Dëshmia e vetë arkitektit që “shkatërroi” Korçën

U bënë rreth 17 vjet, që jam njohur me punët e Pitër Uillsën. Ndodhi krejt rastësisht, madje në një kohë që nuk i kushtoja vëmendje zhvillimeve ndërtimore në Korçë. Kryetari i Bashkisë së asaj kohe, besoj se saktësisht në korrikun e vitit 2009, më dërgoi një e-mail gjithë gëzim se ishte miratuar fituesi i një konkursi për Planin Urbanistik të Qëndrës së Korçës, së bashku me linkun që përmbante projektet konkuruese. E kam shkruar që u skandalizova nga projekti fitues, për shumë arsye, të cilat i kam përmendur në një shkrim të hershëm në blog. Nuk po zgjatem me to. Objeksionet kategorike ja dërgova Peleshit dhe për disa muaj punova për të bërë korrigjimet e variantit fitues. Korrigjime thelbësore, të cilat ja vura në dispozicion Bashkisë për t’ja paraqitur arkitektit që përfaqësonte firmën fituese.

Nuk ndodhi asgjë dhe në një takim të mëvonshëm me dy drejtuesit e Bashkisë, kuptova se projekti me korrigjimet ishte hedhur në kosh dhe mbase as i ishte paraqitur Studios Fituese.

Në librin “The Albanian Files”, i cili më ra sot në dorë, natyrshëm u hodha tek Uillsën për të kuptuar se si kishte hyrë në Shqipëri dhe si ishte historia e futjes në Korçë. Pitër shkruan që ka hyrë që më 2002, pas një ftese të Ramës për një konkurs për plan rregullues të pjesshëm të Tiranës dhe pasi ka dështuar disa herë në të gjitha konkurset për Tiranën, Rama i ka thënë atij dhe humbësve të tjerë “pavarësisht nga rezultati, ju jeni të mirëpritur të punoni në Shqipëri.” Gjest njerëzor do e quaja, por që për fat të keq, pasojat e “njerzillëkut të Ramës” rranë mbi kurrizin e qytetit tim.

Fillimisht si shpërblim për humbjet, Rama i dha Uillsënit një rishikim të fasadave të Koit në Tiranë (projekt i arkitektëve Edi dhe Elton Comi, të cilët Uillson as i përmend në tregimin e tij), sepse i dukej se objekti nuk i shkonte shijeve të Kryetarit të Bashkisë së Tiranës, që ishte ai vetë. Më pas, edhe diçka tjetër të vogël dhe duke parë që BOLLES+WILSON nuk “katranos” dot gjë të saktë për Tiranën ja bën “dalje” Peleshit, në vitet kur kishte marrë drejtimin e Partisë Socialiste.

Pyetja që më ka munduar dhe që e kam përmendur më parë “Kush e solli Piten në Korçë“ e mori tashmë përgjigjen nga vetë dëshmia e arkitektit australian.

Shkrimet e mija kritike rreth studimit të Qëndrës së Korçës dhe ndërhyrjeve të tjera të Uillsën zenë fill që rreth vitit 2010. Por atë kohë pashë një “ushtri” me propagandistë të PS, që thurrnin lavde për arkitektin gjerman, projektin gjerman, për medaljet e fituara nga Pite, që i kuptoja se ishin të stisura, por nuk e vrisja mendjen të mësoja më shumë rreth arkitektit australian. Kulmi i përplasjeve të mija dhe të disa arkitektëve të tjerë jashtë Korçës filluan kur nisi të ndërtohej Kulla dhe u pa në skicën fillestare se çfarë “monstër arkitekturore” ishte. Në libër Uillsën e paraqit si idenë e një “kambanareje” mesjetare dhe sipas tij Rama ka qënë i pakënaqur vetëm me lartësinë. Duhet të ishte edhe më e lartë!

Ndoshta studioja më e dobët e huaj, që ka punuar me dhe për Ramën “ju faturua” Korçës. Dëshmi e shpërfilljes së tij për qytetin tonë si dhe servilizmit ekstrem të pushtetarëve vendorë.

Fituesi i planit të 2009 ka qënë i vendosur që para konkursit dhe po ashtu ka qënë e vendosur që ai të kishte eskluzivitetin e projektimit në Korçë.

Sot as vetë pushtetarët, të cilët e bënë edhe “Qytetar Nderi” të qytetit (një medalje që e tund gjithë krenari arkitekti australian) nuk propagandojnë më arritjet në arkitekturë të projekteve të BOLLES+WILSON. Por fakt është që në më pak se 17 vjet, studioja ka bërë mbi 30 projekte në Korçë (pohimi i vetë PW) dhe të gjitha “të dhuruara” nga bashkiakët tanë. Edhe kur investitorët kanë qënë privatë, sepse ju është thënë, që është KUSHT miratimi që projekti të bëhet nga ajo studio.

Në 15-16 vjet, arkitekti i dështuar (vetë pohon që nga humbjet ka mësuar shumë) projektoi në Korçë më shumë se kishte projektuar gjatë gjithë jetës së tij.

Nuk kam kursyer epitetet denigruese për këtë koleg dhe nuk kam për të përdorur më të tilla. Diçka më të sjellshme i thashë gjatë një takimi të rastësishëm , brenda njërës nga “palo veprat” e tij, Bibliotekës së Korçës.

Nuk dëshëroj as të “paguajë“ për dëmet arkitekturore ndaj qytetit, sepse nuk kam asnjë njohuri nëse ka bërë ndonjë shkelje ligjore. Sa për etike ato janë boll.

Vetëm uroj me shpirt mos ketë më vepra për Korçën, qytetin që më ka bërë të ndjehem krenar në shekullin e kaluar.

Sa na pëlqen të hedhim sende në “sebepe”!

Nuk jemi vetëm ne shqiptarët që gjatë ceremonive më të rëndësishme në jetën e një njeriu hedhim sende. Më tipikja për të gjitha krahinat shqiptare është hedhja e orizit mbi të posamartuarit, zakonisht kur dhëndëri shkon në shtëpinë e nuses bashkë me krushqit për ta marrë në shtëpinë e tij. Thuhet që orizi hidhet si shenjë e mirë për shtimin e familjes së re me shumë fëmijë. E kanë edhe shumë popuj të tjerë. Në Francë e kanë traditë hedhin grurë mbi të posamartuarit, që është e njëjta gjë,

Mua gjithnjë më është dukur një zakon i kotë, si shumë pjesë simbolike të një ceremonie të madhe dhe publike. Por zakonet janë zakone dhe kur nuk të prishin punë, nuk ka pse të mos bëhen. Shtojnë një preokupim më shumë për gratë organizatore të ceremonive, por nga ana financiare nuk ngrenë peshë se me dy kile oriz apo grurë ju bën një “dush” të mirë të dy të rinjve që kanë vendosur të krijojnë “vatrën e re të sherrit”. Nuk di se ç’përmban protokolli i dasmave, kur të dy “të çiftosurit” janë mbi 60 vjet, por populli duhet t’ja u ketë gjetur edhe këtyre.

Popuj të tjerë i kanë më të kushtueshme këto “hedhjet e gjërave”. Në Marok ju hedhin rrushka dhe fiq të thatë, me të njëjtin qëllim, që të lidhen sa më shpejt frytet e bashkimit të një mashkulli me një femër. Në Itali duket se nuk e kanë pasur asnjëherë problem fertilitetin, se ata hedhin karamele, për të qënë një martesë sa më e ëmbël. Me me kosto ka qënë një zakon në kohën e Tudorëve në Angli, që çiftit i hidheshin këpucë, por nuk vazhdoi më shumë se 50 vjet, pasi pati edhe të plagosur nga të rinjtë që martoheshin.

Po pse e kemi kaq të domosdoshme të hedhim sende, qoftë edhe të vogla?

Duket që nuk na mjaftojnë urimet dhe meloditë festive, por na duhen edhe sende për të dhënë një kuptim më të plotë se përse bëhet kjo ceremoni. A thua se nuk e di njeri që ceremonia bëhet që dy të rinjtë të fekondohen dhe të jetë i mundur vazhdimi jetës.

Por hedhjet e gjërave, ne njerëzit që i dashurojmë sendet, i përdorim edhe gjatë funeraleve. Më e përhapur në botën e sotme është hedhja e luleve mbi arkmortin apo edhe mbi trupin e njeriut të vdekur. Por në Indi, ku gjithë gjërat janë më “me pakicë“ edhe për shkak të popullsisë së madhe, është zakon që mbi trupin, edhe gjatë “paradës mortore” të hidhet ujë nga të lumit Gang.

Por më e pazakonta, më ra në sy dje, kur tregohej një ceremoni mortore që i bëhej Ajatollahut të Iranit të vrarë nga bombardimi amerikano-izraelit i fundit të shkurtit të këtij viti. Mbi arkmort hidheshin pareshtur shalla mëndafshi nga gratë e pranishme. Disa të ngarkuar me punë ja u hidhnin prapë të zonjave, se “tabuti” mund të mbulohej i gjithë nga shallat e iranianeve të dëshpëruara dhe të kthehej në një pirg i madh me lecka, edhe pse prej mëndafshi. Nuk arrita të kuptoj se pse duhet që të hidhen veshjet e dikujt ndaj një njeriu që po shkon në banesën e fundit, apo qoftë edhe të dikujt që është ende gjallë për të dhënë një shënjë simbolike dashurie, pikëllimi apo devotshmërie.

Por ja që kështu jemi krijuar.

Të tilla rite, madje të panjohura më parë, u krijuan edhe në koncertet e yjeve të pop-it apo të rokut. Një natë, në një koncert të Tom Xhonsit, një e apasionuar pas tij, ndoshta dhe e dehur, hoqi mbathjet dhe ja hodhi këngëtarit të famshëm në skenë. Prej asaj nate u bë rit, që femrat e eksituara nga zëri dhe pamja e këngëtarit nga Uellsi, të hiqnin të brendshmet e tyre dhe t’i flaknin në skenë. Jo rrallë, këngëtari i përdorte për të fshirë djersën, si një shënjë e vlerësimit të brekëve prej pambuku, mëndafshi apo materiali sintetik.

Që mos e “bëj tërkuzë“, ne, të parët mes kafsheve që nisëm të prodhojmë sende, i vlerësojmë ato aq shumë, sa i përdorim në ngjarjet kulmore familiare. Në politikë, bën vaki hedhje sendesh të tjera, që përgjithësisht janë vezë dhe domate, por përdorimi i tyre më shumë se simbolik, është njollosës. Dhe politika nuk ka për të qënë e përjetshme, sikundër do jenë martesat dhe funeralet.

Bashkë me to dhe orizi, lulet, hoshafet, karamelet, uji dhe shallat e mëndafshta.

E ardhmja (Futura - Lucio Dalla 1980)

Ku dihet, nesër ku i dihet,

Se mbi ç’gjë dora mund të vihet.

A mund të shpresojmë tek të detit valë

Dhe ballin ta mbajmë lart,

Mos ji kaq serioze, s’i dihet.

Rusët, rusët dhe amerikanët.

Pa lot, mos u ndal sa të ndrisë gjithë anët

Dielli dhe pa ndryshuar toni

Që tani nuk më mrekullon

Një natë e zjarrtë na rrethon

Duart m’i mbaj më pranë

Do lindë dhe nuk do friget djali i jon’.

E kush e di si do jetë ai i uruar

Se cilat shtigje ka për të çarë

Se c’do mbajë në duar, të tijat duar

Mundet që qiejt të marrë

Të fluturojë deri mbi re.

O sa e bukur je!

Ardhmëri do e quajmë nëse do jetë çikë

Njç emër, që si neve sonte, të sjell frikë

E bukur do jetë, do ngjani si e ujit pikë,

Por mos u ndal, dua të të puth më shumë

Sytë mbylli e mos u tërhiq më tepër.

Këtu e gjithë bota më duket e qelqtë

Dhe copëza bëhet si një figurinë e vjetër.

Edhe pak, lëviz pak më shpejt, e bekuar,

Më poshtë, mes reve në heshtje, më poshtë,

Ashtu mund të arrijmë tek hënëza, po hënëza

Por nuk është e bukur si ty kjo hënë

Eshtë një çupërlinë amerike.

Kthehu në brinjë, më poshtë

Merre ti në dorë se u lodha, më poshtë

Mes rrezesh dhe një rrahje zemre, më poshtë

Dielli është aty, mos ki frikë.

Po ç’diell, kjo është e akullt kurorë

Ky diell është një zgjedhë e hekurt pa dashuri

Dashuri,

Oh dashuri,

Dashuri.

Lehtas, lehtas, më lehtas tani rreh

Zemrën ta ndjej, ej më thuaj si je?

Sy kaq të bukur sa të tutë s’kam parë

Po mos i fshih, mos i lag duke qarë,

Kokën pas mos kthe, duart mos i fshehësh,

Presim që dita të ndrijë,

Një zë lehtas të na zgjojë,

Të presim të pushtuar pa frikë, deri nesër.

Për ata shqiptarë që prisnin shumë nga Amerika e Trump

Nuk e kam fjalën për shqiptaro-amerikanët që votuan për Trump. Motivet e tyre kanë qënë të ndryshme nga ato, që nxitën ekzaltimin nga ardhja e “The Donald” për të dytën herë në krye të Shtëpisë së Bardhë. Ata u ngutën të theshin se tashmë do i ndryshohej fytyra Shqipërisë, se do merrte fund prania e Sorrosit në Shqipëri dhe se Rama nuk do e kishte të gjatë. Madje edhe arrestimin e Veliajt, një muaj pasi Presidenti Amerikan kishte bërë betimin e lidhën pikërisht me trysninë mbi SPAK të bërë nga Shtëpia e Bardhë.

Entusiazmi i “trumpistëve” shqiptarë arriti kulmin kur u arrestua brenda disa orëve pas mesnatës Maduro i Venezuelës, nën akuzën për trafikim kokaine dhe të gjithë kujtuan se po njëlloj do arrestohej Rama dhe do dërgohej për tu gjykuar diku në Nju Xhersi. U krijuan edhe foto dhe meme të ngjashme në Internet.

Por retorika e administratës së re amerikane për goditjen e trafikut të drogës dhe të pastrimit të parave nga Shqipëria sepse rrezikoheshin interesat amerikane ishte një retorikë boshe. Rama po shihej nga familja Trump si një partner i “besueshëm dhe fleksibël” që në vitet kur me ndërmjetësimin e Riçërd Grenell, çifti Kushner kishte pasur negociata konkrete për të bërë investime me rëndësi në bregdetin shqiptar dhe qeveria shqiptare do ofronte “bujarisht” toka dhe investime publike për të ndihmuar investimin. Gjithkush e dinte që në fillim përse e bënte Rama atë “sakrificë personale”.

Por nuk e dinin ata që me mendjelehtësi shihnin tek Trump “luftëtarin e drejtë kundër Sorrosit dhe të majtave europiane”. Trump nuk është as luftëtar i drejtë dhe as kundër Sorrosit. Eshtë një gjysëm e vërtetë që ai është kundër “së Majtës Europiane”, sepse në fakt ai është kundër të gjithë europianëve të moderuar dhe paqedashës.

Pasi kaloi viti i parë i Presidencës dhe të gjithë shqiptarët po shihnin se sa ngadalë po ecte procesi i emërimit të ambasadorit amerikan në Tiranë. U kuptua që administrata e re nuk kishte ndonjë interes të madh për Shqipërinë dhe aq më pak të rrëzonte Ramën.

Dhe ja ku u shfaq hapur ç’interesimi i amerikanëve për Shqipërinë, qeverinë e saj dhe proceset demokratike në vend. Ka 32 ditë protestash në Tiranë dhe Ambasada e Rrugës së Elbasanit nuk ka reaguar as edhe me një fjalë të vetme. U kujtua vetëm në ditën e 33-të me një paralajmërim standard për “kujdesin që duhet të tregonin shtetasit amerikanë për të ndenjur larg nga protestat se edhe pse në dukje paqësore, mund të ktheheshin në të dhunshme”. Ky ishte thelbi. Asnjë fjalë për kauzën e protestave, apo edhe “sa për të larë gojën” se “është në të drejtën e njerëzve të protestojnë në paqe”. Asgjë si sugjerim ndaj qeverisë që të sillej e matur apo e ashpër. A thua se bëhet fjalë për një grup njerëzish që kanë dalë me pankarta në ndonjë trotuar të Tiranës, sikundër ndodh çdo ditë qyteteve të SHBA.

Dhe kjo është politika e Departamentit të Shtetit të drejtuar nga Marko Rubio, për të cilin nuk kanë lënë fjalë nga më lavdërueset prej “kameleonëve” të tipit Agim Nesho.

Trump dëshmoi edhe një herë atë që e kanë vënë në dukje herët analistë të mënçur dhe të paanshëm amerikanë.

Atij nuk i bëhet vonë për demokracinë asëkërkund, por sheh me simpati vetëm Autokratët.

Në rastin e Ramës, simpatia e tij është e varur drejtpërdrejt nga interesi i vajzës dhe dhëndërit të tij, nga fakti që Rama nxitoi të futej menjëherë në të ashtuquajturin Bordi i Paqes për Gazan dhe nga përkrahja e hapur e Edit tonë për Izraelin.

Ndaj mos prisni asgjë të dashur Flamingo nga administrata e sotme amerikane!

Dhe ju të dashur bashkëatdhetarë, që kini pritur me aq ekzaltim fitoren e Trump në nëntorin e vitit 2024, duhet të zgjoheni nga ajo “ëndërr idiote” dhe të kuptoni, që nëse është dikush mes presidentëve amerikanë, i cili “nuk pjerdh as për Shqipërinë dhe as për demokracinë e saj” ai quhet Donald Trump.

Ju falenderoj për vëmendjen në këtë çështje!

(Fjalia e fundit është kopjuar nga postimet e tij idiote në platformën X)

A do e braktisë “bota e nëndheshme” Ramën?

Një mik i imi, me “përvojën e rrugës” më të gjërë se e imja, para një muaji më tha: “Rama mund të rrëzohet vetëm nga krimi i organizuar”. Me këtë nënkuptonte, që vetëm kur trafikantët e drogës, të përfshirë në shumë afera ndërtuese dhe kontrabande, të pakënaqur nga “ngërçi” i projekteve dhe nga “zhurrma” në mediat e huaja, do vendosin t’i thonë “Ik se nuk i mbron dot më interesat tona!’ ai ka për të rënë nga froni i kryeministrit.

Në fillim e mora të ekzagjeruar deklaratën e mikut tim, ndonëse kam një ide se sa e fuqishme është “bota e nëndheshme shqiptare” në Shqipëri. Kur përmend “botë të nëndheshme shqiptare” nuk e kam vetëm për bandat në shqipëri, por kryesisht për “krimin e sofistifikuar” të trafikimit të kokainës dhe heroinës në Europë dhe kapot e grupeve shqiptare nëpër botë. Ka tashmë aludime të hapura se Rama ka lidhje me ndërmjetës të afërt me kapot e grupeve të krimit të organizuar. Diçka e ngjashme me Palermon e viteve ‘80 dhe ‘90, me ndryshimin që shumat financiare të pastruara në Shqipëri janë disa herë më të mëdha se sa ato në Palermon e asaj kohe. Ndoshta edhe pse Cosa Nostra e atyre dhjetvjeçarëve nuk ishte aq e përfshirë në trafiqet e drogës.

Mendoj se Rama është përfshirë në lidhjet gati të drejtpërdrejta me ‘mafian shqiptare” për shkak se është një politikan frikacak. Berisha dhe Nano kanë qënë shumë më të kujdeshëm se ai në përzjerje ë këtij karakteri apo në këtë masë. Unë nuk përjashtoj faktin se Berisha ka qënë në dijeni dhe ka favorizuar grupe të caktuar mafioze kosovaro-europiane, apo edhe thjesht shqiptare, por tek Rama përfshirja ka qënë e plotë dhe e thellë. Dhe ka funksionuar në dobi të tij dhe të krimit të organizuar. Rama ka fituar 4 herë me rradhë zgjedhjet e përgjithshme dhe 3 herë ato vendore dhe dukej se mund të ishte një Autokrat i ndihmuar nga krimi, që do mbetej gjatë në krye të vendit.

Por “makutëria” qoftë e Ramës dhe e “mafias” solli që zullumi të teprohej dhe edhe pse të huajt “mbyllën sytë“ për arsye të “gjeopolitikës” dhe të dy luftrave në Ukrainë dhe në Iran dhe e toleruan Ramën gjatë. Por shqiptarët nuk e toleruan më dhe kjo solli frenimin jo vetëm projektit të Zvërnecit dhe të disa të tjerëve në zonat e mbrojtura por edhe të shumë projekteve të tjerë, që sjell paralizimin e parave të grupeve banditeske shqiptare.

Nëse interesat e “mafias shqiptare” që ka investuar qindramiliona dollarë në këto projekte të garantuara nga kryeministri shqiptar janë prekur keqas, atëhere Edi Rama do jetë përballë një “ultimatumi” – “Bëj ato që na ke premtuar se kemi harxhuar qindra miliona euro, nga të cilat edhe shumë kanë shkuar në xhepin tënd, ose qërrohu!”

Edhe pse ky është një deduksion i imi, sepse askush nuk mund të provojë nëse një ultimatum është dhënë apo po jepet, apo do jepet në një të ardhme jo të largët, ka shum[ precedentë të tillë në botë. Nëse “shkon pas brumbullit do përfundosh në hale” dhe kjo formulë është e njohur në Itali, Kolumbi, Meksikë dhe në shumë vende të tjera ku personalitetet e e larta shtetërore implikohen keq me krimin ee organizuar dhe paret e ndyra të tij. Fundi i tyre ka qënë ose burg, ose arratisje nga vendi ose ekzekutim nga Mafia.

Mendjelehtësia e Ramës, e nisur me “projektin Tahiri” në vitin e parë të qeverisjes së tij, u përshkallëzua më keq pas dështimit të projektit të kanabizimit. “Paratë e kokainës” që shitet në Europë, të lara në Shqipëri, dëmtuan ekonominë e Shqipërisë dhe krijuan një gjendje varfërie të padurueshme.

Tashmë këmbanat po bien për të . Ndoshta miku im ka të drejtë që këmbana më e madhe është ajo që e ka litarin të zgjatur deri në botën e nëndheshme.

A janë lapangjozë arkitektët e “The Albanian Files”?

Nuk mundem t’i largohem kësaj teme, që është shumë e ndjeshme në Shqipëri, sepse lidhet me profesionin tim dhe pasionin më të madh që kam – Arkitekturën.

Ndoshta prej vitit 2009 kam shkruar rreth eskluzivitetit që Rama, (asokohe posa kishte lënë Bashkinë) ju kishte dhënë arkitektëve të huaj duke nënçmuar dhe lënë mënjanë arkitektët vendas. E kam bërë me bindjen e fortë, që edhe pse nuk kemi pasur përvojën arkitekturore të të huajve, apo edhe shkollat e tyre, shumë prej nesh kanë qënë arkitektë me potencial shumë të mirë. Dhe si në më të shumtën e profesioneve, por veçanërisht në “artizanatet”, specialist shumë i mirë bëhesh duke “futur duart në objekt”. Edi Rama, me meskinitetin e një piktori të dështuar, prej vitit 2000 filloi t’ja u hiqte këtë mundësi arkitektëve shqiptarë,

Por kjo tashmë ka ndodhur dhe veç meje, gjatë dhjetë viteve të fundit kanë shkruar edhe të tjerë, arkitektë ose jo e megjithatë asgjë nuk ka ndryshuar, për shkak të superpushtetit të Ramës dhe të “ngurimit” të arkitektëve shqiptarë.

“The Albanian Files” i ideuar si një vepër që mund të fuste në historinë e Arkitekturës Autokratin e Iluminuar shqiptar (si e cilëson arkitekti holandez De Graaf) është një dëshmi se si ka funksionuar përfshirja e firmave të huaja të arkitekturës (disa me shumë reputacion në Europë) në “bumin ndërtimor” të Tiranës dhe pjesëve të tjera të Shqipërisë. Kundërshtarët e Ramës në Tiranë po mundohen ta përdorin si një provë të korrupsionit dhe të shkeljes së ligjeve shqiptare, por unë nuk kam ndërmend të merrem me këtë pjesë, sepse nuk e kam lexuar librin dhe njëkohësisht nuk i njoh ligjet shqiptare.

Por di diçka themelore, që arkitektët e huaj që kanë punuar në Shqipëri pas ftesave personale të kryeministrit ose të Kryetarit të Bashkisë(kur ishte i tillë) për projekte që nuk financohen me para publike kanë shkelur minimumi etikën e arkitektit dhe ndoshta ligjet e vendeve të tyre. E them këtë se kudo (në demokracitë e zhvilluara) ka ligje që detyrojnë arkitektët të sigurohen për burimin financiar të investitorit që ju paraqitet, si dhe për reputacionin e tij financiaro-ligjor. Sigurisht ata janë aq të zgjuar sa të dinë se nuk mund të proçedohen për shkelje të ligjeve të vendeve nga vijnë, kur “krimi” kryhet në territorin e një vendi tjetër.

Gjeta listën e 60 studiove dhe arkitektëve të angazhuar në libër dhe me një kontroll të shpejtë të 30% të tyre (zgjedhje rëndom) pashë se ishin kryesisht studio italiane, portugeze dhe spanjolle. Nuk hasa në asnjë gjermane (veç BOLLES+WILSON e cila dominohet nga arkitekti sharlatan australian Peter Wilson), asnjë amerikane dhe vetëm në një firmë shumë të vogël kanadeze, të quajtur Archi Tectonica. Nuk mu duk e rastësishme sepse di që firmat e Amerikës së Veriut janë shumë të kujdeshme në projektimin e objekteve që financohen nga burime të dyshimta. Në ndryshim nga vende të tjera, veçanërisht FBI e ka krahun e gjatë dhe e shtrin edhe në vende të tjera.

Për ruajtjen e etikës tek italianët nuk besoj shumë, se edhe nëse janë firma shumë të njohura, në Itali ka një problem të madh në projektim. Eshtë vendi që ka më shumë arkitektë pr numur popullsie se sa çdo vend tjetër në botë. Në Firence, një arkitekt italian më thoshte me seriozitet, se vetëm në Firence ka po aq arkitektë sa ka e gjithë Franca. Edhe pse ishte ekzagjerim, është e njohur tepria e arkitektëve në Gadishullin Apenin.

Gjithashtu ka shumë studio portugeze, një vend të cilin nuk e njoh si kulturë dhe ligje, por që deri në fund të shekullit që kaloi nuk ka qënë në pararojën e arkitekturës botërore.

Ndaj nuk më duket aspak e çuditshme, që këto studio, të cilat kanë marrë pagesa të mira nga projekte të diskutueshme dhe në shumë raste prej investitorësh të dyshimtë, të jenë të gatshme të shkruajnë diçka rreth projekteve të tyre në Shqipëri kur ju kërkohet nga Bamirësi Rama. Edhe për ta është një lloj reklame falas.

A i bën kjo lapangjozë?

Për të mos qënë plotësisht i prerë, po them se i bën “thuajse lapangjozë“.

Nëse veç biznesit, si motivim ke edhe reputacionin si profesionist me dinjitet, apo edhe ndihmën për një vend mesdhetar, që ka dalë nga Diktatura dhe po shkon drejt Demokracisë dhe përparimit, atëhere duhet të jesh më i matur në përfshirjen në projekte që nuk duken dhe aq të pastër.

Por starkitektët (sipas Ramës) zgjodhën të vijnë, të projektojnë shpejt, të marrin paratë dhe të ikin. Më pas edhe të lavdërojnë Kryeministrin autokrat dhe veprat e tyre në një libër, që në më të mirën e rasteve është një dëshmi e një dukurie “perverse” në arkitekturën e sotme.

A duhet të përulemi para tyre se disa mund të kenë marrë Pritzker dhe disa të tjerë çmime të tjera me rëndësi në arkitekturë?

Unë jam i gatshëm të heq kapelen para tyre, por edhe t’ju hedh një “bajgë“ mbi projektet shqiptare dhe mbi librin e tyre “The Albanian Files”.

 

“Mos e diskuto!”

“Mos e diskuto!” është për mua një nga shprehjet më idiote, që përdoren sot e dhjetra vjet më parë në anët tona. Ndoshta në garë edhe për të marrë kurorën e idiotsisë.

Eshtë shprehje tepër e përqëndruar e sigurisë të atij që tregon diçka që di mirë. Ose edhe miratim i vendosur për diçka që një tjetër ka thënë, por “i sigurti” i ve vulën.

Ndoshta në vitin 1991, kur posa ishim hapur ndaj botës, një mësues matematike, i cili punonte edhe si metodist pranë Seksionit të Arsimit, tregonte para kafes, diçka për leksionin e një amerikani ku kishte qënë i pranishëm dhe vinte theksin tek siguria e tij. Gjithashtu theksonte se gjithnjë kishte pasur shumë besim tek njerëzit që flisnin me siguri rreth asaj çka dinin.

Unë isha më i riu në grupin prej 4-5 vetësh dhe nuk e pashë të udhës ta kundërshtoja. Veç nga përvoja e jetës, kisha parë që më të sigurt në ato që thoshin ishin ata ose ato që nuk kishin shumë mend, ose nuk dinin shumë rreth subjektit për të cilin flisnin. Gjithashtu, që në fundin e të mesmes, kisha dëgjuar për teorinë e sferës në fushën e njohurive dhe që më ishte dukur tepër e logjikshme edhe pse mund të mos jetë e përkryer. E mbajta brenda vetes frazën: “Më të sigurtit janë budallenjtë!”, sepse do tingëllonte si një “menderosje” e hapur ndaj mësuesit të matematikës. Me mendje pyesja se si ky njeri i mënçur, me një përvojë kaq të gjatë arsimore, që ka dëgjuar shumë folës, mes tyre dhe nxënës të panumurt, mund t’i lenë kaq mbresa “të sigurtit”.

Edhe të tjerët që ishin të pranishëm nuk thanë ndonjë gjë në mbështetje apo ta kundërshtonin, por asnjë syresh nuk tha “Mos e diskuto!” Kishin aq mend sa të kishin kuptuar gjatë jetës për rëndësinë e “dialogut dhe diskutimeve”.

Më pas, kur emigrova, pashë se njerëzit ishin më pak të sigurt në ato që thoshin. Madje sa më shumë dinin , aq më pak e tregonin sigurinë, madje të linin përshtypjen se kishin një modesti të tepruar. Por e vërteta është se pikërisht se ishin profesionistë të zotë, dinin më tepër rreth atyre që s’dinin. Dhe kjo vlente për arkitektët, avokatët, mjekët, pedagogët e universiteteve, të cilët kam patur fat të takoj dhe të këmbej një bisedë. Gjithashtu janë ata që dëgjojnë më me durim dhe vëmendje.

Edhe përdorimi i shprehjes “take it to the bank!”, që është një formë e “mos diskuto!” përdoret shumë rrallë dhe vetëm në ndonjë debat të ashpër politik.

Sigurisht që edhe këtej ka plot budallenj. Edhe plot që dinë më pak se mesatarja në profesionet e tyre, se sa për kulturë të përgjithshme, të duket se kanadezi mesatar nuk është më i kulturuar se shqiptari mesatar. Por të ze malli për dikë që të tregon gjithshka me një siguri absolute, e vërtetë apo jo. Ndoshta atmosfera e përgjithshme shoqërore nuk e ndihmon një qëndrim të tillë.

Kam shkruar para disa vitesh, që “çmalljen” me këtë zakon të anëve tona, e pata ndërsa bëja muhabet më këmbë me një shofer autobuzi labo-amerikan, të linjës Nju Jork – Niagara Falls. Ai po më tregonte se luftën në Irak e kishin nisur Xhorxh Bush Jr, Dik Ceni dhe Donald Rumsfeld për të ndarë 6 miliard që sillte ajo luftë mes tyre. Me përulje e pyeta: “Po Sekretarit të Shtetit nuk i dhanë ndonjë gjë?”

“Jo! Mos e diskuto!” më tha i sigurt dhe më pas hipi në autobus për tu kthyer në qytetin e ri të tij, që nuk ishte më Vlora, por Nju Jorku.