Syri magjik

Dyfjalëshi “sy magjik” të mrekullonte në fëmijëri. Sepse nuk ka gjë më të rëndësishme për një fëmijë se Syri dhe mendo nëse është edhe magjik. Kur je fëmijë nuk e kupton rëndësinë e trurit, se aq tru ke. Po syri është gjithshka që të ve në prekje dhe kuptim të botës. Aq sa mund të shohësh dhe mund të kuptosh.

Por kupton ama se sa e mrekullueshme do jetë të kesh një “sy magjik”. Ndaj dhe unë ja ngulja vështrimin tim “syrit magjik” të radios së shtëpisë edhe pse kurrë nuk kuptova se ç’rol luante dhe nëse shihte gjë ç’ndodhte përreth.

Më vonë, kur isha adoleshent mësova se “syri magjik” i theshin edhe një si punë lenteje që vihej në dera e një apartamenti. Po të ngjiteshe mbi kurrizin e një shoku dhe të vije syrin nga jasht, nuk mund të shihje asgjë. Por po të ishe brenda shtëpisë shihje që ç’ke me të. (Unë i ngatërroj këto lentet konvekse me konkave dhe anasjelltas, se me kujtohet Arkimedi që përvëloi anijet në Sirakuzë dhe i trembem syvënies në një lente).

Zakonisht të tillë “sy magjikë“ vinin ata që kishin profesione, të cilat mund të shkaktonin një bezdisje nga “myshterinjtë“ e shumtë që mund të trokisnin në derën e tyre. Mjekët për shembull kishin të drejtë, se në ato kohë nuk kishin telefona të gjithë (e kam fjalën për fikset, se celularët nuk ishin shpikur) dhe pacientët ose familjarët e tyre mund të trokisnin në çdo orë të ditës a të natës. Nga syri magjik, mjekët vetë ose familjarët e tyre shihnin nëse kishin pas dere një të njohur apo ndonjë fshatar nga Belortaja që vinte të kërkonte recetë ose ndonjë këshillë mjekësore. (Kishte raste që fshatari nga Belortaja kishte një tufë të madhe me presh dhe qëndrimi ndaj tij rishikohej, por preshtë kishin një sezon të shkurtër që mblidheshin. Jo më shumë se dy javë).

Të tjerë mund të ishin funksionarë të lartë të Partisë, teknikë që riparonin televizorë, shitëse bulmeti, shoferë autobuzash dhe të gjithë profesionet më të rëndësishme të asaj periudhe, për shërbimet e të cilëve duhej shumë mik.

Nuk kujtoj të kem trokitur në ndonjë derë me “sy magjik”, por unë kam qënë fëmijë ose i ri dhe nuk më duheshin as mjekët, as teknikët e televizorëve dhe as shoferët e autobuzave. (Më vjen ndërmend i ndjeri Berti Shamia, që kishte një reagim shumë spektakolar kur i kërkoje ndonjë vend të lirë kur nuk kishe biletë, që na bënte të gajaseshim kur shkonim në Tiranë bashkë me shokët).

Po le të kthehem në fakti i sotëm, që më solli në mendje këtë punën e syve magjikë.

Në rrjetet sociale (edhe pse unë nuk jam në shumë të tilla) ka një pjesë nga këta njerëzit e rëndësishëm, që e dinë veten “më të qut” se të tjerët. Rrinë gjithë kohën pas derës së tyre dhe nga “syri magjik” shohin se ç’shkruajnë dhe postojnë të tjerët. Bëjnë ndonjëherë ndonjë “like” apo “respekte”, por përgjithësi mundohen të jenë sa më të “mçeftë“. Nuk mund t’i quaj “tip skuthash” sepse jo domosdoshmërisht në jetë janë të tillë. Por ju pëlqen të “përgjojnë“ jetën sociale të të tjerëve, pa qënë të ekspozuar ndaj “përgjimit” nga të tjerët. Ndjehen edhe superiorë se kanë shumë pak “lajthitje soçiale”.

Në “WhatsApp” operojnë zakonisht duke mësuar “hiletë e settings”, ku fshehin kohën kur kanë qënë në aplikim si dhe nëse e kanë lexuar apo jo mesazhin. Kjo ju jep lirinë të pëgjigjen kur të duan, të mos përgjigjen fare, ose të shtiren se “ua kur më ke marrë në telefon?!”

Përdoruesve të zakonshëm, “nuk ju pëlcet shumë b...” për këtë gjë, por në sy ju bie.

Dhe e kanë në majë të gjuhës, një shprehje që një i njohuri jonë që quhej Tom i drejtoi dikur një shokut tonë:

“T’i kam kuptuar të tëra!”

Kulmi i zhvillimit të Korçës

Duke shkruar librin rreth “shkëlqimit dhe rënies” së Korçës (a Balzak i shkretë sa ta kanë kopiuar këtë titull) bëhem gjithnjë edhe më fanatik në idenë, se Kulmi i viteve ‘30, nuk ka për tu arritur kurrë edhe pse teknologjia dhe shkenca mund të zhvillohen, ose edhe nëse në sajë të Zamirit të Bitijes dhe ndonjë korçari tjetër mund të financohet ndërtimi i një qendre të Inteligjencës Artificiale.

(Ndoshta Grigor Jotit mund t’i ketë lindur kjo ide dhe unë si gjithnjë jam i vonuar, por më mirë i vonuar se dështak.)

Por mbi gjithshka qëndron shprehja “kurrë mos thuaj kurrë“ dhe disa shkëndijime shprese më kanë lindur këto ditë.

Sikundër në vitet ‘30, për të shkuar sa më parë në Korçë duhet përdorur “fusha e aropllanëve”.

Për të mos e idealizuar as periudhën e Zogut, por edhe “kulmin e Korçës” duhet thënë se në ato vite, të shkoje me “automobill” në tiranë merrte mbi 6-7 orë. Rruga e Tiranës nuk ishte e mir[ dhe në pjesë pranë Shkumbinit, kishte edhe vende shumë të vështira për shoferët e asaj kohe. Rrugët i përmirësoi shumë Italia fashiste, por dhe ajo “kodoshkë“ jo se i digjej barku për lidhjen e korçarëve me kryeqytetin e “dumbabistave”, por se i duhej të lëviznin mirë dhe shpejt mjetet e motorizuara ushtarake për ekspansionin në Ballkan.

Duke ju kthyer kohës së Naltmadhnisë, kur u vendos linja me avion Tiranë- Korçë dhe kthim (Ahmeti kishte patur idenë që avionit t’i vinte emrin “Fan Noli”, por dënimi me vdekje i Hirësisë ishte ende në fuqi dhe nuk mund të bëhej), zengjinët korçarë që nuk ishin t[ pak[t në oborrin e Mbretit, donin të bënin ecejake të shpejta dhe ja dolën. Ishte linja e parë n[ Shqip[ri. Nuk di cilët kanë qënë pilotët e parë dhe nga ç’krahinë e Shqipërisë vinin. Ndoshta ishin të huaj.

Për shkaqe të motit të jashtëzakonshëm, të cilësisë jo të mirë të dherave, të ecjes së makinave mbi shpejtësinë e lejuar, rrugët e ndërtuara sipas standarteve më të përparuara europiane, kanë “pjerdhur” përkohësisht.

Rama, ashtu si Naltmadhnia ka për të gjetur një zgjidhje të shpejtë dhe efikase. Me njohuritë e mija prej injoranti në fushën e transportit, them se më e mira është rivendosja e linjës ajrore, Tiranë-Korçë dhe kthim. Mund të bëhet me avionë më të mëdhenj, se edhe populli lëvizës është shtuar. Ose të vendosen shumë helikopterë në Filologjiku dhe të nisen çdo gjysëm ore, si puna e furgonëve. “Hajde kush është për në Korçë“. Nuk di se a është e logjikshme përdorimi i satelitëve që lëshuam në orbitë para dy vitesh. Ndoshta zbritja me parashutë e pasagjerëve prej tyre mund të jetë e vështirë.

Gjithsesi unë besoj verbërisht në kjo Qeveri , e cila i pëlqen sfidat dhe mbi të gjitha mendon për popullin pa dallim feje, krahine dhe ideje.

(Helikopterëve mund t’ju venë emra poetësh të larguar të trevave të Korçës duke filluar me Dritëronë, Skënder Rusin e të tjerë dhe duke e mbyllur me Sulejman Cardhakun.)

Nuk po pres sa të më dalë një rrugë për në Tiranë, që të shijoj udhëtimin ajror të ëndërruar, Tiranë - Korçë dhe kthim. Se historia duam nuk duam ka karakter ciklik.

PS. Rolin e Nikos në këtë rikthim të Kulmit nuk po e prek, se dje i kam kërkuar Ndjesë publikisht.

“Mesjetarët” e Muzeut Mesjetar

Muzeu i Artit Mesjetar është një margaritar në zinxhirin e muzeumeve të Shqipërisë. Për shkak të vlerave që përmban (edhe të konvertuara në euro apo dollarë) ai është Muzeu më i rëndësishëm shqiptar.

Herë herë kam prekur çështje që lidhen me të, sepse kam pasur një lloj lidhje, që në vitin 1984, kur sa isha dipomuar.

Ish-mësuesi im i vizatimit, skulptori Avni Bilbili, atë kohë drejtor i Muzeut më kërkoi të merresha me organizimin (sot e quajnë kurim) e një ekspozite të përkohshme brenda Muzeut, në një sallë që deri në atë kohë nuk përdorej për ekspozim. Edhe pse e kisha vizituar pavionin e vetëm të Muzeut dhe isha mrekulluar nga eksponatet, kur pashë fondin e madh të Muzeut mbeta pa fjalë. Më pas ekspozita u hap dhe pas vizitave të herë pas hershme në mjediset e Muzeut kisha parë si funksiononte. Ishin disa piktorë që merreshin me restaurimin e ikonave, një inxhinier kimist (Kristaq Balli) që ndihmonte në restaurimin më tepër të objekteve, që nuk ishin ikona, një fotografe e mirë që dokumentonte me foto procesin e restaurimit hap pas hapi dhe një historian dhe drejtori. Dy të fundit rrinin në një zyrë dhe unë nuk e kuptoja se ç’bënin. Duke qënë i ri në punë dhe pa përvojë nuk mund të arrija të kuptoja sa të rëndësishëm ishin drejtori dhe historiani për atë muze.

Muzeu i Artit Mesjetar ishte pikë shumë e rëndësishme për vizitat e të huajve në Korçë, që atëhere ishin të pakët (kryesisht delegacione të partive marksiste-leniniste) dhe rolin e ciceronit e luante historiani, por edhe drejtori. Në mungesë të tyre edhe ndonjë nga piktorët – restaurues.

Idea për krijimin e Muzeut kishte lindur në fillimin e viteve ‘70, për të administruar mirë mijërat e ikonave të mbledhura në kishat ortodokse nëpër Shqipëri. Nuk di nëse kishte lindur në rrethet e Akademisë së Shkencave apo në kokën e Diktatorit, por fakt është që ikonat nuk u asgjesuan, por u ruajtën për vlerat e tyre artistike dhe historike. Sipas thënieve të asaj kohe, u vendos për tu bërë në Korçë, për shkak të ikonostasit të Kishës së Burimit Ujëdhënës, sepse për transferimin e tij në një vend tjetër, do duhej që ai të ndahej në disa pjesë.

Gjithsesi, pas mbylljes së kishave, ngritja e Muzut ishte diçka e mençur. Brenda tij do ishin Onufri, Shpataraku, Zografët dhe shumë piktorë të tjerë me emër dhe anonimë, që kishin pikturuar në mënyrë të shkëlqyer gjatë më shumë se 12 shekujsh. Për të mos e quajtur Muzeu i Ikonografisë, përfshinë brenda tij edhe eksponate (jo ikona) të tjera duke futur edhe pak vlera arti të marra tek xhamitë dhe e quajtën Muzeu i Artit Mesjetar.

Puna brenda muzeut ishte një punë pastërtisht artistike dhe jo me shumë ngarkesë, Thuajse të gjithë punonjësit ishin me orar të reduktuar se ishin anëtarë të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve. Nuk futeshin këtu historiani, fotografja dhe pastruesja. Muzeu kishte edhe luksin e të qënit një Institucion i varur nga Ministria e Arsim-Kulturës dhe kjo i jepte pavarësi nga pushtetarët vendorë.

A ishte ngritur në nivelin shkencor të një institucioni kombëtar?

Për këtë kam nuk jam i sigurt dhe kam disa dyshime sepse nuk jam i sigurte ç’farë artikujsh shkencorë kishin botuar Avniu dhe të gjithë vartësit e tij në periodikët shkencorë dhe jo shkencorë të kohës.

Ndoshta objektet e Mesjetës patën ndikuar psikologjikisht tek punonjësit e Muzeut në një lloj “zdërhalljeje”, por në atë kohë pak punohej kudo. Ekzistonte parimi “ne bëjmë sikur punojmë dhe ata bëjnë sikur na paguajnë.” Mendësia e tyre pak“mesjetare” manifestohej më tepër në një lloj servilizmi ndaj autriteteve vendore dhe atyre të Tiranës dhe një lloj mefshtësie intelektuale. Ishin të paktën 3 piktorë, që kishin mbaruar Institutin e Arteve, një skulptor i studiuar në Bullgari dhe një shkrimtar-inxhinier kimist. Megjithatë nuk mund të them se mbanin shumë peshë në kulturë e qytetit.

Pika kulmore e servilizmit të tyre Mesjetar, u manifestua hapur në shkurt të vitit 1991, kur nga dera e Muzeut, vullnetarët e Enverit me në krye vëllezërit Bilbili nxorrën bustin prej allçie të Enver Hoxhës dhe e vendosën atje ku qytetarët korçarë kishin rrëzuar shtatoren e Dullës. Nga një institucion shkencor dhe kulturor dilte fantazma e Diktatorit për tu rivendosur nën klithmat histerike të fshatareve të gënjyera: “Kush s’e do Enverë/ Sytë le të nxjerrë!” Në vend që punonjësit e Muzeut të dilnin me një ikonë të madhe të Krishtit e t’i bënin thirrje popullit për liri, ata nxorrën nga Muzeu bustin e Antikrishtit dhe e vendosën mbi piedestalin e mermertë. Nuk di se ç’bënë në orët e mëvonshme vartësit e Bilbilit, por edhe nëse nuk brohoritën bashkë me fshatarët dhe Ollgë Mitrushin, heshtën me një heshtje prej bizantinësh.

(Rastësisht, sot duhet të jetë përvjetori i 35-të i asaj ditë famëkeqe, që po dilte kundër rrjedhës së historisë dhe dëshirës të popullit shqiptar.)

(vijon)

Niko më ndje!

Sot sipas Kalendarit Ortodoks është Dita e Ndjesave. Mund ta përkthejmë edhe Dita e Faljes, por e para tingëllon jë vetëm më shqip, por edhe më e saktë. Se mund të falësh edhe borxhe, mund t’i falësh edhe dashuri kujt e meriton dhe kujt nuk e meriton, mund të falësh edhe pasuri të lujtshme dhe të palujtshme.

Kurse të Ndjesh dikë, ose t’i kërkosh ndjesë, është tepër e veçantë, tepër fisnike, tepër hyjnore. (Nuk duhet ta ngatërojmë as me pyetjen- Që kur ke filluar të Ndjesh për mua?, që një grua e dashur me popullin i bëri dikur një të njohurit tim.)

Po zgjatem me një hyrje të panevojshme dhe nuk po hyj në temën e Ndjesave.

Edhe pse nuk jam një Ortodoks praktikues i fesë sonë (përsëri mendja më kapërdahet në mesele të dëgjuara, kur dikush që i kishte hyrë në hak një mikut tim i theshte- Po jemi ortodoksë o byrazer!) unë kam një javë që e kam prerë mishin dhe po ndjek Kreshmët sipas kalendarit fetar orientonjës.

Për shkak të mosngrënies një javë mish, sot në mëngjes, ndjeva brenda vetes një boshllëk të paimagjinueshëm. Nuk mund të telefonoja udhëheqësin tim shpirtëror, Papa Spiron, se e di që të djelë ka shumë ngarkesë, ndaj telefonova një mikun tim në Korçë dhe ja shpjegova çështjen e zbrazëtisë shpirtërore.

-Janë Ndjesat sot!- më tha dhe menjëherë e kuptova arsyen pse ndjehesha aq ligsht.

Nuk ishte nga mishi.

Duhet medoemos t’i kërkoja dikujt Ndjesë dhe pasi e tërholla në mendje i thashë vetes, që gjatë vitit të kaluar (por edhe më parë) i ke “rënë shumë në qafë“ Niko Peleshit. Gërmova në tërë telefonat dhe kompjuterat e vjetra, por nuk gjeta asnjë numur telefoni apo adresë e-maili. Nisa të pyes miqtë e mij në Korçë, për një nga numurat e celularëve të shumtë që mban (Nikoja ka pasur edhe dyqan celularësh ku shiste dikur Doktori Heshtjeflori, Pëndavinji),

Të gjithë hezituan!Nuk më theshin që nuk kishin numur të tij, por përmendin diçka “tip” – nuk jam i sigurt nëse ende e përdor:- është prishur rruga që të sjell në Korçë dhe- po sikur nuk bën të kërkosh ndjesë me instrumenta dixhitale, që më bëri të kuptoj që nuk donin të ma jepnin. Ndoshta nga frika se patronazhistat do mësojnë se kush është burimi i marrjes të këtij informacioni të rezervuar nga unë.

I vendosur të kërkoja Ndjesë, mendova që të hedh në eter këtë mesazh përulësie dhe le ta dinë të gjithë që unë po i kërkoj falje publike Kryetarit të Kuvendit. Dhe duhet ta dini se askush tjetër nuk ka ndikuar tek unë për të hedhur këtë hap të sinqertë. Dhe as mendoj të fitoj një shpërblim në këtë apo në atë botë pas

Ndoshta do ndihmoj dis alexues të kërkojnë të falur për “gabimet e bëra me dashje apo padashje” dhe “t’i shpëtojë nga i Ligu! Amin!”

Tekstin e mendova të thjeshtë:

“ I dashur Niko më Ndje! Kam gabuar kur të kam sulmuar në mënyrë të paprinciptë për gabimet e vockëla që mund të kesh bërë gjatë karrierës tënde si politikan i klasit të parë!

Djalli pat ndikuar tek unë, duke më zënë sytë me një perde të errët , e cila nuk më linte të shikoja ndryshimet rrënjësore të bëra në qytetin tonë të lindjes, gjatë viteve që ju jini angazhuar për to! Të gjitha këto për hir të Korçës, të Atdheut dhe të kapitalizmit!

Dhe jo vetëm që më pat verbuar, por edhe më ngacmonte të shkruaja të qëna dhe të paqëna për mënyrën se si ke udhëhequr, veçanërisht Rilindjen Urbane!

Shpresoj që kjo ditë e shënuar, të më ndihmojë të shpëtoj nga ngasjet e të Paudhit, dhe të mos i përsëris më fajet e bëra!

E di që me bujarinë dhe zemërmadhësinë, që të karakterizon, si një ortodoks i vërtetë, ti do më Ndjesh.

Mëkatari i përvuajtur,

Naum Mara

Një dibran i drejtë?

Para një jave u nda nga jeta Xhelil Gjoni. E mësova vetëm para disa orësh nga dhëndri i tij, që është koleg dhe mik i imi. Më bëri përshtypje heshtja në Shqipëri për largimin e tij. Më tepër u çudita me portalin Lapsi,al, i cili është i vetmi që lexoj nga mediat tradicionale shqiptare në këto 3 vitet e fundit.

Lapsi është në bashkëpronësi të dy gazetarëve të njphur, njëri prej të cilëve është Andi Bushati. Dihet nga të gjithë që Andi është nip i Hysni Kapos, dhe Lume Kapo, e motra e Hysniut ka qënë gruaja e Xhelil Gjonit. Shumë befasuese që në një portal që merret me jetën politike të vendit mos kishte dy rrjeshta për një njeri që ka qënë në nivelet e larta të politikës.

Po le mos harrojmë të ndjerin, kur flasim për të gjallët.

Unë nuk e kam takuar kurrë dhe përshtypjet i kam nga sa e kam parë në televizor gjatë viteve 1989-1993. Pra një periudhë shumë e shkurtër për të krijuar një përshtypje të përafërt për dikë me të cilin nuk ke këmbyer ndonjë fjalë.

Kur Diktatura po merrte të tatëpjetën, Xhelil Gjoni u thirr nga Dibra në Tiranë dhe u komentua se ishte i ashpër dhe do mbante fort Partinë për të mos u dorëzuar. Sigurisht që tek kundërshtarët e atij sistemi, që ato vite ishin të shumtë, kjo krijonte antipati dhe urrejtje. Vetë kisha një lloj rezerve, se Ramiz Alia atë kohë pat ngritu Foto Camin, Piro Kondin dhe ndonjë tjetër, të gjithë njerëz të krahut më të moderuar të Partosë së Punës. Të gjithë, përfshi edhe Xhelilin, kishin punuar në sektorin e propagandës dhe kishin drejtuar edhe Komitete Partish në rrethe. Nuk vinin as nga qarqet e Sigurimit që kishin lyer duart me gjak dhe as nga grupi i “injorantëve” si Simon Stefani apo Lenka Cuko.

Xhelil Gjoni kishte qënë për më shumë se një dekadë, gazetar dhe në një sistem të ashpër Diktatorial, gazetarët nuk janë kurrë më të këqijtë.

Por duke mos njohur me hollësi as se çka ndodhur në mbledhjet e Byrosë të asaj kohe dhe as bisedat me Ramiz Alinë, nuk mund të gjykoj dot se a ka qënë Xhelili në rolin e nxitësit të reformave apo frenues i tyre. Fjalët dhe diskutimet e tij të mëvonshme në Kuvendin pluralist, më kanë bërë të mendoj, se ka qënë nxitës i reformave dhe përkrahës i idesë se “pushteti nuk mund të mbahet më“.

Por ka dhe disa gjëra të tjera të kohëve të pas largimit të tij nga politika, që më kanë bërë të mendoj, se ka qënë i logjikshëm edhe më i drejtë se të tjerët. Në një intervistë të tij të shumë viteve më parë, pata lexuar rreth telefonatës që Dritëroi i kishte bërë pas diskutimit të tij të famshëm në Kongresin e formimit të PS-së. Shkrimtari i njohur dhe mik i Xhelilit që në kohët e “Zërit të Popullit” i kishte kërkuar këtij të fundit ta mbante në Kryesinë e PS-së. Sigurisht që thënia e të vërtetave të tilla dh e të tjerave të ngjashme, nuk të bëjnë të dëshëruar për politikanët e karrierës.

Heshtja rreth vdekjes të tij më bën të mendoj se ka qënë më i logjikshëm dhe më i drejtë se të tjerët. Këto cilësi të bëjnë të të quajnë “i vështirë“ veçanërisht në një shoqëri tepër të korruptuar sikundër është shoqëria shqiptare.

Dibrani i lindur në Maqellarë, kishte shkëlqyer në shkollë ndaj dhe i ishte akorduar e drejta për të studiuar filozofi në Moskë dhe Leningrad. Edhe shkallët brenda Partisë i kishte ngjitur gradualisht, pa pasur mbështetjen e të kunatit, Hysni Kapos.

A ka qënë një komunist i bindur në filozofia marksiste dhe në dobinë e Diktaturës së Proletariatit për vendin tonë?

Këtë nuk di ta them. Por jam i bindur që nuk ka qënë dikush që shkonte andej nga fryn era.

Ka qënë një dibran i mençur dhe i drejtë.

Prehu tani në Paqe Xhelil Gjoni!

Me mëkatet e të larguarve le të merret Krijuesi i njerëzve mëkatarë!

Lumi i Korçës, si vijë ndarëse e dy komuniteteve (fund)

 (vijim)

Por në vitet ‘70, kur pata hyrë në adoleshencë, ndarjet nuk ishin thellësisht të qarta dhe martesat ndërfetare ishin më të shumta.

Lumi ishte mbuluar atë kohë, por vendbanimet kishin mbetur me të njëjtat karakteristika. Vetëm në banesat kolektive të reja, nuk kishte përkatësi ose origjinë fetare. Por pjesa më e zhvilluar e qytetit mbetej në Veri të Lumit(shëtitore Fan Noli) se kishte qënë tradicionalisht më e zhvilluar dhe pas lufte, komunistët që kontrollonin pushtetin, me dashje ose jo kishin vazhduar të bënin ndërtimet më të mira në këtë anë. Blloqet e banuara nga muhamedanët mbetën gjithnjë më të pazhvilluarit. Edhe veprat shoqërore dhe kulturore në atë anë ishin për fat të keq shumë shumë të pakta.

Ishte një qëndrim i padrejtë për një bashkësi shumë të rëndësishme që kishte qënë nga dy themelueset e qytetit të Korçës. Madje, për shkak edhe të sundimit otoman, bashkësia muhamedane, kishte qënë më e fuqishme dhe më e aftë për të marrë vendime që mund të sillnin begatinë e qytetit. Ka studiues të njëanshëm që theksojnë përkatësinë e krishterë të Iliaz Mirahorit, para se të shërbente në ushtrinë e Sulltanit dhe më pas të bëhej kryestallier i Portës së Lartë. Por e gjitha kjo, bashkë me atë të mbështetësve të tyre, se Iliazi ishte Ilia nga Panariti, ka të bëjë me një interpretim të gabuar të historisë, ose më mirë me këndvështrimin e historisë me syzet e Rilindasve.

Princët e krishterë të trevave shqiptare nuk ishin më të përparuar se Perandoria Otomane që po përparonte në Europë. Nuk mund të hiqen vija paralele me përparimin e barbarëve drejt Romës. Otomanët kishin jo vetëm një sistem administrativo-ushtarak më të përparuar, por edhe në të gjithë fushat e jetës ishin më të përparuar se aristokratët europianë dhe shqiptarë. Ishte kjo arsyeja kryesore e dominimit të tyre dhe jo fanatizmi apo barbaria, sikundër janë interpretuar më vonë thjesht për të zgjuar ndërgjegjen kombëtare kundër të sëmurit të Bosforit. Në kohën që Iliaz Mirahorit ju dha fermani për toka jo larg nga fshati Peshkëpi, i sëmuri i Bosforit ishte Perandoria Bizantine dhe jo ajo Otomane.

Ndaj dhe përqafimi i fesë së një sundimtari të ri, nuk duhet parë vetëm me detyrimin dhe ushtrimin e pushtetit otoman. Ishte përqafimi (qoftë edhe për motive koniukturale) i fesë të një Perandorie më të përparuar.

Duke u kthyer në shekullin e XX-të duhet të theksoj se tashmë Otomanizmi ishte kthyer në pengesë për zhvillim të Shqipërisë dhe vendeve të tjera ballkanike. Kjo, bashkë me paratë e dhëna nga Rusia dhe Perandoria austro-hungareze solli ato që quajmë luftra ballkanike, të cilat mund të paraqiten si luftra për çlirim dhe kundër një sundimtari të një feje tjetër kudo në Ballkan. Në Shqipëri, Kosovë dhe Bosnjë këto ishin të mirëfillta kombëtare, sepse shumica e popullsisë i përkiste fesë së sundimtarëve.

Ndaj edhe qëndrimi jonë sot ndaj “dumbabistave” duhet të jetë më tolerues. Tek haxhiqamilsat nuk kishte ndjenjë të fortë antieuropiane, antizhvillim dhe antikrishtere. Miopia e tyre qëndronte tek besnikëria. “Kokëtrashët” e Shqipërisë së Mesme, që nuk e kishin kaluar Erzenin dhe Shkumbinin, kishin ndjenjën e besës ndaj sundimtarëve, prej të cilëve kishin parë rregull dhe administrim jo të keq. Kjo i vuri kundër qëndrimit përparimtar të myslimanëve, ortodoksëve dhe katolikëve të trevave të tjera, që luftonin për shkëputjen sa më të shpejtë nga Baba Sulltani.

Terk Lufta e Parë dhe më shumë akoma tek Lufta e Dytë duhet të shohim rrënjët e një antagonizmi (sado të zbehtë) të bashkësive fetare në Korçë.

Kthimi i Lumit në një shëtitore nuk e ndryshoi plot[sisht ndarjen fizike të mëhallave. Edhe pse ka shumë muhamedanë, që jetojnë në pjesët në Veri të shëtitores “Fan Noli”, janë shumë të pakët të krishterët që kanë ndërtuar ose kanë blerë shtëpi në lagjen e banuar tradicionalisht nga muhamedanët. Ka kaluar një kohë e gjatë që nuk jetoj në Korçë dhe nuk mund të them me siguri se si janë marëdhëniet mes komuniteteve. Diçka jo të mirë dallova në vitin 1993, kur ishte çështja e ndërtimit të Katedrales, gjë që e kam prekur në dy tre shkrime. E megjithatë, mendoj se duhet të jetë i mirë, sepse ka shumë familje “të përzjera” madje edhe martesa me “njohje” apo “mblesëri” midis të rinjve që vijnë nga bashkësi të ndryshme.

Mirë është që të gjitha Dasitë t’i ketë marrëme vete “Lumi”, kur u devijua dhe u derdh nëpërmjet një shtrati tjetër në Dunavec. Prej aty dihet që çdo gjë përfundon në Adriatik, sikundër përfundojnë edhe plot mbetje “të patretshme” shqiptare, që lumenjtë i marrin rrugës.

Lumi i Korçës, si vijë ndarëse e dy komuniteteve (3)

 (vijim)

Pas Luftës së Dytë, bashkësia muhamedane duhet të kishte zhvilluar një lloj kompleksi disi kolektiv inferioriteti, që krijon negativitet dhe urrejtje. Kuptohet jo në gjithë shtresat e popullsisë. Ky lloj qëndrimi nuk ishte pa bazë. “Clirimtarët” kishin qënë më së shumti ortodoksë dhe kështu patën “zaptuar” thuajse të gjitha postet partiake dhe administrative. Korçarët e “matanë Lumit” kishin të drejtë të theshin që “gjithë drejtorët janë Kiço, Vaskë, Maqo, Taqkë etj.” sepse kjo ishte e vërteta. Edhe pse në numur të ngjashëm të popullsisë, “kaurët e derrit” kishin shpërpjestueshmërisht vende të rëndësishme në qytet. Nga ana tjetër, mes të krishterëve ekzistonte mendësia “këta muhamedanët bëjnë shumë për njëri tjetrin”, gjë që të ngatërronte. se nuk dije se cili komunitet bënte më shumë favore për pjestarët e tij. Herë herë, “Partia” mundohej të vinte një farë ekuilibri, por pas vitit ‘67 edhe ajo nuk mund ta bënte se njerëzit do thonin “ku ka fe tani, jemi të tërë njëlloj.”

Vite më vonë kam kuptuar më thellë këtë lloj kompleksi teksa një shok më përmendte për një avokat të krishterë “ai ka marrë një të dorës sonë!”

Ishte përmbysur një ndjenjë “pariteti” midis bashkësive, e cila kishte mbizotëruar gjatë gati dy shekujve të ekzistencës së qytetit. Pjesa muhamedane kishte patur më shumë nëpunës të shtetit si në kohën e Turqisë dhe në atë të Zogut, ndërsa bashkësia e krishterë ishte forcuar më shumë ekonomikisht në sajë të kurbetit. Jo pak korçarë të krishterë kishin emigruar në Misir, ku ishin ndihmuar nga Sundimtari i Egjiptit, Mehmet Ali pasha, që ishte me origjinë nga Zëmblaku i Korçës. Një pjesë e madhe patën ngritur biznese të sukseshme në vendin afrikan dhe në fund të shekullit të XIX dhe fillimin e atij të XX u kthyen në qytet me pasuri të mëdha. Më të njëjtën kohë shumë emigruan në Stamboll. Rumani dhe Bullgari, por nuk patën pasurimin e atyre të Misirit. Me hapjen e emigrimit në Amrikë, Argjentinë dhe Australi, forcimi financiar i të krishterëve u rrit edhe më shumë. Nga bashkësia tjetër, ata që emigruan ishin më të pakët.

Pikat e forta të lidhjes mes dy bashkësive ishin dëshmuar gjatë përjekjeve me armë për Indipendencë, që është edhe koha e Luftrave Ballkanike. Mes dëshmorëve të Orhan Cifligut, që ishin dëshmorët e parë në luftën kundër pushtuesve turq, kishte anëtarë të të dy bashkësive. E fortë u tregua Lidhja në ditët e Luftës së Parë Botërore, kur u formua Republika Autonome e Korçës nën mbrojtjen e ushtrisë franceze. Ishte një përpjekje e shkëlqyer që garantoi përfshirjen e Korçës në hartën e Shqipërisë dhe jo në atë të Greqisë. Një dëshmi më e fortë se uniteti ishte mbi dasitë.

Por gjatë Luftës së Dytë, ndarjet dolën më shumë në pah, pasi shumë fshatra muhamedanë, nën ndikimin e bejlerëve të tyre u rreshtuan me Ballin, ndërsa ortodoksët edhe në qytet edhe në fshat, me ndonjë përjashtim të vogël, ishin me Frontin. Përplasjet e pas Mukjes krijuan armiqësitë, edhe vrasje t[ nd[rsjellta, të cilat u mbartën edhe pas lufte me dukurinë e emërimit të ortodoksëve “ateistë“ në postet më të mira.

Ndaj “dasia” mes komuniteteve u përkeqësuar në periudhën komuniste , krahasuar me gjithë vitet ekzistencës së qytetit, kur edhe pse funksiononin si njësi më vete, ata nuk ishin të acaruara dhe aq më pak në “luftë“. Ngritja e Sahatit të Korçës me kontribut të të dy bashkësive pranë Xhamisë është një tjetër tregues i harmonisë dhe i marëveshjes mes tyre. Filantropët e të dy bashkësive paguanin për martesat e çifteve të varfër, të të dy “anëve të Lumit”. Në financimin e monumenteve të Luftëtarit Kombëtar dhe Themistokli Gërmenjit, të dyja të vendosura në anën Veriore, patën kontribuar edhe shumë familje muhamedane.

Kishte pasur edhe ngjarje të “betejave” me gurë dhe prazhga të fëmijëve të dy mëhallave në anët e ndryshme të Lumit, por të tilla “beteja” mes “bandave: të kalamajve të lagjeve fqinje kanë ndodhur dhe ndodhin në çdo qytet të botës dhe nuk tregojnë ndonjë ndarje apo armiqësi fetare.

Përndjekjet për shkak të luftës së klasave mund të ketë qënë arsyeja kryesore e mosbesimit midis pjesëve më të varfra dhe më fanatike të të dy palëve. Përgjithësisht janë ato shtresa që manipulohen më lehtë dhe ruajnë mllef ndaj atij që është “ndryshe”. Prej tyre dëgjova ato kohë shprehjet përçmuese ndaj muhamedanëve “skurë“ dhe “sqili”(gr.qen), që i shtohet të përgjithshmes “turk”, që ndoshta kishte qënë një dallues për kohë të gjatë. Në qytet përdoreshin toponomiet “varret e turqve” apo “mëhalla e turqve” pa ndonjë ngarkesë negative.

Duke mos patur lidhje të shumta me bashkësinë tjetër, dija që na quanin veç “kaur” edhe “lafshok” për shkak se ne meshkujt e krishterë nuk bëheshim synet. Në ndonjë rast edhe “b..palarë“, sepse traditat higjenike ishin të ndryshme.

Në vitet ‘60 kishte shumë raste të lidhjeve dashurore ndërfetare, të cilat nuk përfundonin në martesa për shkak të rezistencës së madhe të prindërve të të dy bashkësive. Kishte edhe të tjera që kryeheshin, por me “zemër të thyer” të prindërve. Vajza e një familjeje me të cilën babai kishte patur miqësi që në fëmijëri në Stamboll, u martua me një muhamedan. Teta Poli, e jëma e vajzës, kur babai kishte shkuar për të uruar i tha mënjanë në greqisht “Eshtë turk, Andoni!”. Babai me buzëqeshje, po në greqisht i tha :”Turq jemi ne të dy se kemi lindur në Stamboll, kurse ai është shqiptar”.

(vijon)