“Rrahjet e gjoksit” pasi kalojnë shumë vite

“Po ore me gropë e kemi gjoksin!” ishte përgjigja, që i dha dikur një vlonjat një shkodrani, që mori më pas një koment të goditur, jo dhe aq të këndshëm për tu shkruar këtu. E njohur si një cilësi e “trimave të Labërisë, Kurveleshit dhe Mallakastrës së Egër”, rrahja e gjoksit nuk është një karakteristikë thjesht e asaj zone të Shqipërisë së Jugut, por edhe vendeve të tjera në Shqipëri dhe në Ballkan. Kryesisht kap ata njerëz (përgjithësisht meshkuj), që e kanë të domosdoshme mburrjen me vend dhe pa vend, që mund të mos jetë e shkaktuar nga komplekse pasigurie. Krijohet një traditë e këtij lloj egoizmi, që është sintetizuar në togfjalëshin “rrahje gjoksi”. (Në zona veriore të Shqipërisë, ka një lloj tjetër rrahje gjoksi me të dy duart, që kryhet si rit gjatë funeraleve, por nuk lidhet me temën që po prek në këtë shënim.)

Unë nuk kam bërë ndonjë analizë të mirëinformuar se pse u krijua kjo traditë në ato zona malore, tepër të ndara nga anë të tjera të Shqipërisë, por të njohura për trimëri si edhe për grabitje. Ndoshta ajo mënyrë jetese, pa u lodhur shumë në punë, por duke u “stërvitur” për të grabitur gjërat e të tjerëve, mund që ka sjellë edhe këtë cilësi të zhvilluar gjatë darkave të gjata me raki të fortë, shumë mish dhe me këngë të gjata me iso. Të qënit kokëulur me siguri që konsiderohej dobësi dhe nëse nuk arrije të tregoje për “trimëritë“ e fundit dhe të së kaluarës ndoshta mund të mos kishe vend në sofër.

Por le t’i lemë lebërit në “heroizmin” e tyre dhe në këngët polifonike, që zgjasin deri në të gdhirë dhe të merremi me “mburrjet dixhitale”, ose “mburrjet e printuara” që hasen sot mes njerëzve, të cilët e quajnë veten intelektualë dhe e shtrojnë nëmediat sociale apo edhe në libra të botuara me paratë e xhepit të tyre.

Edhe pse mund të mos e kenë pasur një cilësi të shprehur rregullisht më parë, njerëz me një shkollim të mirë, që kanë pasur veprimtari profesionale, shoqërore apo administrative në një kohë të largët (kryesisht në periudhën e Diktaturës) rreken që të shkruajnë “të bëra” dhe “të pabëra”, tek të cilat me “shumë marifet” paraqitet “rrahja e gjoksit”. Mund të jenë sportistë të shquar ose jo, artistë të mirë dhe mediokër, administratorë të zellshëm ose dembelë, ish studentë të nivelit të mirë, por dhe nga ata që mezi kalonin në vjeshtë.

Pse ndodh kjo dukuri në shekullin e XXI?

Arsyet mund të jenë të ndryshme, që nga përpjekjet për të marrë ndonjë “pension special”, “kompleksi i Osman Gazepit” dhe deri në “autosugjestionimin” – “unë nuk kam qënë ndonjë çapaçul”. Duket sikur nuk i sjellin ndonjë dëm kujt, por për mua, që e gjykoj se nga Historia e Madhe, por dhe nga të Voglat mësohet shumë, më duket se është e dëmshme. Ndaj nuk hezitoj t’ja u bëj “bromp” edhe pse shumë miqve të mij ju duket marroke ajo që bëj unë shpesh.

Por nuk më pëlqen, që një artist në moshën 20 vjeçare, të krijojë një përfytyrim të gabuar për një kohë të vështirë, për një institucion të caktuar artistik, apo dhe për artistë të caktuar. Pashë para disa muajsh një video të aktorëve të rinj korçarë, që shkonin në tufë t’i uronin ditlindjen Koço Qëndros, që ishte një gjest tepër njerëzor. Por mes tyre kishte nga ata që intervistoheshin dhe theshin se donin të mësonin shumë nga arti i aktorit Qëndro. Nuk ka ç’të mëohet nga ai Art! Dhe ndoshta nuk ishte i ndjeri Koço, që kishte krijuar “legjendën e Harpagonit”, por të tjerët.

Dhe kjo vlen për shumë raste, si ai i një mësuesi muzike që shkruan në një libër se Shkolla e Muzikës ishte krijesë e tij, e një administratori, që pasi lexon ditaret e mbajtura në Kohën e Diktaturës, rrëfen se ai pat bërë ngritjen e nivelit në Arsim, Kulturë dhe Sport e ndoshta edhe në Shëndetsi.

Historia nuk është Opinion. Ajo që ka ndodhur, edhe pse nuk mund të karakterizohet në mënyrë njëngjyrëshe, ka ndodhur me një prirje të caktuar dhe me një rezultat të caktuar.

Në kohën e Diktaturës njerëzit punuan dhe jo çdo gjë ishte e shkuar dëm. Por ishte më e shumta, sepse i tillë ishte Sistemi dhe ata që “rrahin gjoksin” se kanë bërë çudira, dashje pa dashje i bëjnë ende shërbim atij Sistemi.

Të dashur 70, 80 dhe 90 vjeçarë, lerini të tjerët të shkruajnë për ato që kini bërë!

Bashkëkohësit ju kanë njohur për cilësitë e mira, por edhe për veset, që janë të pranishme tek kushdo. Nëse nuk jini në gjendje të shkruani për të gjitha, atëhere do dukeni qesharakë, pak a shumë si ai labi nga Kuçi, që thoshte krenar: “Nuk e them për mburrje por jam nga Kuçi, zemra e Labërisë!”

“Rilindja” e qëndrave të qyteteve shqiptare

Një mik i mirë i imi, i cili jeton në Amerikë, kishte bërë një udhëtim dyjavor në jug të Shqipërisë pas shumë vitesh, që nuk kishte qënë në Atdhe dhe kishte mbetur i befasuar. Nuk e pyeta se kur kishte qënë për herë të fundit në qytetet, të cilat i kishin lënë mbresa të pashlyeshme, por nuk kishte shumë rëndësi, se dhe unë nuk mbahet mend se kur kam qënë herën e fundit në Përmet, Berat dhe Fier, që ishin disa nga qytetet që e kishin befasuar ve]anërisht me ndërhyrjet në Qëndrat e tyre.

Ai pat pirë disa mëngjese kafe në qëndër të Beratit dhe i ishte dukur di]ka më e mirë se qëndra një qyteti të të njëjtës madhësie në SHBA. Edhe pse nuk e kam parë qëndrën e rinovuar të Beratit, e besoj, sepse vetëm të shohësh Mangalatin nga një tryeze kafeje jashtë, është vërtet një pamje që nuk e has kudo. Unë nuk di se si është ndryshuar Fieri, Përmeti apo Lushnja, se nuk kam qënë në ato qytete, që në kohën e Diktaturës së Merhumit.

Dyshimi im (jo i bazuar) rreth ndërhyrjeve të Rilindjes Urbane vinte vetëm nga ato ]’kisha parë në Tiranë, Kor]ë dhe në Golem. Edhe në Elbasan kam kaluar në qëndër dhe nuk më ka lënë përshtypjen e një transformimi rrënjësor estetik

E kam përmendur për Tiranën, që është shembull ilustrues se si Liria Ekonomike vepron për mirë. Tirana e vitit 2025 është shumë më e mirë se ajo e vitit 2004, por e keqja e madhe e saj është se financimet e shumta në ndërtim janë “kanalizuar “keq dhe kanë ndodhur dëme të mëdha, sidomos brenda Unazës së Vogël, dëme këto që janë prekur nga shumë kritikë të arkitkturës ose edhe të fushave të tjera.

Nisur edhe nga ndërhyrjet tepër të këqija në qendrën e Kor]ës, për të cilat është stërshkruar, nuk ka qënë tepër e palogjikshme që të vija në dyshim Rilindjen Urbane të qyteteve të tjera të Jugut. Por gjithashtu unë rezervoj të drejtën të “flak dyshimet” nëse vizitoj Përmetin dhe “le mendjen” nga bukuria arkitekturore e qytezës provinciale të viteve ‘80. Atëhere do ja marr me siguri një avazi përmetar dhe të thurr vargjet “O Përmet o xhenet!’ , madje edhe të mendoj të vendosem në atë vendbanim me njerëz të butë. (Nuk ndodh kurrë asnjë krim.)

Për tu rikthyer në përpjekja e Ramës, që donte t’i kthente qytetet tona, si “ato zonjat që vishen mirë dhe bëjnë edhe një makiazh të hijshëm”, mendoj se ja ka arritur suksesit edhe pse paratë e taksapaguesve janë vjedhur pjesërisht. Miku im (vizitor i Jugut) është i dyti shqiptaro-amerikan (me mend), që këmbëngul se Shqipëria është një vend me zhvillim arkitekturor dhe me jetë qejfi, që i bën të mendojë rikthimin thuajse të plotë në Atdhe.

Të dy madje nënvizojnë edhe shërbimin e shkëlqyer në lokalet shqiptare, qofshin bare apo restorante. Unë nuk di se në cilat lokale shkojnë ata, por kur kam qënë në Tiranë dhe në Kor]ë, kam hyrë edhe në “qylhanka”, por edhe në lokale mbi mesatarët. Nuk kam shkuar në Sheratoni në Tiranë apo në Vila Borgjeze në Kor]ë, por në disa vende kam qënë. Kërkund nuk kam “lënë mëndjen” nga shërbimi, por ndoshta më ndodh se jam i prirur të gjej të meta. Shembuj anekdotikë mund të përmend plot, por nuk dua të dal nga fusha e arkitekturës, e cila nuk varet aspak nga sjellja e kamarierëve, banakierëve apo pastrueseve.

Edhe në interieret e lokaleve gjeja po të njëjtin parim të Ed Ramës – gra të pispillosura me makiazh të mirë, që të lenë mbresë kur hyn.Vërtet janë shumë më luksozë se restorantet që kanë të njëjtat ]mime në Kanada apo në SHBA. (Banjot lenë pak për të dëshëruar, por edhe zonjat që pispillosen nuk janë gjithnjë tepër higjenike.) Pra pronarët kujdesen që mjediset e brendëshme të jenë të një klasi të lartë. Ve]anërisht në Tiranë. Por mua më tepër se lokalet, në një qytet që vizitoj, më duhen më shumë hapësirat, qarkullimi i lehtë i mjeteve, pjesët e gjelbëruara dhe këndet e lojërave të fëmijëve, pasqyrat ujore dhe ndërtimet që nuk i bëjnë hije njëri tjetrit.

Nuk i kam gjetur këto në Tiranë, Kor]ë dhe Elbasan.

Do i gjej vallë në Përmet?

Atëhere do them me plot gojë, që mezi po pres Rilindjen Urbane 2.0.

I kryqëzuari

E ndesha të kryqëzuarin

Jo në një pikë ku udhët ndahen;

Drejt lavdisë të shpije e para

Dhe drejt mundimit e dyta të degdis.

Ai buzëqeshte hidhur

Me sytë në një pikë përqëndruar

Bujar,

Jetën po e falte pa ditur se kujt,

Gjithshka tjetër e kishte dhuruar që në lindje.

Bekimin,

    Mirësinë,

        Dashurinë pa kushte,

Në të largëtin vend,

Ku korbat krrakaritnin mbi një lis.

Kishte zbritur nga kryqi

Dhe më shtronte para bukë dhe verë

Në një tryezë druri të thjeshtë

Duke më lënë përshtypjen

Se isha i panjohur për të

Dhe pse më kishte njohur menjëherë,

Unë mëkatari

Nuk hiqja dot trupit krenarinë time të kotë,

Dërdëllisjet me njohuri të cekëta

Humorin e fshehur në kindat e buzëve

Gjthshka tjetër vanitoze që ka kjo botë.

Ai buzëqeshi pa më parë

Dhe më pa edhe me të tijën prekje.

Nuk munda ta kuptoja kurrë se ç’mendoi

A brenda kryeve të mija ishte gjithë kohën

I kryqëzuari aq i përbotshëm,

Për të cilin u betova

Se nuk do e shoh më deri në vdekje

Në “Belvedere në Vienë“

Nuk di pse sa herë përmendet Viena, më vijnë ndërmend vargjet “Në Belvedere në Vienë,/Sikur pashë Skënderbenë!” Tani nuk kujtoj as se cili patriot i kishte bërë këto vargje, pasi kishte parë në Muzeun e Belvederes, përkrenaren dhe shpatën e Gjergj Kastriotit. Sigurisht që pat ndodhur pasi ishte krijuar Miti i Skënderbeut nga Rilindasit, si domosdoshmëri pët të zgjuar ndjenjën kombëtare dhe për të patur mundësi “të bëhej Shqipëri”.

Edhe pardje, në një lokal në Amerikë, me pronarin shqiptar hyra në diskutimin pa krye rreth Skënderbeut, shqiptarëve dhe faktit që ne jemi” më të vjetrit në Europë“. Nuk di se sa avantazh na krijon ndaj të tjerëve, që kanë ardhur pas nesh në Europë, por fakti, që “në Belvedere në Vienë“ tani nuk kemi as shpatën dhe as përkrenaren e Skënderbeut diçka tregon rreth nesh. (Për hir të së vërtetës, objektet që na kanë bërë aq krenarë ne shqiptarëve ndodhen në një Muze tjetër të Vienës, por kjo nuk ka të bëjë shumë me thelbin e këtij shënimi.)

“Të ardhurit e vonuar” (me trenat e dytë, të tretë dhe të katërt) në Europë na lanë pas shumë shpejt, se ndërtuan disa qytetërime, objektet e të cilëve mbushin jo vetëm Belvederen, por dhe gjithë muzetë më të rëndësishëm të Europës dhe të botës. Nuk po ja u përmend emrat “popujve barbarë“, që jo vetëm erdhën më vonë se ne, por na vodhën edhe kulturën, artin dhe filozofinë dhe i ngritën si vepra të tyre, në territore të tjera. Madje nga inati i atyre “vjedhjeve të përbindëshme” ne vendosëm edhe të mos e shkruanim gjuhën tonë. Disa murgj, që nuk kishin me se merreshin në Mesjetën e vonë u përpoqën, por dhe ata e panë, që ne ishim një popull i vendosur, krenar dhe kokëmushkë, që nuk donim t’ja dinim se fqinjët tanë kishin alfabetet e tyre, shkruanin në pergamene dhe në letër, madje dhe përkthyen Biblën në gjuhët përkatëse. Ne u kujtuam kur i Sëmuri i Bosforit, u duk se nuk kishte shërim dhe tani, edhe pse kemi më të vjetrën gjuhë kemi atë më të rishmen të shkruar.

Por që na kanë vjedhur të huajt kjo është e provuar, se dhe dy gjërat më të rëndësishme të Kombit, që janë Përkrenarja me kokë dhie dhe Shpatën që bëri kërdinë në otomanët, na i kanë vjedhur austro-hungarezët dhe e ekspozojnë në Muzetë e tyre.

Më mirë të kishim qënë një popull hajdut!

Se tani do i kishim ne Muzeumet plot me objekte të rrëmbyera nga të tjerët.

E megjithatë rrjedhën e historisë nuk e ndërrojmë dot edhe pse si e ka thënë dikur Merhumi “ne e kemi çarë rrugën e historisë me Atë në dorë!” Dhe me Atë e kishte fjalën për Shpatën, por jo të Skënderbeut, se atë na e kishin vjedhur.

Ja dhe tani, që e kemi vënë si në vijë, në vendet e para jemi vetëm për trafikun e “Miellit”. Me “miellin e duarve tona” kemi bërë goxha para dhe kemi ndërtuar bina të larta në Tiranë dhe vendpushime luksoze në Jug, por sërish nuk na vlerësojnë sa duhet, madje na vonojnë hyrjen në Europë, neve, që e kemi shpikur Europën. Se ne ishim të parët!

Ky Skënderbeu i ri (sipas Spiropalkës) dhe Ismail Qemali i Ri (sipas berberit të Ramës) po bën ç’është e mundur, por sa na afron për të na futur, dalin do “korba dhe sorra” dhe e pengojnë. Tamam si Hamza Kastrioti dhe Ballaban Pasha në kohën e Gjergj Kastriotit. Po ata e gjetën vendin dhe shumë shpejt do e gjenë edhe këta trashëgimtarët e tyre, se ne “trenin e Europës” do e hipim ose më 2030, ose më 2035, ose shumë shumë më 2040. Atë vit Rama do jetë 76 vjet, Di Lana 70 dhe Zeqineja në kulmin e mesogruarisë së saj.

Me siguri që do marrim edhe përkrenaren dhe shpatën.

(Me këtë të fundit nuk dimë se çdo bëjë Rama se përkrenarja është dy tre numura më e madhe.)

Emigrantët, emigrantët, emingrantët!

Unë jam vetë emigrant dhe a priori kam predispozicionin të jem në anën e tyre. Edhe të të paligjëshmve. Por në këtë shënim do mundohem të jem sa mundem objektiv.

Ngjarjet e dy viteve të fundit dhe veçanërisht kriza në Ceuta, të bëjnë të mendosh më thellë rreth problemeve që lidhen me emigracionin masiv të paligjshëm.

Kur shkruaj ngjarjet e dy viteve të fundit, kam parasysh fushatën e Trump dhe periudhën e veprimtarisë së ICE kryesisht, por edhe të gjithë retorikën “anti-emigracion” në Europë dhe forcimin e partive të ekstremit të djathtë në vendet e zhvilluara europiane.

Trump e nisi keq me “ latinot’ në fushatën e fundit, por kjo ishte një nga pikat që e ndihmoi më shumë, madje edhe tek emigrantët europianë të kohëve të fundit si dhe tek “latinot e stabilizuar” vetë. Ishte njëdemagogji tepër efikase dhe që u shoqërua me operacione tepër “joamerikane” të trupave të ICE me maska dhe që solli një dukuri të pangjarë në 100 vitet e fundit të shtetit amerikan. Pati solidarizim me emigrantëtë që kapeshin nga njerëzit, por mijëra u deportuan, madje edhe në Salvador, ku kushtet e burgjeve janë të tmerrshme.

Kjo të forconte bindjen se një pjesë jo e vogël e amerikanëve janë racistë dhe i urrejnë emigrantët e ligjshëm apo të paligjshëm dhe veçanërisht kur nuk janë të bardhë.

Në vendet e zhvilluara europiane është diçka e ngjashme tash e 30 vjet. Menjëherë pas rënies së Murit të Berlinit nuk ishte e tillë, madje edhe anijet e tejmbushura me shqiptarë u pritën mirë në Bari dhe Brindizi. Por më vonë, vit pas viti, paknaqësia ndja emigrantëve u rrit dhe sot e gjithë Europa është thuajse e gatëshme të vendosë barriera dhe mundësisht t’i nisë në Afrikë dhe në Azi më të shumtët e emigrantëve.

Por a mund të ndalohet lëvizja e lirë e njerëzve, e cila është e natyrshme, me rregulla dhe kufij të cilat nuk janë të natyrshme?

Unë jam për një rikthim në kohët pa kufij, kur popullsitë nomade (si grupe kafshësh të zhvilluara) lëviznin nga një vend në tjetrin. Kështu e kishte krijuar Natyra!

Qëndrimi im mund të jetë disi naiv dhe ekstrem, por ajo që është e natyrshme në këtë kohë, kur ekonomitë janë të ndryshme, respekti ndaj institucioneve është i ndryshëm, të drejtat e njerëzve respektohen në mënyrë të ndryshme, njerëzit që jetojnë në vendet e varfra dhe ku regjimet janë shtypëse të kërkojnë të jetojnë në vende të pasura ku ka më shumë liri.

Madje nëse nuk ka mundësi pune në këto vendet e pasura asnjë njeri nuk do të shkojë atje.

Edhe në shqipëri po shkojnë gjithnjë e më shumë emigrantë, madje këto ditë qeveria lidhi një marëveshje me Vietnamin për 20 mijë punëtorë.

Kuptohet, që edhe pse nuk ka ndonjë protestë tani do ketë më vonë kundër emigrantëve (madje ne na bijen në hise edhe këta vietnamezët e shkurtër, që nuk ndihin në përmirësimin e racës shqiptare).

Por deri sa të mos ketë një ulje të diferencave të mëdha ekonomike dhe të lirive njerëzore midis vendeve “erërat e emigrantëve do fryjnë nga vendet me presion më të madh drejt atyre me presion më të ulët”, sikundër fryjnë erërat në Glob.

Ndaj mjaft me thirrjet histerike që tregojnë me gisht për keq: “Emigrantët, emigrantët, emigrantët!”

Pse dëshpërimi të shpie në veprime të dëshpëruara?

Më shkoi kalimthi në mendje kjo pyetje dhe nuk pata zellin për të “gërmuar” se ç’kanë shkruar të mënçurit e dy shekujve të fundit rreth saj. E dija që do ishte një “qorollisje” shumëmujore mes shkrimeve të Frojdit, Jungut, Sartrit dhe ndoshta edhe të Niçes, Dostojevskit dhe Kamysë. Mund të ketë edhe tëtjera mendje të ndritura, që besoj se i kanë dhënë një përgjigje të përafërt se për një përgjigje shteruese ma merr mendja se nuk ka se si t’i jepet. Pa mundur të krijosh klasifikime të marëdhënieve të “dëshpërimit” me veprimet që rrjedhin më pas them se është e pamundur. Dhe klasifikimet duhet të jenë shumë të vështira se ka miliona raste tepër të larmishme “të dëshpëruarish”.

Nuk dua të fut në këtë kategori të veprimeve të dëshpëruara “vetvrasjen” se ajo është një gjendje e çastit dhe që lidhet me një problem serioz të shëndetit mendor. Balanca të caktuara kimike prishen dhe shpien dikë në depresion (nuk është e njëjta gjë me dëshpërimin) dhe në një çast fatal prishja e balancës është aq goditëse sa shpëtimi i vetëm gjendet tek likuidimi i vetvetes.

Po marr një rast ekstrem të një veprimi të dëshpëruar, që kalon kufijtë e logjikës më të thjeshtë njerëzore, madje edhe të kafshëve. Dy prindër në moshë të kaluar në Greqi nuk arritën të pranon vdekjen e djalit të tyre të vetëm që vuante nga një sëmundje e rëndë. Nuk e raportuan vdekjen e tij dhe e mbajtën për disa javë në apartamentin ku banonin të tre, me shpresë se një çast do rikthehej në jetë. Eshtë vërtet rast shumë i rrallë, por nuk është i vetmi. Për mendimin tim nuk ka se si klasifikohet as si sëmundje mendore, sepse i kishte kapur të dy njëkohësisht. Dhe sëmundjet mendore nuk janë ngjitëse.

Por nëse ky është një rast tepër ekstrem, janë të shumta të tjera raste ku nuk arrihet të kuptohet se ku nis dëshpërimi, ku vazhdon shpresa që duhet të kishte humbur dhe ka mbetur jo vetëm e gjallë por dhe e fortë dhe ku mbyllet ky proces sa i palogjikshëm aq edhe tortutrues jo vetëm për atë që e kalon, por edhe për të tjerët që mund të jenë pjesë e ngjarjes.

Rastet më të zakonshme janë ato të “humbjeve” në dashuri, kur një nga partnerët është plotësisht i lirë dhe i qetë nga marëdhënia e mbyllur, por tjetri vazhdon të shpresojë në rikthimi dhe të kryejë veprime që jo vetëm dëshmojnë për humbje të respektit për veten (self respect), por e bëjnë edhe qesharak/e faqe ish partnerit ose të njohurve të ngjarjes. Dhe në shumë raste nuk ka të bëjë as “kompleksi i inferioritetit”, as të qënit “irracional” dhe as sindroma të caktuara të njohura tashmë nga psikologjia apo edhe nga psikiatria.

Përse ndodh? A thua është pjesë e një “deformimi” të duhur në mendjen e shumicës së njerëzve dhe që ka të bëjë me ekzistencializmin? ( i duhet hedhur një sy Sartrit ndoshta në vjeshtë).

Më vejn në mendje dhe një rast tjetër , të cilin kur e kam dëdgjuar më është dukur tejet tragjik. Një punonjës i një zyre kuadri në kohën e Diktaturës kishte një bashkëshorte shumë të bukur. Dy ose tre “degistë“, që dëshëronin ta shtinin në dorë gruan e tij i zhdukën nga zyra një dokument shumë të rëndësishëm , për të cilin jo vetëm e përjashtuan nga Partia, por e futën edhe në burg. Pas 6-7 vitesh, kur doli nga burgu dhe e shoqja e kishte ndarë dhe duket kishte nisur jetë tjetër, i bindur që dokumentin nuk e kishet humbur, por diku duhet të gjendej, për të rikthyer jetën e parë, filloi të kërkonte kudo dhe veçanërisht në fushat ku depozitoheshin plehrat. Disa vjet me rradhë.

Ndoshta nuk ishte veprim aq alogjik sa i prindërve grekë të djalit të vdekur, por ishte shumë larg normalitetit e megjithatë ai nuk kishte as nevojë të kurohej dhe vazhdonte jetën normalisht. Shkonte tetë orë në punë dhe të gjithë kohën e lirë ja kushtonte kërkimit të atij dokumenti, që do i sillte gruan, do e shfajësonte në sytë e njerëzve dhe mund ta rikthente në Parti.

Eshtë vallë marrëëzi që njerëzit kërkojnë të rikthehen në kohët e bukura të tyre?

Ndoshta Sartri do më ndihmojë në vjeshtë dhe unë besoj se do i rikthehem kësaj pyetjeje edhe pse mund të duket si përpjekeje e “dëshpëruar” për të zgjidhur një enigmë të pazgjidhshme.

“Gjynahet” e të huajve ndaj nesh

Qyteti jonë nuk ka një histori shumë të gjatë. Shkon jo më shumë se 5-6 shekuj që në fillimet e tij. Disa ngjarje historike të Korçës, që kanë qënë shumë sinjifikative në kohën e tyre, ende kanë mbetur të pasqaruara mirë nga të huajt e përfshirë në to dhe sidomos shtetet përkatëse ende nuk kanë kërkuar falje publike ndaj popullit të Korçës, ndërsa disa korçarë, sipas interesave të tyre të menjëhershme, përkulen me një lloj admirimi servil ndaj ambasadorëve apo nëpunësve të huaj të këtyre vendeve.

Po e filloj nga më e hershmja në kohë:

• Shteti italian nuk ka kërkuar falje për vrasjen e 59 civilëve dhe plagosjen e 120 të tjerëve gjatë demonstratës paqësore të 9 shtatorit 1943, me rastin e Rënies të Italisë Fashiste. Gra dhe fëmijë ishin mes të vrarëve dhe të plagosurve. Nuk dihet mirë se ç’marëveshje mund të jetë bërë mes Enver Hoxhës dhe italianëve menjëherë pas luftës, por fakt është që familjet e viktimave nuk kanë pasur me sa di unë asnjë përfitim financiar. Madje edhe ngjarja vetë në atë kohë ishte lënë plotësisht në heshtje.

• Shteti francez nuk ka kërkuar falje për pushkatimin e heroit të Korçës Themistokli Gërmenji më 9 nëntor1917. Deri vonë ai gjyq dhe hetimi ka mbetur në sekret të plotë, me pretendimin e palës franceze se dosje e asaj natyre duhej të hapej pas 100 vitesh. Edhe pas vitit 2017 nuk është bërë i qartë se cili ka qënë qëndrimi i shtetit francez. Marëdhëniet e diktaturës me Francën ishin edhe më enigmatike se sa me Italinë, pasi dukej se Hoxha kishte me ta marëdhënie më të mira se me çdo shtet perëndimor. Por edhe tani Frankofonët korçarë thurrin lavde për Francën dhe nuk harrojnë të vendosin lule në Varrezat e Francezëve çdo 11 nëntor edhe pse të rënët ishin ushtarë (më të shumtët nga kolonitë e Francës)që nuk kishin përse të luftonin në trojet tona.

• Shteti grek nuk ka kërkuar falje për Masakrën e Panaritit të 10 korrikut 1914, ku andartët grekë vranë dhjetra fshatarë të pambrojtur muslimanë, madje edhe brenda xhamisë së fshatit. Edhe pse nuk ka një numur të saktë, thuhet që kanë qënë thuajse 400 të vrarë, mes të cilëve më të shumtët gra dhe fëmijë. Kjo ngjarje ka qënë më e vështirë për t’u sqaruar dhe përgjegjësia i takon më shumë Mbretërisë së Zogut se Diktaturës së Hoxhës. Pas Luftës së Dytë, marëdhëniet me Greqinë ishin shumë të acaruara pasi ata mbanin aktive gjendjen e Luftës të shpallur nga Qeveria Kukull shqiptare e Vërlacit dhe për më tepër, ne u implikuam në luftën e tyre civile. Gjithsesi, politika e shtetit shqiptar pas 1990 ndaj Greqisë ka qënë gati servile. Grekofonët e Korçës ju “kanë shtruar qilimin e kuq” gjithnjë përfaqësuesve të shtetit grek pa kërkuar asnjëherë prej tyre një njohje të Masakrës dhe kërkim ndjese.

Këto janë vetëm pjesë të historisë të një zone të Shqipërisë, por të tilla ka gjithandej, të shkaktuara nga Turqia, Italia, Greqia, Sërbia dhe Bullgaria. Për fat të mirë, ushtritë tona nuk kanë hyrë ndonjëherë në territoret e këtyre vendeve që edhe ata të justifikohen me reciprocitet.

Historia nuk duhet harruar edhe sikur masakrat të falen. Në minimum ato duhet të shërbejnë si “krefi” kur negociohet mes vendit tonë dhe vendeve që “na kanë rënë më qafë“.