Arkitektët nuk u “shkelën” që ditën e parë

Ndërsa shkruaj rreth raporteve të arkitektëve me pushtetin në Shqipëri, bluaj në mendje se si rrodhi, që arkitektët ishin më të nënvleftësuar në kohën e Lirisë se sa në kohën e Diktaturës. Kam pasur përvojën time prej 1991 deri më 1997 dhe ç’ka ndodhur më pas e kam kuptuar nga rrëfimet e kolegëve, nga shtypi ose e kam parë shkurtimisht në vizitat që kam bërë në Atdhe.

Mund të them se ishte një proces jo shumë i shpejtë, por i përditshëm dhe i ndihmuar edhe nga vetë ne, arkitektët.

Edhe pse nuk ka një kohë dhe një vend të caktuar, lidhet më tepër me fillimin e punës së Ramës si Kryetar Bashkie në Tiranë.

Por në këtë shënim të shkurtër nuk kam ndërmend të merrem me Tiranën dhe Ramën. Merr shumë kohë dhe faqe. Do përmend diçka që ka të bëjë me Korçën.

Në prill të vitit 2011 qëlloi që isha për një vizitë në qytetin e lindjes, kohë që përkonte me fushatën për zgjedhjet vendore. Kishte një përplasje të madhe të arkitektëve me Bashkinë dhe veçanërisht me kryetarin Peleshi (Ai ende nuk quhej Di Lana, se kjo i takon periudhës Tironse të tij.) Ishin thuajse të gjithë arkitektët kundër pavarësisht nga bindjet politike. Nuk jam i sigurt se si pat rrjedhur përplasja dhe se cila ishte arsyeja thelbësore. Në bisedat me disa syresh edhe unë mora krahun e kolegëve (Kishte ndodhur problemi i MAM si dhe pata këmbyer shpesh rreth Planit të Qendrës të Peter Uilson, por ende ruaja marëdhënie me dyshen Peleshi-Filo) Premtova edhe se do i bashkohesha takimit të arkitektëve në Muze dhe deklaratës në TV, por duke kërkuar që konfrontimi i jonë me Bashkinë të shmangte karakterin politik, meqë fushata ishte e nxehtë. Një koleg e përcolli idenë time tek arkitektët organizatorë, por një prej tyre tha: “Nuk do na e bëjë ligjin Naumi këtu!” Më humbi dëshira për tu bërë pjestar i një loje jo aq “arkitekturore” dhe nuk shkova në takimin në fjalë, i cili u krye me sukses dhe u transmetua në TV-të kombëtare.

Po ato ditë pyeta një koleg se pse ishte aq i acaruar me Peleshin. Mu përgjigj se gjatë vitit 2010 kishte arritur të fitonte një shumë qesharake, pasi Peleshi ju thoshte privatëve se nëse bënin projekte tek ai nuk do t’ju aprovoheshin. U skandalizova! Një Kryetar Bashkie vërtet mund të sugjerojë tek disa investitorë të bëjnë projekte në “filan arkitekt” (edhe kjo e kundërligjshme), por nëse ka vendosur të lërë dikë “pa bukë“ atëhere nuk bën vetëm shkelje të ligjit por edhe një poshtërsi të pakufi.

Mendova se si do kisha reaguar nëse do ndjehesha në vendin e kolegut tim dhe pas edhe një deklarate të Filos në TV, kundër arkitektëve u shpreha hapur kundër Bashkisë. Në atë shkrim (në blog) ze fill cilësimi i Filos si Ligavec Gollash dhe u bë ndërprerja e plotë e marëdhënies me Peleshin.

Për fatin e keq të Korçës dhe të arkitektëve, Peleshi u rizgjodh Kryetar Bashkie dhe e shtoi presionin ndaj “arkitektëve armiq”. Por profesionistët në vend të solidarizoheshin më tepër, të protestonin më hapur dhe të kthenin gjithnjë e më shumë opinionin e Korçës në dobi të tyre u dorëzuan. Dikush u largua nga Korça, disa të tjerë filluan të mosbëzanin dhe ndonjëri filloi “tratativat” me Nikon 2. Ky i fundit u ndje Pasha i Korçës, më pas u bë zv.kryeministër dhe la zv. Pasha Raqkën deri sa arritëm tek Kulla Vrojtuese, Biblioteka dhe plot monstra të tjera të ndërtuara në qytet. Kolegët e mij “rebelë“ heshtën!

Kjo ishte historia e shkurtër e “proçestit” të vënies së Korçës plotësisht nën kontrollin Peleshi dhe “prekjeve magjike” urbano-arkitekturore të fantazmës australiane Uillson. Nuk nisi që ditën e parë.

Unë nuk jam ndjerë as i vetmuar dhe as i tradhëtuar nga kolegët në “luftën e vogël” që kam bërë kundër uzurpimit të rolit të urbanistëve dhe arkitektëve të Korçës nga Nikollaqi i Peleshëve. Kam ndjerë keqardhje për ta dhe ndonjëherë i kam justifikuar se “nuk kanë nga ja mbajnë!”

Po ata vetë besoj se duhet të kenë nxjerrë një mësim:

“Po lejove të të shkelin pak, disa vite më vonë do ndjehesh si një m.. i shtypur! Edhe pse në llogarinë bankare mund të kesh 3-400 mijë euro!”

A jemi racionalë në “përkuljen” tonë?

Një miku im (jo arkitekt), i cili i njeh mirë shoqëritë perëndimore, më sugjeroi se isha shumë i ashpër me kolegët në shkrimin e fundit: “Unë, Astrit Nixhën dhe SHASH”. Madje ai me shaka tha se vetë titulli ishte një renditje narcisiste, sepse vendosja në fillim veten, në vend të dytë Nixhën dhe të gjithë të tjerët në fund.

Por seriozisht ai theksoi se me udhëheqësit autokratë nuk ke se si sillesh ndryshe. Dhe përmendi rastin më flagrant të “Trump 2”, kur njerëzit më të pasur dhe më të fuqishëm të kësaj bote (sipas mendjes tonë)ju përkulën dhe i puthën unazën Mbretit -Papë - Donald Trump.

Mua më ka bërë një përshtypje thellësisht negative sjellja e tyre, sepse i kam menduar se si miliarderë duhet të ishin më të lirë dhe më me integritet. Madje edhe më erdhi keq për atë “bythëputhje” të shfaqur haptazi në sytë e të gjithë botës.

Dhe nëse nuk thellohesh pak, mendon jo vetëm që miku im (që njeh mirë shoqëritë perëndimore) ka të drejtë dhe unë jam një kokëbosh që ngutem në mënyrë të rregullt dhe jo efikase, por që arkitektët shqiptarë janë ku e ku më dinjitozë se Tim Kuk, Xhefi i Bezove apo se Billi i Skollos.

Por me kokëfortësinë që më karakterizon, u mundova t’i spjegoja mikut tim se krahasimi jo vetëm që nuk qëndron, por qëndrimet ngjasojnë vetëm tek “bythëputhja”.

Miliarderët ( e pangopur) nisen nga një qëndrim i tyre tepër racional se Trump është i përkohshëm dhe nuk vlen të humbasin postet e tyre udhëheqëse në garën e ashpër të High Tech dhe AI.

Sa të bjerë forca e Urdhërave Ekzekutive të Trump (me shpresë të ndodhë në fund të vitit) ata do ndryshojnë diametralisht qëndrimin ndaj administratës së sotme. Eshtë e pashmangshme.

Arkitektët shqiptarë (ku e fus veten) janë përkulur prej të paktën 30 vjetësh dhe më pas u bënë “bojaxhinjtë“ e këpucëve të Ramës, Veliajt, Peleshit e të tjerëve për disa thërrime dhe duke “ja futur vetes”!

Të gjithë ankohen kafeneve se ç’ju ka bërë Rama me “politikën e poshtër” të listës së arkitektëve të huaj që ju ve para dhe nuk kanë luajtur as gishtin të organizohen, solidarizohen dhe protestojnë. Ose të shkruajnë të paktën “dy gisht kartë“ që opinioni publik të kuptojë se ç’farë ndodh. Nëse 10 vjet më parë do kishin flakur “liçencat” sikundër bëri dje Astrit Nixha, Rama do ishte dorëzuar. Opinioni publik nuk e di që arkitektët e huaj që marrin pjesën e luanit në projekte nuk kanë as liçenca shqiptare! Ata përdorin përgjithësiaht liçencat e arkitektëve “lakej dhe thellësisht kolaboracionistë“.

Ndaj reagimi im emocional i djeshëm nuk ka aspak të bëjë me mua, me Nixhën apo me ndonjë mllef ndaj drejtuesve të SHASH-t të 25 viteve të fundit.

Unë as nuk kam liçencë shqiptare projektimi dhe as kam mundësi të projektoj(nëse më vlen lëkura si arkitekt).

E klithura ime mes lotësh, e vjetër dhe e djeshme, ka të bëjë me shokët dhe kolegët e mij, që shpesh i shoh që vuajnë shpirtërisht, por që qetësohen pas dy tre gotave dhe një pjate të shtrenjtë me fruta deti, në një restorant në Palasë apo në Kalaja e Tiranës. Dhe me mendje ose zë të lartë thonë:

-E mr çuno se s’ka ç’na duhet m’shum!

Unë, Astrit Nixha dhe SHASH

Një shoku im konstruktor (jo një koleg) më dërgoi sot shkrimin e ark. Astrit Nixha rreth gjendjes së arkitekturës shqiptare dhe veçanërisht rreth raporteve të arkitektëve me pushtetarin Edi Rama.

E theksova që nuk e morra shkrimin nga ndonjë shok i imi, me të cilin ndajmë të njëjtin profesion dhe të njëjtim qëndrim rreth arkitekturës, edhe pse janë të paktëm 5-6 të tillë, të cilët dinë se ç’ka shkruaj në vite. E dinë sepse herë herë ju dërgoj shkrimet e mija në blog, ose ato të botuara në gazetat shqiptare.

Dhe jo sepse nuk e kanë lexuar shkrimin e Nixhës, ose nuk kanë lexuar kurrë se ç’farë shkruaj, por druhem se ndjejnë peshën e rëndë të “mëkatit’.

Mëkatin- që nuk kanë denoncuar hapur atë që ndodh në qytetet shqiptare.

Mëkatin- që kanë projektuar duke shkelur mbi ndërgjegjen e tyre profesionale.

Mëkatin- që nuk ja kanë hedhur syve kryetarit të bashkisë apo ministrit, apo kryeministrit, liçencën e projektimit sikundër bëri ark. Nixha

Jam i sigurt, se disa prej tyre ende gjejnë “detergjent” të pastrojnë ndërgjegjen duke thënë :”Nixha e bën këtë se i doli huq këtu dhe aty...” ose “ai ka liçencën e Kosovës dhe kjo nuk i vlen” ose më keq akoma “kur shkelen në kallo nxjerrin mllefin!”

Në këto rrjeshta nuk dua të rrah gjoksin “ju kam thënë prej vitesh”, as të thurr lavde për kolegun Nixha (veprat e të cilit nuk i njoh) dhe aq më pak të merrem me miqtë e mij kolegë, që zgjedhin heshtjen dhe jo mbrojtjen e dinjitetit të tyre profesional.

Dua të shkruaj disa të vërteta (për mendimin tim) rreth Shoqatës së Arkitektëve të Shqipërisë, të vërteta këto që më sillen në kokë prej disa vitesh. Disa dolën në sipërfaqe muajin e fundit kur u morra me çmimin “Mjeshtër i Arkitekturës”.

SHASH ka shërbyer në 20 vitet e fundit si një leckë ku kanë fshirë këmbët pushtetarët dhe veçanërisht Edi Rama dhe Erion Veliaj.

Këta dy “myteberë“, veçanërisht ai që ndodhet jashtë burgut, i ka përbuzur hapur arkitektët shqiptarë dhe SHASH-in impotent e ka përdorur për ndonjë shfaqje të shëmtuar si festivali “Bukë e kripë“ ( a si djallin quhej).

SHASH nuk ka bërë as minimumin, të mbrojë të drejtat e anëtarëve të saj, të ngrerë atje ku duhet dinjitetin e profesionistit- arkitekt, të detyrojë përparësinë e arkitektëve shqiptarë në konkurse, të marrë në dorë dhënien e licensave ashtu sikundër ndodh kudo në botë.

Ata që kanë kryesuar Shoqatën janë kënaqur duke ju buzëqeshur “zarbave të pushtetit” për të pasur një vend në ndonjë sofër të vogël, edhe pse kanë qënë edhe vetë të përjashtuar nga të gjitha projektet e mëdha në Tiranë dhe gjetkë,

Në vend të luftonin për të mbrojtur të rinjtë dhe të gjallët (arkitektë) ata merreshin me dhënien e titullit mjeshtër për arkitektët e shkretë të cfilitur në vite, si për tu bërë me ato veprimtari“mbulesa” të pushtetit pasi nuk harroheshin ministrat të thirreshin në to,

Një i mençur ka thënë dikur se Demokracia është Pjesëmarrje.

Ndaj dua ta shtrij kritikën tek të gjithë ne, që nuk kemi qënë në gjendje të luftojmë pët të rifituar dinjitetin profesional të nëpërkëmbur; që jemi tërhequr dhe kemi zgjedhur në krye të forumeve tona kolegët me shtyllën kurrizore më elastike; që nuk kemi dalë në tufë e të protestojmë para selisë të “Përbuzësit më të madh të arkitektëve”, që njeh Historia e Shqipërisë. Të gjithë arkitektët e njohin se cili është.

Edhe një herë mësimin e qytetarisë e morrëm nga Kosova.

Duket që Mareshali Tito nuk ju kishte shtënë në bark, lepurin që na pat futur ne Gjeneral Enver Hoxha

“Tigri” do ulërijë nga larg

Ka një lajm të sotëm disi seriozo-komik (të paktën për mua) se Arben Ahmetaj do dëshmojë në gjyqin që i bëhet me një lidhje videokonferencë ose vetëm audio.

Pra “tigri” (gjithnjë më është e çuditshme kjo nofkë e tij, sepse i ngjan më shumë një majmuni, ose komikut Mr. Bean) do ‘ulërijë“ nga larg. (Unë nuk kam qënë ndonjëherë në xhungël dhe nuk jam i sigurt nëse tigrat ulërijnë apo vetëm hungërijnë.)

Kam parë pjesë nga “hungërimat” e Ahmetajt në disa nga intervistat e dhëna Cim Pekës. Edhe pse kishin ndonjë përbetim apo deklaratë trimërie (vërtet duhet ta kenë kërcënuar) ishin dëshmi të deformuara disi, sidomos ato që lidheshin me atë vetë. Dëshmi të një burracaku inatçor. Për të tjerat, që i kishte mësuar nga informacionet që kishte marrë (nga Fatmir Xhafaj ose të tjerë), ulërinte dhe i kishte të plota.

Duhet të pranoj gjithashtu se ato deklarata të tij ishin goditje për “kreun e organizatës kriminale”, pjesë kryesore e së cilës kishte qënë Ahmetaj deri para “dëbimit” nga “kryemafiozi”. Krimet në botë. përgjithësisht zbulohen (ose më mirë provohen) kur informacioni është nga brenda organizatës dhe njëkohësisht ka prova për këtë. Ahmetajt i ishin vënë në dispozicion këto prova nga Tirana në mënyrë tëç drjtpërdrejtë ose anonime. (I sipërpërmenduri Xhafaj operon mirë me mënyrat e kohës së “social-feudalizmit.)

Gjithsesi nuk kam asnjë kureshtje të dëgjoj dëshmitë e Ahmetajt në gjyq. Për mua ai mbetet një “hajdut i pështirë“, që ka vepruar në mënyrën më të fëlliqur në rrethet e politikës shqiptare për të përfituar. Si pak të tjerë (ndoshta Peleshi e ndonjë tjetër) ai ka kërcyer si pehlivan nga Partia Demokratike tek “socialistët fitimtarë“ me disa manovrime private-shtetërore me Metën. Eshtë figura tipike e arrivistit hajdut, që nuk do të bëjë karrierë në politikë për famë, por vetëm për të mira materiale. (Pa dashur të fyej gjirokastritët, ndoshta origjina ka ndikuar disi në “tahmanë“ e tij.)

Si për mua, gjyqi i Ahmetajt nuk i intereson askujt në Shqipëri veç vetë “tigrit” dhe familjes së tij. Del i fajshëm ose jo, kjo nuk ka rëndësi aspak për shqiptarët. Ata e njohin Ahmetajn dhe të tjerët që i përkasin kësaj skote.

Por vendimi për ta dëgjuar në videokonferencë është një vendim i rëndësishëm për shoqërinë shqiptare. Sepse zabatohen parametrat e drejtësisë perëndimore, kur një i akuzuar nuk gjykohet dhe dënohet në mungesë, por i jepet mundësia të mbrohet edhe vetë, dhe jo vetëm nëpërmjet avokatëve. Sepse askush, as “hajdutët” e rangut të Ahmetajt, Ballukut, Veliajt (apo Ramës në të ardhmen) nuk duhen gjykuar pa pasur të gjitha të drejtat që ju jep ligji.

Gjykatësi duhet të jetë vërtet me sytë e lidhur (jo për të mos parë faktet) dhe të mos ketë asnjë anësi mes palëve edhe kur njëra prej tyre është “Interesi Publik” apo “Kombëtar”.

Dhe pa dashur të mbaj një qëndrim emocional të tipit “mirë ja bënë hajdutit!” ose “e përndoqën kot se deshte Rama”, i vetmi urim që kam është që procesi të jetë i drejtë!

Pastaj nëse Ahmetaj do rrijë në Zvicër si “i përndjekur politik” apo do rrijë në Zvicër si i pafajshëm, kjo është krejt e parëndësishme.

Dikujt që është në gjendje të vjedhë “bankën” dhe të mos lerë gjurmë i duhet hequr madje kapelja në shënjë nderimi!

Requiem për një artist

Ata ishin në mëdyshje nëse duhet t’i lidhnin një kravatë rreth qafës. Nuk kishte mbajtur të tillë që në ditën e dasmës, në motin e largët 1958. I dukej sikur do lidhte litarin, që edhe pse regjimi nuk ja kishte lidhur në të vërtetë, ja kishte tundur gjithnjë para syve duke e kërcënuar me një vdekje të shpejtë. Nëtë vërtetë ai kishte patur një luftë të egër për tu mbajtur fort pas jetës. Nuk ishte dorëzuar as kur nuk i ngopte dot fëmijët me bukë. Nuk e kishte pranuar vdekjen e ngadaltë.

Tashmë i ishte dorëzuar sëmundjes, që njëlloj si regjimi i egër, nuk i ishte ndarë gjithë jetën, I pat gërryer ngadalë, tepër ngadalë mushkëritë dhe më në fund e pat lënë vetëm të merrte frymën e fundit. I kishte mbyllur sytë në të gdhirë dhe djemtë nuk dinin nëse duhet t’i vinin kravatë pasi i kishin veshur kostumin. Më në fund gratë ju kujtuan se veshja e banesës së fundit dhet të ishte sa më dinjitoze dhe sipas traditës ndaj u dorëzuan. Më pas thanë mes tyre nëse duhet të vinin pranë tij në arkmort edhe një korë të vogël, nga ato që e jëma i mbajti gjithë jetën në një kënd të dhomës. Para të cilave bënte kryqin sa zbardhte drita dhe mes lutjeve theshte edhe: O Enver tu bëftë jeta zeher! E gjora nënë nuk kishte arritur të shihte vdekjen e të Mallkuarit, se ishte shuar më 1984. Kur tre fëmijët e të birit, që i kishte rritur me mundim, ishin bërë për tu martuar.

Të përlotur, ata kujtuan edhe nënën, që nuk e kishin thirrur kurrë gjyshe. Menduan se do e priste e gëzuar djalin e vetëm. Ai kishte kaluar të 70-tat dhe edhe pse nuk mund të quhej plak, kishte vuajtur shumë në jetë. Po i kishte përballuar vuajtjet me një buzëqeshje përbuzëse në cep të gojës. Dhe me shumë punë. Shumë shumë punë. Sa hapte sytë dhe deri sa mbrëmja e detyronte t’i dorëzohej gjumit. Për tu ngritur sërish shpejt të nesërmen e për të rifilluar. Një ditë të re me sfidat e zakonshme dhe me të reja.

Po prehej në krevatin e tij dhe më pas do e fusnin në arkmort dhe do e rrethonin gra që e njihnin dhe të tjera që nuk e kishin njohur, sikundër ishte tradita. Disa do qanin dhe të tjerat do flisnin për të, por më shumë për të rinjtë që ishin vrarë atë vit. Ishte viti i mallkuar 1997. Nuk kishte mundur të ikte nga jeta pa parë edhe tmerret e atij viti. Si të mos i mjaftonin tmerret e luftës së dytë, terrorit dhe burgjeve.

Kishte një pamje të qetë, që shumë rrallë ja kishin parë edhe fëmijët. Nuk kishte as buzëqeshjen në cep të buzës. Nuk donte të tallej me vdekjen. Besonte se po shkonte në një “vend të lëndinshëm”, pasi kishte patur më pak mëkate se një njeri i zakonshëm. E dinte që përtej e priste e jëma. Të jatit i mbante mend vetëm fytyrën nga fotot që i vinin nga përtej oqeanit. Një fytyrë e qetë edhe pse me një lloj preokupimi për familjen e mbetur në vendin e komunistëve. Ndoshta ishte bashkuar përtej me gruan e vyer dhe po e priste edhe ai të birin.

Kishte arritur edhe urata me psalltin dhe po këndonin përshpirtjen. Ai rrinte i shtrirë, i patrazuar as nga zërat e tyre dhe as nga era e temjanit. Nuk donte t’ja dinte më për këtë botë. E kishte njohur mirë me të bardhat dhe të zezat e saj dhe po e linte po aq bardhezi sa e kishte gjetur. Edhe pse optimist, nuk mendonte se një ditë do bëhej një botë e mrekullueshme. E megjithatë i ishte gëzuar ngjyrave të saj, i ishte gëzuar dritës dhe ishte munduar ta kapte e ta vinte diku, mbi një sipërfaqe muri, mbi një telajo apo mbi një copë mazoniti. Sepse të përtejmen nuk e kishte parë dhe nuk mund ta pikturonte.

Po nisej drejt saj i vendosur se nuk do kthehej më.

Ashtu si nuk ishte kthyer më kërkush.

Heronjtë tanë të dergjur burgjeve

Historia e 100 viteve të fundit të Shqipërisë, ka një cilësi tejet të qartë:

Heronjtë tanë thuajse të gjithë kanë hyrë në burg.

Përjashtim bën, Ahmet Zogolli, sho Enver dhe sho Edvin. Të gjithë të tjerët pa asnjë përjashtim , kanë bërë pak ose shumë ditë burg, ose kanë qënë të dënuar me vdekje.

Nuk di nëse duhet të nis nga fundi i qindvjeçarit apo nga fillimi. Disa ndryshime (cilësore) ka midis heronjve të së kaluarës dhe “heronjve” të sotëm, por le t’i fusim të gjithë në thesin “Hero”.

Heronjtë e popullit Koçi Xoxe dhe Mehmet Shehu, të dy kanë bërë burg. I pari në kohën e Zogut, Italisë dhe të Partisë, ndërsa i dyti në Francë. Po ashtu Heroi i Popullit Myslym Peza.

Heronjtë e vërtetë, Fan Noli dhe Luigj Gurakuqi nuk hynë në burg por u dënuan me vdekje në mungesë. Gurakuqin e vranë pas shpine.

Heroi i Demokracisë, Azem Hajdari gjithashtu është arrestuar për disa ditë. Lista vazhdon e gjatë me Fatos Nanon, Sali Berishën, Saimir Tahirin, Erion Veliajn dhe Ilir Metën. Nuk ka mbetur një për be!

Edhe në anën tjetër të kufirit, Heronjtë më të spikatur të Kosovës, tani janë në burg në Hagë.

Pra që të përmbushësh kushtet për të qënë një hero i vërtetë shqiptar duhet të “biesh brenda”.

Nuk ka rëndësi nëse hyn për vrasje, vjedhje, korrupsion, shpërdorim detyre, grusht shteti, genocid apo tradhti ndaj atdheut. Arsyet e vërteta janë politike. Ti je hero, vepron si hero dhe për këtë, ziliqarët dhe armiqtë të “rrasin mren!”

Por “hallin” nuk e kemi thjesht për Historinë dhe vendin që zenë heronjtë tanë në të.

Diçka më e afërt, më e prekshme dhe më “sinjifikative” na vlen.

A duhet arrestuar Belinda Ballukja për tu quajtur Heroinë e këtij vendi, apo duke qënë heroinë nuk ka se si t’i shpëtojë arrestimit?

Duket si një lojë fjalësh, por nuk është e tillë.

Paraardhësi i saj, Heroi i Popullit Beqir Balluku, bëri “bajagi” burg dhe shkoi para togës së pushkatimit si hero, duke mbajtur në duar portretin e “ekzekutuesit” të tij , sho Enver.

A mos edhe Bela duhet të dorëzohet vetë dhe të shkojë si trimëreshë në burgun e grave duke mbajtur në ekranin e telefonit, fotn e “liderit botëror” shokut Edi Rama?

Historia nuk jep mësime të qarta për këtë. Flamuri, portretet në vaj të Skënderbeut, përbetimet për atdhedashuri, pëllëmbët e kryqëzuara para gjoksit, fotot e udhëheqësve, nuk i kanë shpëtuar Heronjtë tanë nga burgu dhe disa fatkeqsisht kanë përfunduar të varur ose të pushkatuar. (Më “kadoshi” doli Heroi Arben Ahmetaj, që i “la pendët” Drejtësisë, madje edhe njollosi portretin e Liderit Rama.)

Nëse do që pas saj të vijë Historia (sikundër deklaroi dikur lideri dhe heroi i ndjerë i PS-së Fatos Nano) dhe të synojë postin e një Kryeministreje të së ardhmes, me vizion europian dhe vendosmëri amerikane, Bela duhet të vetdorëzohet.

Kështu shpëton nga halli që e ka zënë edhe një kandidat për Hero, kryetarin e sotëm të kuvendit, Nikollaq Peleshin.

Burgu është për burrneshat, Bela!

Liria dhe Kaosi (Arkitektura dhe Urbanistika e Korçës në vitet ‘90) -fund-

 (vijim)

Gabimi më i madh urbano-arkitekturor, ishte ndërtimi i Katedrales “Ringjallja”, në vendin ku më parë ishte menduar dhe projektuar Pallati i Kulturës i Comit. Kam shkruar më gjerë rreth historisë së ndërtimit të Katedrales, i cili kishte më tepër karakterin e një procesi politiko-shoqëror se sa urbano-arkitekturor. Projekti (jo i përshtatshëm për Korçën) ishte menduar të ngrihej në Parku “V.Mio”, por pas protestës të disa politikanëve vendorë të Bashkësisë Myslimane, nga Tirana u dha zgjidhja që Katedralja të ngrihej atje ku është edhe sot. Me gjithë një “rezistencë“ të lehtë të disa profesionistëve, që objekti të paktën duhet të kishte cilësitë e arkitekturës së Korçës, Katedralja nisi të zbatohej shpejt mbi një projekt të një kishe greke të ndërtuar diku në Kavalla apo në Aleksandropulos. Objekti ju imponua gjithë sheshit kryesor të ë qytetit dhe me ndërtimet ekzistuese dhe ato të shtuara më vonë, krijoi një hapësirë, për të cilën mund të them pa frikë se duhet të shërbejë për studentët e arkitekturës, për t’i mësuar se si nuk duhet të projektojnë. Të tre objektet e ndërtuar para hyrjes së shekullit të ri (Prefektura, Katedralja dhe një Kullë ndërtesë biznesi), nuk kanë asgjë të përbashkët as nga gjuha arkitekturore, as nga konceptimi vëllimor dhe deri tek materialet e përdorura në eksterier. Objekte të tjera janë shtuar këtë shekull, që e kanë kthyer atë hapësirë, në diçka, të cilës nuk i gjej dot as një shembull në arkitekturën europiane, por ndoshta as në qytetet e çoroditura të Afrikës.

Për të mos “nxirë“ gjithshka, Liria ekonomike edhe ajo ndërtimore krijuan mundësinë edhe për projekte të mira, që u zbatuan me besnikëri nga investitorët privatë. Të tillë ishin rikonstruksioni i një kompleksi banesë-dyqan, i kthyer në Hotel (Regency) me autor ark. Koço Kaskaviqi, Kisha Katolike e ark. Arben Spaho, si dhe shumë banesa individuale të projektuara nga ark. Aleko Papakozma dhe ark. Raqi Themeli. Banesat kolektive ishin të pakta në numur dhe nuk patën ndonjë përmirësim të dallueshëm nga arkitektura e viteve ‘80. Madje disa të tilla të ndërtuara në Bllokun e Varrezave të Francezëve, vuajnë edhe nga konceptimi vëllimor, por edhe nga zgjidhja konstruktive, se çuditërisht u zgjidhën me konstruksion tulle edhe pse 6-7 katëshe. Investitori (një firmë vendase ndërtimi) imponoi mjë zgjidhje që kishte për bazë vetëm arritjen e një kostoje të ulët për m2.

Paqartësitë në legjislacion për pronësinë, por dhe të Drejtën e Autorit, sollën ndërhyrje të dëmshme në objektet ekzistuese. Më flagranti ishte ai i ndarjes së Hotëel Turizmit në dy pronarë (vendim gjykate me mbështetje ekspertësh ndërtimi), që solli transformimin e plotë të një objekti të projektuar mirë. Tani askush, as autori vetë, nuk është më në gjendje të dallojë objektin fillestar të transformuar.

Një investim i rëndësishëm si kompleksi Xhami dhe shkollë tek lagja e ish-Kazermave u realizua mbi një projekt të bërë diku në Lindjen e Mesme dhe që nuk merr parasysh asgjë nga arkitektura europiane apo më tepër akoma nga arkitektura e Korçës.

Ky ishte një problem për të gjitha objektet e kultit, të cilat duheshin shpejt për të krijuar kushtet për ritet e besimtarëve dhe zbatoheshin me projekte tip të bëra jashtë. Vërtet që arkitektët shqiptarë nuk kishin përvojë për projektimin e tyre, por nuk ishin ndërtime tejet të komplikuara që nuk mund t’i arrrinin dot t’i projektonin me cilësi. Nëse do vinin dorë, arkitektët vendas (ish ateistë) do kishim një tjetër frymë ndërtimi, atë që Korça e kishte dëshmuar me Shën Gjergjin dhe kishat e tjera.

Në fushën e Urbanistikës pati pak ndërhyrje të rëndësishme. Një shpërndarje e Pikave të karburantit (njësi ndërtimore krejt të reja për Shqipërinë) u bë pa ndonjë studim të mirëfilltë, por vetë me shpërndarje disi logjike të tyre. Një pjesë e tyre sot nuk ekzistojnë më. Edhe në rrjetin rrugor ose në sistemin e qarkullimit të automjeteve, edhe pse pati përpjekje nuk u arrit ndonjë gjë e madhe se mungonin investimet publike dhe paqartësia e problemeve të lidhura me Kthimin e Pronave sillte probleme për realizimin e tyre. Ndaj mbeti psh e parealizuar hapja e arteries që lidhte Sheshin e Luftëtarit Kombëtar me rrugën e Kolonjës, e parashikuar kohë më parë në Planin Rregullues.

U zhvillua konkursi i vetëm për një vepër urbanistike, Studimi për Lagjen e re të banimit në Shetro, që u fitua nga pjesëmarrësja e vetme, urb. Pandika Pleqi, por që nuk u realizua si projekt zbatimi dhe më pak akoma të zbatohej në vend.

Shteti ishte i varfër dhe në fushën e restaurimeve kishte shumë më pak fonde se më parë ndaj edhe nuk pati ndonjë vepër që të shkëlqente sikundër kishte ndodhur në vitet ‘80. Por u vazhdua me të njëjtat koncepte të përparuara, kryesisht në Pazar dhe të financuara nga privatët me një kontribut nga shteti.

Stanjacioni në zhvillimin ekonomik të Korçës (madje vazhdimi i rënies) i gërshetuar edhe me largimin në masë të banorëve drejt vendeve perëndimore ishte hapi i mëtejshëm drejt rënies së Korçës si qytet.

Tashmë kishte mbetur pas jo vetëm ndaj qyteteve fqinje greke (Kostur, Follorinë) të cilët dikur e kishin zili, por edhe ndaj Fierit, Vlorës, Elbasanit dhe Durrësit, që në prag të Luftës së Dytë ishin edhe më të vegjël dhe shumë më pas Korçës në çdo drejtim.

Mijëvjeçari i ri e gjeti qytetin në “lëngim”. Nuk dihej se si mund të shpëtonte nga ajo gjendje.