papagaj edhe funksionarë të administratës së sotme vendore. Sigurisht që nuk dinë, por nuk kanë as vullnetin dhe dëshirën për të mësuar se si ka ndodhur. Shkolla e Muzikës nuk lindi nga Hiçi dhe as me ardhjen e një ose dy mësuesve të rinj “shpëtimtarë“. As me nismën Baki Kongolit, sikundër përshkruhet në ndonjë libër me çerek të vërteta. Eshtë fakt i njohur, që në Korçë dhe në Shkodër ka pasur gjithnjë etje për të përgatitur instrumentisë, që do plotësonin formacionet instrumentale, shfaqet e të cilëve ndiqeshin me shumë endje në këto dy qytete artdashëse. Dhe bëhet fjalë që në kohën e krijimit të shtetit shqiptar. Nuk është vendi për tu zgjatur me fillesat e formacioneve orkestrale në Kor]ë.

Liceu Artistik “Jordan Misja”, i krijuar menjëherë pas Luftës së dytë. mund të përgatiste vetëm një numur të caktuar instrumentistësh, që bëheshin edhe mësuesit e ardhshëm të muzikës në qytetet e Shqipërisë. Për më tepër, prej tij më të mirët shkonin dhe studionin në Univeristetet e Lindjes prej nga ktheheshin kompozitorë, dirigjentë dhe instrumentistë.

Kishte një garë midis dy qyteteve të sipërpërmendura dhe Tiranës. Edhe Shkodra edhe Korça kërkonin një lloj pariteti me kryeqytetin në lëmin e kulturës në përgjithësi dhe në veçanti të muzikës. Nuk ishte e rastit , që opereta e parë shqiptare “Agimi” u vu në skenë nga Shtëpia e Kulturës në Shkodër dhe opereta e dytë “Së bashku jeta është këngë“, nga formacionet muzikore të Shtëpisë së Kulturës në Korçë. Edhe dy kompozitorët më të mirë shqiptarë të viteve ‘50, Kristo Kono dhe Preng Jakova jetonin dhe punonin në Korçë dhe në Shkodër. Stavri Botka ishte mes violinistëve kryesorë të orkestrës së Shtëpisë së Kulturës Korçë. Ndaj ishte edhe në nismëtarët për ngritjen e klasave të muzikës në njërën shkollë 7 vjeçare të qytetit dhe ishte edhe vetë mësuesi i violinës.

Por ndikim sigurisht që ka pasur edhe sistemi shkollor sovjetik, i cili kopjohej nga Ministria e Kulturës. Në qyetet kryesore të Bashkimit Sovjetik dhe në vendet e tjera të Lindjes, kishte shkolla shumë të mira arti, ku përgatiteshin artistët e së ardhmes, që sa fillonin programet shkollore.

Eshtë jo vetëm e pavërtetë, por edhe e dëmshme për të rinjtë, të falsifikosh historinë e krijimit të një shkolle, që me të mirat dhe të metat e saj, ka kontribuar shumë në përgatitjen e artistëve në ciklet e ulëta, prej ku një pjesë e tyre, kanë mbaruar edhe Akademitë e Arteve dhe kanë qënë ndër artistët më të mirë që ka pasur vendi.

Po të ishte gjallë sot, Stavri Botka do nënqeshte me tregimet e sajuara të historisë së krijimit të Shkollës së Muzikës. Pikërisht se njerëzit e mençur dhe me kontribut janë të tillë, modestë dhe të heshtur, gjejnë “shesh” për të shpalosur “veprimet e jashtëzakonshme” ata që kanë dëshirë të mburren.

Ndoshta djali i Vani Botkës, do shkonte dorën mustaqeve dhe me zërin e tij prej baritoni do theshte vetëm: “Sikur nuk ka qënë kështu o bir!” dhe do shkonte të kujdesej për lulet e tij, të cilat nuk gënjejnë.

Ish prefekti Nertil Jole, dikur nxënës i shkollës, shkruan për një të ardhme të ndritur të mundshme të shkollës, për tu rikthyer në kohët e para, për të cilat bën copy-paste nga libra jo shumë të besueshëm.

Sigurisht që emri i Stavri Botkës nuk ka se si të jetë atje, edhe pse janë renditur rreth 30 mësues të shkollës. Edhe pse shtëpia ku është rritur Nertili nuk është më larg se 80 metra nga shtëpia e Vani Botkës.

Nuk di se kush jeton në atë shtëpi ku ka jetuar Jovan Botka dhe më pas i biri, Stavri Botka. Edhe pianisti Zhani Botka, që ka mbaruar shumë vite më parë Konservatorin për pianoforte ka jetuar atje.

Por edhe në avllinë e asaj shtëpie ka më shumë dije dhe nder, se sa në shumë shtëpi të tjera, ku priten e përcillen politikanë nga ata më të korruptuarit.

Botkat ishin korçarë nga ata më të mirët!

Shenim: Ne foto Stavri Botka ne qender, ne nje koncert ne Korce, viti 1952

Ato që kam në dorë t’i ndryshoj

Shpesh, në diskutimet me miqtë dhe të njohurit, preken edhe qëndrimet e mija që të kohës së fëmijërisë, por edhe më të mëvonshmet, si dhe “temar e nxehta” të cilat i trajtoj përgjithësisht “pa dorashka të trasha”. Ka që ma thonë hapur se jam një “mendjemadh i pandreqshëm”, ka që përmendin se gjithnjë e kam tepruar “duke u tallur me të tjerët”, ka që më me kujdes më kujtojnë se me x-in apo y-in mund të kisha qënë më i kujdesshëm, se nuk kisha pse prishesha për gjëra të vogla etj. Ka që kujtojnë se më bëjnë qejfin kur më thonë “disa teprime të lejohen se ke qënë gjithnjë me një intelekt mbi mesataren”. Ka dhe që nuk më thonë asgjë, por që i kuptoj se nuk miratojnë thuajse asnjë nga sjelljet dhe qëndrimet e mija.

Po e përsërit, që kjo botë prandaj është kaq e bukur, se njerëzit nuk mendojnë dhe nuk i qasen njëlloj ngjarjeve, personazheve, situatave.

Por besoj se më të shumtit që më njohin, kanë mendimin se kurrë nuk kam qënë “pragmatist” dhe kjo për ta nuk është ndonjë cilësi për tu lavdëruar. Dikur, një i njohur gjysëm me shaka, më tha kur Peleshi u bë zv.kryeministër “se nuk durove po e prishe me Nikon, kur tani mund të merrje edhe një rrogë në distancë, si këshilltar i tij për çështjet e arkitekturës dhe urbanistikës”. Kishte parasysh që edhe nga ana financiare nuk ishte se kisha qënë “i suksesshëm”.

Pa dashur t’i bije gjoksit se “jam idealist”, “se nuk korruptohem” e të tjera broçkulla si këto, dua të ve më poshtë, se cila ka qënë një lloj kredoje në jetë, të cilës jam munduar t’i përmbahem sipas kushteve në të cilat jam ndodhur vetë dhe familisht.

Unë nuk besoj se të qënit me intelekt mbi mesataren, të jep të drejtën të “bullizosh” të tjerët. Ndoshta nuk e kam kuptuar që në adoleshencën time, por në rininë e hershme po. Të mburresh “se ke mend” është po aq marroke sa ai që mburret “se është i bukur”, “se është i fortë“, “se është i shpejtë“ apo se “ka imunitet të lartë“. Të gjitha që përmenda më lart janë të dhëna që i kemi marrë në DNA nga një kombinim i magjishëm, ose si besojnë shumë nga Krijuesi. Ndaj unë jo vetëm e besoj, por edhe e kundërshtoj përdorimin e “zgjuarsisë“ për t’i vënë poshtë të tjerët.

Por ka diçka të rëndësishme që varet nga unë dhe po ashtu edhe tek çdo individ tjetër që ecën mbi këtë planet. Janë sjelljet dhe veprimet që bën në raportet me të tjerët. Janë këto vendime, ato që përbëjnë moralin dhe karakterin e një njeriu. As për to individi nuk ka pse mburret, se nëse është “mburravec” edhe kjo është një e metë jo e vogël morale.

Ndaj nëse unë nuk pranoj një ofertë nga Peleshi “të jem këshilltari i tij” (kjo nuk ka ndodhur dhe as i ka shkuar Nikos në mendje) do të thotë që unë refuzoj të ve veten në të njëjtin rrafsh moral me të. Po kështu kur i shmangem “kafepirjes” me një biznesmene të përfolur për korrupsion të madh apo kur nuk i flas më dikujt, që jo vetëm më ka zhgënjyer, por më ka punuar edhe ndonjë rreng të pamoralshëm. Nuk dua që këto të merren si “deklarata” të epërsisë sime intelektuale apo morale. Nuk jam aq budalla sa të mburrem në këtë mënyrë. Por refuzoj të bëj një kompromis të tillë. Sepse ky refuzim më bën të ndjehem mirë. Edhe pse mund të më dëmtojë ekonomikisht. Edhe pse mund të ketë njerëz që thonë “kështu e ka ai, prishet me njerëzit për hiçmosgjë.”
Unë kam bërë kompromise në jetë. Po të jetoja në Shqipëri ndoshta do bëja edhe më shumë. Sepse kisha dy fëmijë që duhet t’i rrisja dhe t’i studioja. Emigrimi më dha këtë mundësi që të mos kisha nevojë për kompromise. Por më dhemb dhe lëndohem shumë, kur më venë në një rrafsh moral me njerëz të caktuar, që mund të jenë kolegët e mij, që mund të jenë miqtë e mij të dikurshëm, që mund të kenë qënë bashkëstudentë me mua.

Po e përsëris që më dhemb shumë dhe mund edhe të ngashërehem.

Sepse për mua nuk ka asnjë rëndësi se sa mend kam. Ka pak rëndësi edhe se sa cilësi kanë ato që projektoj, që shkruaj dhe që përkthej.

Por është e rëndësishme që të gaboj sa më pak për çështje që lidhen me karakterin. Për çështje që lidhen me qëndrime që dëmtojnë ose ndihmojnë të tjerët. Sepse këto janë gjërat që varen nga vullneti im. Sepse këto janë ato cilësi të cilat janë munduar të ngjizin tek unë prindërit e mij. Sepse këto kanë dashur të përforcojnë tek unë mësuesit e mij më të mirë dhe që më kanë dashur shumë.

Ndaj do vazhdoj të jem ky që jam; ndaj do vazhdoj të shkruaj në të njëjtën mënyrë; ndaj do vazhdoj të kritikoj veset që shoh tek njerëzit edhe tek ata që janë përgjithësisht të mirë.

Këtë nuk e quaj mision. Unë nuk kam asnjë mision në këtë jetë as të ngarkuar nga ndonjë Forcë e mbinatyrshme dhe as nga vetja.

Unë dua të jem më i mirë se ç’jam dhe po kështu të mund të jenë të gjithë. Duke pastruar ato të meta që kemi. Pa u gjykuar nga kush. Pa u paragjykuar nga kush.

Por duke bërë më të mirën për veten, prë fëmijët dhe për bashkësitë e vogla dhe të mëdha njerëzore.

Ndaj ju lutem mos më gjykoni!

Testamenti i një njeriu të letrave

Nuk dua të them se u trondita, kur mësova se Rexhep Qosja nuk është më mes nesh. Për shkak të një tërheqjeje të tij nga jeta publicistiko-politike, e mendoja se duhet të ishte shumë i sëmurë këto vitet e fundit. Ishte diçka e pritshme për mua dhe edhe pa ditur hollësi nga vitet e fundit të jetës së tij, ndjej se duhet të them që iku në kohë dhe shpëtoi nga ndonjë dhimbje e mundshme fizike. Sa për ato shpirtërore ka pasur dhe duhet të ketë pasur shumë gjatë jetës së tij të gjatë dhe të trazuar.

Kam shkruar diku, se kam pasur admirim për figurën e tij, që kur u shfaq në botën e Shqipërisë nën Diktaturë, diku nga fundi i viteve ‘60. Isha ende fëmijë dhe nën ndikimin e plotë të atit tim, i cili atëhere vlerësoi me fjalë nga më të mirat, studiuesin e ri kosovar, që kishte mbrojtur doktoratën me një studim për Asdrenin. Pa qënë një përkrahës i Enver Hoxhës, Qosja ishte një figurë shumë serioze edhe në ditët e Kongresit të Drejtshkrimit. Adhurimi im për të u shtua gjatë viteve të rinisë, nga ç’munda të mësoj rreth atyre që studionte, si dhe nga ndonjë shkrim, që i botohej rrallë në shtypin shqiptar të kohës. Më pas erdhi fundi i viteve ‘80 dhe mësova për përpjekjet e tij jo vetëm për Kosovën, por edhe për transformimin e Shqipërisë nga një Diktaturë në një vend të lirë.

Veçanërisht jam emocionuar nga fjala e tij në “Zërin e Amerikës”, kur ishte mëdyshja e madhe se ç’drejtim do merrte Shqipëria komuniste nën drejtimin e Ramiz Alisë, pas rënies së Murit të Berlinit.

Rexhep Qosja ishte intelektuali shqiptar, të cilit i besoja verbërisht për qëndrimet e qarta në çështjet e shqiptarisë, letërsisë dhe gjuhës shqipe dhe të orientimit politik të shqiptarëve. Për mua ishte shumë i mënçur dhe njëkohësisht i drejtë.

Nuk di nëse për çka rrjeshtova më sipër, ai nuk pëlqehej nga shumë njerëz në Kosovë dhe në Shqipëri. Por më duhet të pranoj se e njoh shumë pak botën e Prishtinës.

Pati një krisje të adhurimit dhe besimit tim tek Qosja, veçanërisht pas marrjes së pushtetit në Shqipëri nga Edi Rama. Nuk mund të besoja se një intelektual i atij niveli, i cili pat mbrojtur dinjitetin e vet dhe një kohësisht përpjekjet për fjalë të lirë, mendim kritik dhe kundër korrupsionit moral dhe material, të rreshtohej aq hapur në mbrojtje të Edi Ramës. Nuk kam mundur kurrë ta kuptoj.

E megjithatë Rexhep Qosja nuk është më dhe nuk mund të mbrohet vetë me mënçuri për gjithshka që ka bërë në jetë, që si e thotë edhe në testamentin e tij të thjeshtë, nuk mund të ketë qënë pa mëkate.

Por edhe në fjalët e shkruara para 10 vitesh, që le t’i quajmë janë dëshira e tij e fundit, ai dëshmon se është Njeriu i Letrave, që mbi të gjitha vlerëson të qënit Njeri. Ai dëshmon se është njeriu që ka menduar dhe studiuar për të bërë çka ka mundur për Gjuhën Shqipe dhe Shqipërinë. Ai dëshmon se njerëzit e vërtetë nuk e kanë të nevojshme të përcillen me fanfara dhe fjalime, nga hipokritët e përjetshëm. Ai dëshmon se kur largohesh nuk ka më nevojë as për “presidiume” dhe as për shtatote dhe buste. Nëse në Kosovë dhe Shqipëri do e shohin të udhës ta kujtojnë edhe në këtë mënyrë, ajo është një çashtje që u takon të gjallëve.

Rexhep Qosja u largua nga ne me dinjitetin e një një Njeriu të mënçur dhe të mirë.

Askush që ka dy fije mend dhe një zemër në vendin e duhur, nuk ka se ç’të kërkojë më shumë kur të largohet nga jeta.

Me shumë dëshirë do shkoj një ditë në Prishtinë, për të vendosur lule atje ku do prehet Rexhep Qosja. Janë të pakët shqiptarët, të cilët nuk i kam njohur personalisht, për të cilët do e bëja diçka të tillë.

Lamtumirë Rexhep Qosja!

A po largohem nga vatra e Luftës?

Tani që pres avionin për të shkuar në shtëpi, po mendoj nëse gjeografikisht po i largohem vatrës së nxehtë të luftës, që është rreth ngushticës së Hormuzit. Në të vërtetë nuk ndjej as se po largohem dhe as se kam qënë pranë saj. Prania e Luftës, nëse nuk je atje ku bien bombat, është një gjendje psikologjike e kushtëzuar nga lajmet dhe nga bisedat me njerëzit që ke përreth.

Duke qënë në udhëtim prej datës 13 mars, psikologjikisht unë kam qënë tepër tepër larg Luftës në Iran. Shumë më larg se të isha në dhomën e ndenies dhe të dëgjoja ne YouTube Xhefri Saks (Jeffrey Sachs) dhe Xhon Mershajmer (John Mearsheimer), dy mendjet brilante të cilat i dëgjoj thuajse çdo ditë në këto dy vitet e fundit.

Gjendja në një lloj euforie turistike dhe të qëndruarit larg lajmeve dhe analizave, më bëri të mos ndjeja tmerrin e luftës apo më keq të preokupohesha për rrezikun e një Lufte Bërthamore. Situatat kanë qënë më të rrezikshme dhe delikate se sa i dija unë. Trump, i tërbuar në një çast ka dashur edhe të përdorë raketat me mbushje bërthamore.

Por ka pasur edhe faktorë të tjerë që më ndihën. Në Barcelonë gjithshka ishte shumë relaksuese, shumë njerëzore dhe gjithnjë e më pak shihja titujt e lajmeve që shfaqeshin në telefon. Më pas, për fat të mirë, edhe celularin e lashë në ndenjësen e pasme të një taksie dhe nisa pjesërisht të jetoja në një kohë moderne, por pa një vit dhe një datë të caktuar. Kishte diell të bukur Mesdheu, njerëz të qetë që shihnin punët e tyre dhe asnjë protestë ndaj Luftës apo ndaj SHBA dhe Izraelit.

Në Tiranë dhe në Korçë ishte e njëjta gjë. Njerëz që rrinin me orë në kafe para një filxhani dhe me sytë e ngulur në celular. Përveç ndonjë familje palestineze që lypte para Xhamisë së Namazgjasë, kurrgjë nuk më sillte ndërmend se Vatra e Luftës nuk ishte shumë shumë larg dhe se iranianët mund të dërgonin ndonjë raketë drejt kampit të MEK-ut.

Po sa e largët është një tjetër luftë e mundshme, këtë rradhë në Mesdhe?

Izraeli mbetet një shtet shumë problematik, që për shumë arsye mund të ndezë luftra të tjera me fqinjët e tij që janë kryesisht vende mesdhetare. Turqia dhe Greqia nuk kanë hequr dorë nga ‘skërmitjet” ndaj njëri tjetrit. Qiproja mbetet një vend i ndarë më dysh dhe Ballkani edhe pse duket si një fuçi me barut të lagur, nuk është e pamundur që të përfshihet në ndonjë konflikt të armatosur.

Për mendimin tim gjithshka varet nga qëndrimi që do dominojë tek shoqëritë e përparuara europiane.

Deri tani janë dy të dallueshëm qartë nga njëri tjetri:

I pari qëndrimi franko-gjerman i mbështetur në Bruksel për rritje të buxheteve ushtarake në 5% të prodhimit të Përgjithshëm Bruto.

I dyti ai i udhëhequr nga Spanja për një rezistencë ndaj diktatit amerikan dhe rritjes së buxheteve ushtarake.

Nëse NATO prishet dhe do formohet një forcë ushtarake mbrojtëse europiane dhe buxhetet do shkojnë tek 5%, luftrat rajonale në Europë do jenë të pashmangshme.

Nuk ka rritje të militarizimit të ekonomisë dhe të prodhimit të armëve, pa u bërë luftra ku këto armë të përdoren.

Në mëse 2 vjet e gjysëm të mbetura të Trump, gjithshka mund të ndodhë, që lidhet me Izraelin dhe me përpjekjet e tij për hegjemoni në Lindjen e Mesme (dhe jo vetëm me të). Por problemi më i madh për Shqipërinë nuk janë zjarret e luftrave të Izraelit, që mund të përhapen tek ne. Dhe as MEK apo Irani. Problemet e Shqipërisë janë shumë të lidhura në rradhë të parë me Kosovën dhe së dyti me një konflikt të mundshëm Greqi-Turqi, që tani duket i largët se të dy janë anëtarë të NATO-s, por nuk dihet se si mund të shkojë nëse NATO prishet.

Ndaj edhe pse unë mund të qëndroj gjatë e gjatë në këtë “touristic mode”, e ardhmja e vendit tim dhe e gjithë Europës nuk është kaq bojë trëndafili. Eshtë më e komplikuar se kaq dhe Paqja më pak e garantuar se sa ka qënë 25 vjet më parë, kur u mbyllën luftrat e ish-Jugosllavisë.

Dhe këtu del brishtësia e të ardhmes së një vendi të vogël si vendi jonë, i varfër dhe me disa fqinjë jo miq, në një rajon të trazuar, ku vetëm diktati i Fuqive të Mëdha mund t’i mbajë “djajtë“ në zap. Por nëse intersi i Fuqive të Mëdha është për një “trazim’ të ri, sikundër ndodhi në vitet ‘90 me Jugosllavinë atëhere vërtet që jemi në hall të madh. (Luftrat në Jugosllavi mund të shmangeshin nëse SHBA dhe Europa do kishin këmbëngulur për transformime paqësore.)

Nuk kam ndërmend të ndërtoj skenare hamendësore ogurzeza, sepse është e poshtër ta bëj këtë, por çështjet e Maqedonisë së Veriut dhe të Bosnjës janë ende çështje në erë, që mund të marrin lehtësisht zjarr. Si e përmenda më lart, Qiproja dhe marëdhëniet Turqi-Greqi janë gjithshtu shumë të ndjeshme dhe me potencë plasëse. Nëse i shtojmë edhe konceptin anakronik të Sërbëve ndaj Kosovës, atëhere ka plot pengesa në ruajtjen e një Paqeje të konsoliduar. Shihni se ç’ndodh në ndeshjet e futbollit midis vendeve ballkanike për të kuptuar se sa lehtë mund të acarohen mendjet idiote të të ashtuquajturve patriotë.

Por në ndryshim me problemet e qytetarisë dhe të demokracisë, ku thuajse gjithshka varet nga vetë banorët e vendeve ballkanike, në përpjekjet për paqe shumë pak është në dorën e tyre. Gjithshka vendoset në zyrat e hapura për publikun dhe ato të fshehta, në Uashington dhe Bruksel dhe më pak në Moskë dhe në Londër.

Ne shqiptarët, mund t’i biem tërë ditën legenit se jemi pro Paqes, por as kemi gjë në dorë dhe as jemi edhe vetë të gatshëm të bëjmë gjithshka për Paqen.

C’do ndodhë?

Askush nuk e di. Unë di vetëm që po afrohet ora të fluturoj drejt një vendi ku Paqja duket më e sigurt, por që gjithashtu është një vend që kërcënohet me aneksim nga një kafshë, që quhet Donald Trump.