A ishte agjent i huaj “Profesori” i Liseut? (fund)

 

(vijim)

Në gushtin e vitit 1943, kur kapitullimi i Italisë Fashiste pritej të ndodhte nga dita në ditë, me sugjerimin dhe ndërmjetësinë e anglezëve u organizua Konferenca e Mukjes. Eshtë e natyrshme që anglezët, si ‘sponsorizuesit” e formacioneve ushtarake të të gjithë krahëve, e kishin autoritetin të “imponoheshin” për këtë Konferencë bashkëpunimi. Ngjarja në fjalë, vendimet e saj dhe denoncimi janë interpretuar dhe interpretohen në mënyra të gabuara, qëllimisht ose jo. Nuk do merrem me to, por do jap idenë time si e shoh atë zinxhir ngjarjesh dhe rolin e Enver Hoxhës.

Unë mendoj se revoltimi i emisarëve jugosllavë, kur lexuan Vendimin e Mukjes nuk ka të bëjë aspak me Kosovën. Cështja e territoreve shqiptare atje ishte lënë e hapur. Jugosllavët (që drejtonin PKSH-në) e gjykonin që komunistët kishin lëshuar terren ndaj Ballit për ndarjen e pushtetit ndaj duhet të tërhiqeshin nga marëveshja. Duke qënë se Fronti edhe pa ndonjë kontribut të dukshëm, kishte bërë më shumë se Balli gjatë atyre viteve, nuk kishte kuptim të pranonin paritet, që mund t’i shpinte në një humbje të sigurt elektorale pas përfundimit të luftës në favor të Aleatëve. Vetë Titoja kishte arritur të shmangte nacionalistët e Drazhe Mihajlloviçit, që përfaqësonin Mbretin Petar nga ndarja e mundshme e pushtetit në qershor të vitit 1943. Ndaj ishte e logjikshme për ta që PKSH të ndiqte të njëjtën linjë.

Titos dhe emisarëve të tij nuk ju bëhej vonë për Kosovën.

Idetë e një Federate Komuniste Ballkanike, kanë qarkulluar në Komintern që para Luftës së Dytë ndaj kam bindjen që çështja e Kosovës nuk kishte të bënte me prishjen e Marëveshjes së Mukjes. Ishte thjesht çështje Pushteti.

Teza kosovare është trumbetuar qëllimisht nga “humbësit e Luftës” për të justifikuar mjaft veprime kolaboracioniste të kryera gjatë pushtimit italian dhe më tepër akoma gjatë pushtimit gjerman. Edhe të tjerë komunistë të goditur nga Hoxha, kanë përdorur “kartën” e Kosovës në shumë raste, si në ekzekutimin e Ramize Gjebresë ashtu edhe në vrasjen e Zai Fundos, Mustafa Gjinishit, goditjen e Nako Spirut apo të ndonjë komunisti tjetër të rëndësishëm gjatë Luftës dhe pas saj. Edhe për pasuesit e Enver Hoxhës nuk është shumë keq që gjithë ato krime t’ju “faturohen” jugosllavëve.

Ka patur dhe shumë politika dhe qëndrime të tjera, të ndryshme nga ato të jugosllavëve, që tregojnë se Hoxhën nuk e “hiqnin lehtë“ nga hunda emisarët e Titos. Ambiciet e tij apo edhe “këshilla” nga të tjerë ndikonin jo rrallë në vendimet e tij.

Italia kapitulloi pa pasur ndonjë betejë të Brigadës së Parë Sulmuese të udhëhequr me trimëri nga shoku Mehmet Shehu. Një pjesë e ushtarëve italianë u dorëzuan, një pjesë u larguan për në Itali. Me italianët u larguan nga Shqipëria edhe shumë shqiptarë që kishin qënë në poste drejtuese në qeverinë kuislinge. Kishin të drejtë, se e dinin që feudo-komunistët do ishin të pamëshirshëm edhe me ata që nuk i kishin lyer duart me gjak.

Por duke ju kthyer tezës fillestare të këtij shkrimi më duhet të shtroj pyetjen – A mbetej Hoxha sërish në “borderonë“ e shërbimit sekret italian, apo i pat kaluar ajo dosje gjermanëve, apo amerikanëve që kishin marrë në kontroll Italinë?

Të gjitha arkivat dhe materialet e SIM-it i kaluan shërbimit sekret italian SID dhe edhe pse mund të kenë bashkëpunuar me amerikanët nuk është e pamundur që dosje shumë të rëndësishme edhe mos ja u kenë bërë të njohura. Ka gjithnjë marëveshje midis fuqive të mëdha ndërluftuese, që shërbimet sekrete të kenë vazhdimësi dhe të mos shkatërrohen. SIM ishte një shërbim informativ jo pak i rëndësishëm në Europë, Afrikë dhe Azi.

A mundet që SID dhe qeveritë italiane të kenë mbajtur dosjen e Enverit në heshtje edhe pas luftës, për ta patur në raste kur ju duhej ndonjë favor nga vendi i vogël i shqipeve? Nuk është e pamundur.

Edhe pse satelite e Jugosllavisë së Titos dhe më pas e Bashkimit Sovjetik, Shqipëria mbajti me Italinë marëdhëniet më të mira se me të gjithë fqinjët dhe fuqitë e mesme kapitaliste.

Ka një ngjarje të rëndësishëme në periudhën e fundit të Luftës në Shqipëri, kur një formacion ushtarak anglez donte të zbarkonte në Sarandë dhe nuk u lejua nga partizanët me urdhërin e Enver Hoxhës. Eshtë një qëndrim për të cilin nuk janë fajësuar kurrë emisarët jugosllavë. Ndikimi i sovjetikëve në atë kohë ka qënë zero.

E ka bërë Enveri për të qënë i sigurt se anglezët nuk do lejonin të bënte zgjedhje të manipuluara pas Luftës? Ka qënë i këshilluar nga një qeveri tjetër për të mos rënë Shqipëria nën influencën angleze sikundër do binte Greqia? Të dyja janë pyetje me vlerë të barabartë.

Ndonëse ndenji 4 vjet e gjysëm në Shqipëri si pushtuese dhe ishte shkaktare e shumë jetëve të humbura, pas Konferencës së Paqes në Paris, Italia i pagoi Shqipërisë vetëm 5 milion dollarë si dëmshpërblim, që ishte 25 herë më pak se sa i pagoi Jugosllavisë. Ka një masakër të italianëve në Korçë menjëherë pas Kapitullimit, ku autoblindat e ushtrisë italiane kositën 59 gra e burra korçarë që po demonstronin paqësisht dhe plagosën 120 të tjerë. Vetëm për ta, dëmshpërblimi i paguar nuk mjaftonte. Por Enver Hoxha asnjëherë nuk e përmendi në ndonjë fjalë të tij atë masakër dhe as denjoi të vinte lule në lapidarin e thjeshtë të gjithë atyre martirëve, që kishin dalë të festonin paqësisht lirinë e Shqipërisë. Historiografët komunistë e lanë vazhdimisht në heshtje me shpresë se një ditë do të harrohej dhe shteti italian nuk kërkoi kurrë falje për të.

Ka dhe shumë ngjarje të tjera të brendëshme italiane, gjatë kohës së Diktaturës, kur propaganda e Hoxhës është treguar e butë ndaj shtetit italian. Në “vitet e plumbit” ‘70-’80, edhe pse dënonte terrorizmin e grupeve neofashiste, propaganda zyrtare shqiptare nuk ju thurrte lavde atentateve të terroristëve të majtë edhe pse ata vepronin në të njëjtën mënyrë, që vetë “marksist-leninistët” shqiptarë ju sugjeronin “mikropartive “ m-l në Europë, Azi dhe në Amerikën Latine. Ishte e qartë që Shqipëria donte të ruante marëdhënie të mira me shtetin italian, gjë që nuk e bënte me fqinjët e tjerë. Dhe në vitet që po flasim ajo nuk ishte më nën tutelën e Bashkimit Sovjetik.

Ashtu si e parashikoja që në hyrje, ka qënë shumë e vështirë të bindem vetë me sa di dhe sa rendita më sipër, që Enver Hoxha ka qënë për një kohë agjent i italianëve.

Por që ka qënë një komunist idealist as e kam besuar dhe as e besoj.

Ka qënë dikush i etur për pushtet dhe me një karakter tepër oportunist. Se si ky njeri, pa asnjë lidhje të madhe “tribale”, pa patur asnjë lloj ideologjie deri sa mbushi të 30-tat dhe pa patur karizmën e dikujt , të cilit turmat i vihen pas, arriti të dilte në krye të një vendi dhe ta sundonte për më se 40 vjet, kjo ka për të mbetur gjithnjë e mistershme për mua.

Ndoshta kur teknologjia të ketë përparuar aq sa të jetë në gjendje me lloje të sofistikuara sondash të depërtojë në Ferr, do e shohim se me kë rri dhe mund të kuptojmë diçka më shumë.

Portretet dhe karikaturat e mija

Ndodh jo rrallë, që në blog unë hedh skica-portrete të njerëzve që kam njohur gjatë jetës. Jo rrallë ato kanë theksime të tipareve dhe karakteristikave , që i bëjnë më shumë karikatura se portrete dhe për të cilat shpesh njerëz që më duan të mirën më thonë: “Po pse nuk shkruan më shumë rreth njerëzve si Aleksandra Ilo, Tomi Kondakçiu, apo Maqo Kostallari, portretet e të cilëve jo vetëm i ke goditur, por edhe të japin “energji pozitive”.” (Kjo e energjive pozitive është e periudhës së tranzicionit, se Partia nuk i ndante më parë energjitë në negative dhe pozitive).

Unë nuk ju jap dot një përgjigje të menjëhershme, se as vetë nuk di pse nuk shkruaj më shumë rreth Gonxhe Bojaxhiut, Fan Nolit, Spiridon Ilos, Skënder Arrëzës, Mangalina Treskës, Hyrmete Bitinckës dhe të tjerëve të ngjashëm me ta. Ndoshta se kam frikë të kthehem në “bonist”.

Por ka dhe një arsye tjetër, e cila nuk është e menduar thellë, por është e ndjerë.

Shpesh, kur shkoj në Korçë, ka shumë të njohur që ankohen për zbrazjen e qytetit, për administrimin jo të mirë, për padrejtësitë në emërime, për kontrollin e çdo gjëje nga Tirana dhe për korrupsionin. Ka edhe shumë që bëjnë një pyetje retorike: Po si u bë kështu bre?

Unë nuk i kam vënë vetes asnjëherë detyrë të bëj “misonarin” dhe të kritikoj dukuritë apo të gjej shkaqet e degradimit të shoqërisë shqiptare në përgjithësi dhe të asaj të Korçës në veçanti. Ndoshta edhe grupe psikologësh dhe sociologësh të Universitetit Fan Noli nuk do jenë në gjendje ta bëjnë këtë. (Me siguri në fillim do kërkojnë fondet për financim dhe më pas do shohin “a ka hesap kjo punë“)

Me një galeri portretesh dhe karikaturash, unë pasi e kam bindur veten se gjithshka duhet kërkuar tek njerëzit, i ndaj edhe me ata që jetojnë në Korçë dhe i shohin “portretet dhe karikaturat”. Por gjithnjë shpresoj se nuk do vlejnë as për tu mallëngjyer dhe as për tu kënaqur “Obobo ç’i paska punuar!” Por për të menduar se a ju ngjasin portreteve me ngjyra të ngrohta, apo kanë “veshë dhe hundë të mëdha” si ato të karikaturave. Sepse që një shoqëri të përmirësohet, duhet që gjithsejcili ta nisë nga vetja dhe të përmirësojë sadopak ato, që herë herë i mendon edhe vetë si:”E dhjeva më duket sot?!”

Unë e di, që shumë lexues me mendje të holla mundohen të gjejnë “C’ka me këtë?” ose “Përse po ja fut këtij? I është prekur ndonjë interes?”. Ka të tjerë që e kanë të lehtë të thonë “Eshtë kritizer” ose “Ka maninë t’i shohë gjërat me syze të errëta”.

Edhe një miku im herë herë më pyet :”Kë do demaskosh këtë rradhë?”

Por për të gjithë këta që përmenda, më e vlefshme është të gjejnë nëse ka fije të vërtetash në portretet, që unë postoj dhe nëse ka gjëra që mund t’i përmirësojnë në jetë. Për veten e tyre, për fëmijët e tyre, për shoqërinë ku jetojnë.

Unë shkoj dy javë në dy vjet në Korçë dhe mund të puthem me të tërë, mund t’ju bie të gjithëve krahëve dhe mund t’ju them edhe nga ato fjalët e bukura ”Je njësh!”, “Je kthyer në legjendë!” apo “Ti më jep energji pozitive”. E di që kjo mund të më përmirësojë edhe imazhin, që e kam ndërtuar keq qysh në shkollën fillore. Më pas të kthehem në “strofkën” time dhe me ndonjë të njohur këtej nga kontinenti i ri, të themi “leri të gjorët në të zezat e tyre!”.

Por po ta bëj këtë do e ndjej veten sharlatan.

Dhe nuk dua të vdes i tillë.

“Gruaja e hekurt e Korçës” (Portret i pa autorizuar)

Ajo ishte e gjatë. Tepër e gjatë. Ndaj dhe të gjithë në gjimnaz e quanim Ana e Gjatë. Edhe pse nuk kishte asnjë Ana tjetër në të gjithë klasat që filluan të mesmen në vitin 1974. Ndoshta e kishim shtuar cilësorin “ e gjatë“ për të mos e ngatërruar me Ana Kareninan. Nuk jap dot shpjegim tjetër të logjikshëm pas 52 vjetëve.

Megjithçëse ishte tepër e gjatë nuk luante ndonjë sport. Atëhere, mësuesit e fiskulturës që ishin edhe trajnerë të lojrave me dorë në qytet, me siguri kanë kërkuar të aktivizohej, por për arsyet që ajo i di, Ana nuk kishte nisur karrierën të bëhej yll i Skënderbeut në volejboll apo basketboll.

Ne ishim në klasa paralele dhe në 8-vjeçare nuk di se ku kishte mësuar Ana, por që e kisha parë në Korçë, për këtë jam i sigurt, se nuk mund të mos të binte në sy një vajzë aq e gjatë dhe plot hire.

Jo vetëm ishte e gjatë dhe plot hire, por gjithashtu e dashur me popullin dhe e rreptë me armikun. Këto ishin cilësi që të gjithëve na i kishin brumosur materialet e Partisë dhe veprat e sho Enver, por jo të gjithë nxënë njëlloj. Po njëlloj si unë, edhe Ana e kishte këtë cilësinë dashuri – rreptësi.

Nuk dija edhe ndonjë hollësi për të , si mbarëvajtja në mësime, prirjet muzikore apo letrare, sepse kur je në klasa të ndryshme, nuk di shumë se ç’ndodh me bashkënxënësit e klasave paralele. Ndoshta nga që ishte edhe tepër e gjatë nuk luante në teatrin e shkollës, se në gjithë dramaturgjinë botërore nuk para ka role për gra shumë të gjata. Se ta zemë se shkolla do vinte në skenë “Otellon” e Shqkspirit dhe Anas t’i besonin Desdemonën, do duhej një aktor trupmadh sa Muhamed Ali për të luajtur Otellon.

Për të mos u zgjatur shumë me vitet e gjimnazet, se janë vite formimi, por nuk përcaktojnë karrierën, dua të them se Ana ishte aq e mirë me mua dhe shokët e mij, sa na ftoi në maturë në ditlindjen e saj. Nuk kujtoj se ç’i shpumë për peshqesh, por mbetëm të befasuar, se në shtëpinë e saj kishte vetëm shoqe të klasës dhe asnjë shok. Tre “gollozdrumët” ishim ne të maturës A. Pasidtja ishte e paharrueshme edhe pse nuk kujtoj nëse kishte kërcime nga ato “bark më bark” apo vetëm biseda intelektuale dhe me humor.

Se humori ka qënë karakteristika kryesore e Ana Zhurit që kam njohur unë ndaj jam befasuar që në Korçë, gjatë shekullit XXI e kanë njohur si “Zonja e Hekurt”. Në gjimnaz nuk e kemi shkuar kurrë në mendje ta quanim Ana e Hekurt, ndoshta edhe nga një ndjenjë frike, se mendo ç’tronditje të krijon një shufër aq e gjatë hekuri.

Por ndoshta që kur ka ndërruar mbiemrin (nga Zhuri në Vërushi) ka dalë më shumë në pah cilësia e Rreptësisë, të cilën ajo e kishte që në kohët e shkollës së mesme dhe që unë e preka më lart. Sepse edhe në Universitet, më kujtohet që diçka bënte si potere korridoreve të konvikteve duke hedhur legenë metalikë, por gjithnjë i kam parë me syrin, që kishte një ndjenjë të zhvilluar humori. (Aq të zhvilluar e kishte humorin, sa na vinte zor të theshim është nga Korça, se nuk ka pasur kurrë qyteti humoriste me atë shtat. Edhe një e gjatë që luajti ca kohë në Estradën e Korçës, ishte me origjinë nga Mirdita dhe nga talenti ngjante me Roza Xhuxhon.)

Por për tu kthyer në karrierën e saj korçare (unë kam pasur fare pak kontakte, se kur isha në Shqipëri Ana ishte në Gramsh dhe sa ika unë në Kanada ajo erdhi në Korçë) di që mbuloi disa sektorë të administratës. Madje një herë edhe e kritikova për qëndrimin ndaj vetvrasjes së një nëpunëseje, kur Ana ishte vartëse e kufomës Erion Veliaj, por kritika ime pat qënë plotësisht e pabazuar. Askush nuk duhet të vrasë veten nëse eprori është i Hekurt.

Unë jam krenar që kam qënë shok gjimnazi i Zonjës së Hekurt të Korçës!

Madje me këtë rast edhe i kërkoj ndjesë për ndonjë kritikë apo shaka pa kripë, nga ato që i bëj shpesh, edhe ndaj të tjerëve, sepse nuk e përdor fare klorurin e natriumit, nga që kam probleme me tansionin.

Kam edhe një kujtim të paharruar me të , në Mbrëmjen e Maturës, kur kemi dalë duke kërcyer “bark më bark” sepse ndonëse ishte një kokë më e gjatë se unë, duke qënë e dashur me popullin, Ana nuk e refuzonte asnjë kërkesë për kërcim.

Ja kështu kanë ikur vitet dhe ne kemi nxjerrë në pah cilësitë më të mira ose më të këqijat që kemi pasur.

Për vete dyshoj se pa dashje kam treguar këto të fundit, ndërsa Ana e Gjatë, jo vetëm mbeti e gjatë, por u kthye edhe e hekurt.

Tamam si Margaret Theçer!

Cili është SUKSESI, që duhet t’ju ngulitim në kokë fëmijëve

Kjo ka qënë një ide, e cila më është rrotulluar në kokë, që në fillimin e viteve ‘90, kur fëmijët përgatiteshin të shkonin në shkollë dhe në vend kishte liri ekonomike, shoqërore, ideologjike dhe të karrierës. Në rininë time nuk kishte shumë mundësi për të përcaktuar nëse “je i suksesshëm apo jo”. Për shembull kujtoj, që një i afërm i familjes ku kisha hyrë, mendonte që djali i tij, që ishte “pykë në shkollë“, pas ushtrisë të ishte aktiv në organizatat e masave dhe më vonë të “organizohej” dhe të bëhej ndonjë “shef kuadri”, që mund të quhej vërtet “i sukseshëm”.

Idea e fjetur (unë kisha bërë ç’dija për të mbrujtur tek fëmijët ç’ka quaja “sukses”) doli në sipërfaqe kur pashë një stendë me foto të ish-nxënësve të shkollës “Themistokli Gërmenji” që cilësoheshin “histori suksesi”. Unë nuk dua të hyj në meritat e atyre që kanë fotot në stendë, sepse me siguri që e meritojnë dhe atyre vetë, fotoja tek “të dalluarit” as ju shton dhe as ju a ul “suksesin”.

Dua të theksoj se sa e mençur apo idiote është idea e dikujt në shkollë, që të frymëzojë adoleshentët me fotot e “të suksesshmëve”.

T’ju mësosh brezave jo vetëm dijet, por më të rëndësishmen, se KUSH duhet të jenë në jetë është sa fisnike aq e vështirë dhe delikate. Ndaj një ideje të tillë, si kjo e stendës, një edukator i mençur i rri larg. Sepse në rradhë të parë duhet të dijë në kokën e tij se ç’është suksesi. Kështu që kur të nisë dhe të seleksionojë emrat e ish-nxënësve me “karriera të sukseshme” të ketë të qartë që vërtet një 15 vjeçar, që vjen nga një familje e varfër( e pasuskseshme) të shohë dikë, që ka qënë po në të njëjtat bango si adoleshent dhe ka “fluturuar lart, në qiejt e suksesit”, të frymëzohet prej tij.

Sepse në shtëpi dhe përreth mund të ketë dëgjuar, që “duhet të kesh PARANE“ për të qënë dikush në këtë jetë dhe nëse këtë e gjen të konfirmuar edhe nga mësuesit që i sheh si “të zbritur nga Olimpi” atëhere do bëjë gjithshka në jetë për të kërkuar PARANE.

Ndaj nëse ti, drejtor apo nëndrejtor i shkollës mendon se në krye të stendës duhet të jetë Gimeja i Red Bullit, atëhere i ke thënë 15 vjeçarit të drobitur, “mëso më shumë se ç’ka bërë Gimeja për të arritur në këto maja dhe bëji edhe ti.” Po njëlloj mund të vije krahas Gimes foton e një shoku tim të klasës, që ishte specialisti më i mirë i vizave fallco në Korçë dhe ishte shumë “i suksesshëm” për më se një dekadë në qytet.

Gimen e mora për shembull si mund të merrja edhe të tjerë, që merren me biznese apo kanë karriera partiake, të cilat dashje pa dashje i kanë përlyer me “para korrupsioni”, por nuk është këtu qëllimi i këtij shkrimi.

Nuk mund të vendosim në muret e shkollave tona “histori suksesi” sepse është shumë delikate dhe mund të “shkatërrojë“ moralisht shumë fëmijë dhe adoleshentë, thuajse të shkatërruar nga kanalet televizive, që propagandojnë të tilla “histori suksesi”. Dhe kjo nuk vlen vetëm për shoqërinë shqiptare, që është mjaft e çoroditur, por për të gjitha shoqëritë e vendeve të lira. Shkolla në asnjë mënyrë nuk duhet të bëhet “ortake” me “psikologjinë e ushqyer nga mediat tradicionale dhe sociale”. Në Itali, kur janë pyetur mijëra fëmijë dhe adoleshentë se kujt duan t’i ngjanë kur të rriten më të shumtit kanë shkruar “Flavio Briatore”. Briatore, bir i dy mësuesve filloreje, u bë i pasur dhe i famshëm duke përdorur të gjitha mënyrat me të cilat mund të ngjitesh si “raketë“ në qarqet e më të “sukseshmëve” që lëvizin me jahte dhe flenë me gra të reja të bukura. Ishin shumë të pakët ata që shkrojtënn emrin e Roberto Beninit apo të Umberto Ekos. Por në shkollat ku ka mësuar Flavio nuk u ngutën të vinin foton e madhe të tij.

Unë nuk shqetësohem as për Gimen, as për Zamirin dhe as Shefqet Kastratin. Ata dua apo nuk dua unë, do jenë model për shumë fëmijë meshkuj, ndërsa gratë dhe të dashurat e tyre (nëse kanë të tilla) do vazhdojnë të zilepsin plot vajza adoleshente, që mendojnë se në jetë vlen më shumë se çdo gjë, një pallat, një Ferrari apo një Roleks.

Por jo shkolla.

Shkolla duhet të përpiqet edhe pse mund ta dijë se është shumë e vështirë, të futë në mendjet e nxënësve cilësitë mendore dhe morale që ju bëhen mur mendësive që përmenda. Por kuptohet, që drejtori, nëndrejtori apo mësuesi duhet të mos ketë në kokën e tij të tilla mendësi.

Ndaj i sugjeroj atyre që përgatitën atë stendë të shohin skenën finale të filmit “Aromë gruaje”, skenë që edhe pse e kam parë dhjetra herë, kur e rishoh përsëri më emocionon.

Pasi ta shohin le të mendohen edhe një herë se ç’duhet të bëjnë me Stendën e Suksesit.

A ishte agjent i huaj “Profesori” i Liseut? (5)

 (vijim)

Në një vend të vogël si vendi jonë, njerëzit e njohin mirë njëri tjetrin dhe gjithashtu i mësojnë edhe bisedat edhe bëmat, sado në ilegalitet të jenë grupet dhe njerëzit që përfshihen në to. I tillë është rasti i mërisë të përjetshme të motrave të Qemal Stafës me Enver Hoxhën. Unë nuk dua të përdor rastin e dekonspirimit të bazës ku ishte Qemali me të tjerët, në favor të “tezës së agjentit”, por dua të them që të gjithë palët e interesuara për pushtetin e ardshëm nën italianët, nën anglezët a nën sovjetikët, dinin mirë se ç’bënte njëri dhe tjetri. Edhe pse nuk mund të dinin se cilët ishin “agjentët e rëndësishëm”. Duke shtuar dy fjalë për rastin Stafa, unë nuk mendoj se Enveri ishte i interesuar për eliminimin e tij se e shihte si rival për kreun e Partisë Komuniste. Qemali ishte një komunist i zgjuar dhe me aftësi organizuese, por nuk mund të matej në luftën për pushtet me “intrigantin gjirokastrit”. Në betejat për pushtet mes idealistëve dhe oportunistëve të parët gjithnjë humbasin. Megjithatë informacioni se baza u dekonspirua nga “kupola “ e PKSH që shkoi deri tek familja Stafa, e le të hapur misterin.

Le të kërcejmë në shkurtin e vitit 1943, kur mund të shënohet kthesa e Luftës së Dytë dhe që është rrethimi i Armatës gjermane të Von Paulusit pas betejës disa mujorshe të Stalingradit. Ndërkohë amerikanët kishin zbarkuar në Amerikën e Veriut dhe megjithëse kishin një ushtri shumë më të papërgatitur se gjermanët dhe anglezët, ishin një shtet me potencë të madhe ekonomike dhe që përbënte rrezik për të gjitha frontet e mundshme anti-Bosht. Dukej që anglo-amerikanët shpejt do zbarkonin diku në brigjet europiane në Mesdhe.

Shqiptarët pro Aleatëve filluan të lëviznin më shumë, por palët po ndjenin që një Shqipëri antifashiste ishte më e mundshme në përfundimin e Luftës, një përfundim që ende dukej shumë i largët. Fronti i drejtuar nga komunistët filloi të lëvizë më shumë, por Bazi po ftohej me ta dhe njëkohësisht më shumë po lëvizte edhe Balli.

E megjithatë edhe në qershorin e vitit 1943, kur anglo-amerikanët zbarkuan në Itali, në Shqipëri nuk bëhej ndonjë luftë e madhe.

Edhe me ndihmat angleze në armë dhe para nuk ishte e lehtë të krijoje formacione luftarake efektive. Në një intervistë të VukmanoviçTempos në fillimin e viteve ‘80 në televizionin jugosllav, dëshmitari okular i asaj kohe tregonte se kur kishte shkuar në atë kohë në Shqipëri, nuk ndjehej atmosfera e luftës. Kuptohet që ai bënte krahasimin me përpjekjet e formacioneve partizane të Titos. Unë jam i prirur të besoj dëshminë e Tempos para historisë të falsifikuar të komunistëve shqiptarë. Edhe shqiptarë që kanë jetuar në atë kohë kanë dhënë dëshmi të njëjta.

Por të gjithë krahët që synonin marrjen e pushtetit pas rënies së Italisë, u aktivizuan më shumë atë vjeshtë. Në korrik komunistët formuan Shtabin e Përgjithshëm ( një Shtab pa ushtri) dhe në gusht bashkuan disa grupe të zonës së Korçës për formimin e Brigadës së Parë Sulmuese.

Nuk dua të nënvleftësoj përpjekjet e shqiptarëve të ndershëm , shumë prej të cilëve humbën jetën gjatë vitit 1943, por ekzagjerimi i Luftës dhe ngjarjeve të saj, mendon se ka patur dhe ka një efekt negativ.

A kishin mbajtur nën kontroll dhe frenuar deri atëhere italianët Frontin Nacional nëpërmjet Enver Hoxhës?

Eshtë një pyetje që nuk mund të gjejë përgjigje pa pasur fakte, sepse është tepër tepër hipotetike. Askush nuk mund të thotë se si mund të kishte ecur Fronti nëse Gjirokastriti nuk do kishte qënë brenda tij. Në apatinë e popullit shqiptar ndaj pushtuesve ka pasur shumë arsye dhe gabimet e qëllimshme apo jo të qëllimshme të udhëheqësve komunistë mund të mos kenë luajtur asnjë rol.

Dua të shtoj një rrethanë tjetër disi të dyshimtë. Enver Hoxha, një burrë i pashëm dhe i gjatë 1.85 cm, qëndroi mbi dy vjet në ilegalitet në Tiranë dhe nuk u arrestua dot kurrë. Në një qytet ku mesatarja e lartësisë së meshkujve nuk ishte më shumë se 1.62 cm. Edhe në fotot e shumta të dokumentave të tij të falsifikuara të vëna muzeve Enveri me emër Hasan, Hysen apo Haki, duket që një orë larg që është “Enveri ynë“. Kjo në një qytet me jo më shumë se 30 mijë banorë dhe ku duhet të kishte “bajagi” spiunë me pagesë dhe pa pagesë.

Por Udhëheqësin nuk mund ta akuzojmë për bashkëpunim, duke i thënë: “Je fajtor se nuk të arrestuan!”

(vijon)

GALA në të cilën nuk u ftova

Gala e 60 -vjetorit të shkollës time, që mban emrin “Themistokli Gërmenji” ka mëse dy muaj që festohet. Për të ma bërë më të thellë e të dhimbshme plagën. Për të më torturuar më shumë se kujtimet cfilitëse të atyre viteve të“persekutimit tim individual”.

Po unë u ngrita mbi brengat e astij persekutimi dhe i fala të gjithë mësuesit që më kishin hequr veshin, më kishin nxjerrë jashtë, apo kishin sugjeruara të më hiqej nota në sjellje. Sepse pasi u lejua me ligj kryerja e riteve fetare, unë ju kushtova “institucionit të faljes” dhe nuk e mendova kurrë hakmarrjen. Për fat të mirë “bullizmi” nuk ekzistonte në ato kohë të prapambetura dhe nuk kisha qënë viktimë. Ka që ankohen sot se unë kam aplikuar në atë kohë një lloj “bullizmi” me tallje, por këto aludime unë i kam hedhur poshtë me përbuzje.

Por e kam të vështirë të fal sot organizatorët e kësaj gala të zgjatur, që do vazhdojë deri në fund të vitit shkollor.

Fillimi i GALAS ishte bërë në dhjetor të vitit të kaluar me një koncert të shkëlqyer dhe ku kishin përshëndetur disa autoritete të qytetit dhe rrethit. Shoku Petrika Tollkuçi kishte mbajtur fjalën përshëndetëse dhe emocionet si ish-nxënëse i përcolli për kamerat, Përpaqe Kita, që drejton edhe gjithë veprimtaritë kulturore të Korçës dhe fshatrave përreth. Unë nuk munda të shijoja as vrullin e valltarëve që luanin gorarçen dhe as elegancën e vajzave që tundeshin me kujdes gjatë kërcimit të dardhares.

Por e djeshmja (nuk di se çka ndodhur midis këtyre dy eventeve) i vinte vulën. Nuk u ftova në Mbledhjen Përkujtimore, ku u shfaq edhe një dokumentar për 60 vitet e shkollës. Mund të kisha ndenjur pranë bashkëmaturantes sime me mbiemër Vërushe, dhe do kisha takuar shumë e shumë bashkëmoshatarë, si dhe ish-nxënës më të rinj dhe më të moçëm se unë.

Mbi të gjitha do isha çmallur me mësuesen time kujdestare, shoqen Nikoleta Konomi, e cila me sigurinë që e ka karakterizuar kishte mbajtur edhe fjalën e rastit. Nikoleta e meriton se ka dhënë mësim për më shumë se 30 vjet në atë shkollë. Që kur quhej Nikoleta Mani. Mësuesja ime ka dhe meritën, që në një drekë me Edi Ramën në Pazar, gjatë një fushate elektorale tha fjalët lapidare: “E kam thënë që vetëm Edi Rama mund ta bëjë Shqipërinë!” Dhe i doli fjala. Edi Rama jo vetëm e bëri Shqipërinë, por nuk e la as të dështonte! Dhe ajo ec krenare.

Do isha lumturuar të kisha qënë i pranishëm në atë gala. Mbi të gjitha se nuk kishte as më të voglin ngjyrim politik. Edhe në një nga stendat ku ishin vendosur fotot e ish-nxë në sve më të sukseshë m në jetë , që kanë dalë nga bangat e Themistokliut, krahas personaliteteve socialiste Tollkuçi, Jole, Vë rushi, Kita, Shahollari, Tërova, Konomi dhe ndonjë tjetër, ishte edhe demokrati Damo. Ndoshta dhe ndonjë prej më të rinjve, të cilët nuk kam pasur fatin t’i njoh. Të gjithë kishin festuar dhe gëzuar si të barabartë.

Në fund të mbledhjes ju dërgua një telegram Komitetit Qëndror të Partisë Socialiste dhe personalisht shokut Edi Rama.

Veç mua nuk më dërgon telegram dhe as ftesë kërkush!

A ishte agjent i huaj “Profesori” i Liseut? (4)

(vijim)

Deri në fillimin e Luftës së Dytë Botërore, Britania e Madhe ishte fuqia më e madhe ekonomike dhe ushtarake në botë. Gjithashtu kishte shërbimin inteligjent (spiunazh dhe kundërspiunazh) më të gjërin dhe më të mirin në botë. Të gjithë të tjerët (Gjermani, Francë, Bashkimi Sovjetik dhe Italia) ishin shumë më të dobët se anglezët dhe amerikanët huajse nuk kishin rrejt të shërbimit inteligjent në Europë.

Degët e Ballkanit dhe të Lindjes së Mesme të shërbimeve angleze angleze, kishin treguar interes për Shqipërinë që në kohën e Perandorisë Otomane, por një interesim për sa vlente një krahinë e madhe me 2-3 milion banorë. Për më tepër e pasigurt nëse do i lejohej një shtet i pavarur apo jo.

Me formimin e shtetit shqiptar pas Luftës së Parë, anglezët nuk e humbën interesimin, por gjithnjë e më tepër e qauanin çështjen shqiptare, si një gjë të lënë nën kujdesin e italianëve ndaj dhe kur Italia hyri në Tiranë në javën e parë të Prillit, Kryeministi Cambërlen “shkoi për peshk”. (Njihet deklarata e tij e stërpërdorur nga komunistët.)

Në pranverën e vitit 1941, armiku kryesor i Britanisë së Madhe ishte Gjermania e Hitlerit (jo Boshti). Curçilli mbante kanale komunikimi me Duçen dhe e dinte që rrezikun nuk i vinte nga “8 milion bajonetat italiane.” Por hyrja e ushtrisë hitleriane në Ballkan, komplikonte të gjithë situatën luftarake në Mesdhe, ndaj atyre ju duheshin forca vendase të luftonin në prapavijat e ushtrive të Boshtit. Këtu ngjallet interesi i tyre për një organizim të mundshëm të formacioneve të armatosura (paramilitare) në Shqipëri dhe që sipas informacioneve që kishin u drejtuan ndaj Kryezinjve, Myslym Pezës, Bazit të Canes dhe Haxhi Lleshit.

Cetat e para shqiptare kundër Italisë u financuan nga anglezët!

Dy muaj më vonë se nënshtrimi i Jugosllavisë dhe Greqisë, Hitleri nisi sulmin ndaj Bashkimit Sovjetik, që solli ndryshime rrënjësore në të gjithë hartën politike-ushtarake të Europës.

Tashmë për komunistët kudo që ndodheshin, nuk kishte më Luftë midis fuqive imperialiste, por një domosdoshmëri për një luftë antifashiste dhe njëkohësisht edhe patriotike.

Këto ishin edhe direktivat e Kominternit për të gjitha Partitë Komuniste Europiane. U rikthye idea e Fronteve Popullore, e cila ishte braktisur pas Paktit Molotov-Ribentrop.

Sigurisht që në Shqipëri nuk mund të mbërrinte direktiva e Kominternit, sepse nuk kishte Parti Komuniste dhe as lidhje me Qëndrën.

Kjo situatë europiane përkon me daljen nga burgu të Millan Popoviçit, lidhjen e disa përfaqësuesve komunistë shqiptarë me Partinë Komuniste Jugosllave dhe finalizimi i përpjekjeve më të hershme për të bashkuar grupet “torollake” komuniste që nuk bashkoheshin dot në vite. Në këtë hapje ndikoi edhe krijimi i Shqipërisë së Madhe nga hyrja e ushtrisë italiane në jug të Jugosllavisë dhe në verilindje të saj.

Qeveria “kuislinge” shqiptare e shtriu territorin e saj administrativ në zonat ku jetonin shqiptarët dhe dhjetra mësues nga Shqipëria filluan të punonin në qytetet dhe fshatrat shqiptare jashtë kufijve të vitit 1913.

Sigurisht që kjo frenonte nacionalistët. të cilët e shihnin të ngazëllyer këtë ëndërr të vjetër të Shqiptarisë. Nuk mund të shtonin në masë rradhët e formacioneve luftarake antifashiste. Por këtë gjë nuk e bënë as komunistët, sepse ishin ende të pakët dhe të paorganizuar. Pas verës së vitit 1942 fillon përfshirja e tyre në çetat antifashiste.

Le të kthehemi tek “personazhi” i jonë në prag të mbledhjes së bashkimit të Grupeve komuniste. Unë nuk i besoj tezës se “Koço Tashkoja e takoi rastësisht në Tiranë në nëntor 1941 dhe meqë një anëtar i Grupit Komunist të Korçës nuk ishte atë ditë i tha Enver Hoxhës – Hajde ti!”

Po ç’kishte bërë ky 32 vjeçar gjatë gjithë vitit 1940. Po mendonte se si të hidhte themelet e Shqipërisë së Re? Po konsolidonte lidhjet me forcat antifashiste? Po studionte literaturë marksiste?

Sigurisht që ka qënë i vëmendshëm ndaj zhvillimeve në Europë dhe mund edhe të mendonte se kur ishte momenti më i përshtatshëm për të hyrë në lëmin e politikës. Diskutimet për Politikën e Madhe në kafene kanë qënë karakteristikë e vendeve ballkanike, veçanërisht e Greqisë dhe Shqipërisë. Këtë bënin nëpër kafenetë e Romës, Parisit dhe Gjenevës edhe shumë patriotë shqiptarë të majtë dhe të djathtë në kohën e Zogut. Por të paktën, një pjesë e tyre shkruanin nëpër gazeta. Firma e Enver Hoxhës nuk është kërkund në asnjë botim të vendit dhe të huaj. Megjithëse pas Clirimit e qojtën si Gazetarin nr 1 të Shqipërisë.

Por edhe faktet e mësipërme nuk mund të vërtetojnë gjë se ka patur diçka “të dyshimtë“, “të nëndheshme” në futjen e tij në jetën politike dhe të shpërthimit të tij të mëvonshëm.

Të krijohet përshtypja se të gjithë planetet dhe yjet e tij ishin vendosur në një vijë dhe të tilla ndenjën për të paktën 15 vjet.

Unë dua të përjashtoj mundësinë që “Enveri ynë“ t’ju ketë shërbyer anglezëve, francezëve, jugosllavëe apo grekëve. Për shkak të mosnjohjes së anglishtes nuk mund të kishte lidhje me anglezët, francezët kanë qënë shumë pak të interesuar për Shqipërinë dhe grekët të varfër për të rekrutuar shumë shqiptarë jogreqishtfolës. Gjithashtu përjashtoj mundësinë që Hoxha të ketë punuar për francezët dhe nëpërmjet tyre të jetë lidhur me Jugosllavët. Lidhja që e konsolidoi atë në krye të PKSH ishte me Partinë e Titos dhe jo me Mbretërinë Jugosllave.

Këto përjashtime më shpien në “nguljen këmbë“ se ngjitja e tij e rrufeshme ka pasur një shtytje nga jashtë rretheve komuniste dhe mund të ketë qënë nga ata që kontrollonin Shqipërinë e asaj kohe, fashistët italianë.

Shtytja nuk do të thotë që italianët kontrollonin grupet komuniste, por ata e motivonin financiarisht “burrin e zgjuar dhe dembel” të penetronte rrethet e majta për të pasur një ide se ç’ndodhte brenda kundërshtarëve të fashizmit në Shqipëri. Një burrë i ri, i shkolluar dhe i paraqitshëm dhe pa ndonjë busull morale të fortë, është gjithnjë një kandidat i shkëlqyer për çdo lloj shërbimi sekret të ]do kohe. Ndaj në peirudhën për të cilën po flasim, Enveri duhet t’i ketë shtuar lidhjet me komunistët e Korçës dhe mund të jetë bërë edhe anëtar i Grupit komunist. Një “komunist” më i zgjuar dhe më i rrahur me vaj e me uthull se shumica dërmuese e komunistëve të Korçës, Shkodrës dhe gjithë Shqipërisë marrë së bashku.

Ndaj nuk është rastësi, që ai jo vetëm merr pjesë në Mbledhjen Themeluese, por edhe tërheq vëmendjen e Millan Popoviçit dhe Dushan Mugoshës. Pjesëmarrësit e tjerë janë edhe më pak inteligjentë se ai dhe më pak të paraqitshëm. Mund të bënte përjashtim Koço Tashkoja, që kishte mbaruar në Harvard, por për një “lider”, ata që kanë përvojë në këso punësh, shohin edhe cilësi të tjera. Enver Hoxha ishte i matur kur fliste dhe dinte të përshtatej. Ishte dhe në në moshë shumë të përshtatshme si dhe i përkiste fesë që mbizotëronte në popullsinë shqiptare. Tuku, Vasili, Qemali, Anastasi, Koçi, Sadiku, ishin larg figurës së kompletuar të “profesorit”.

Nga sa kam rrjeshtuar më sipër, në favor të “tezës së agjentit” unë kam vënë vetëm motivin financiar. E them që në atë kohë, ky mund të ketë qënë i vetmi motivim dhe “mbajtja e marëdhënieve të mira me italianët”, sepse në vitin 1941 askush në Europë (jo Enveri me shokë) nuk mund të shihte një fund të Luftës me fitoren e Aleatëve. Amerika ishte larg hyrjes në Luftë; gjermanët e kishin shpartalluar ushtrinë sovjetike dhe ishin në dyert e Moskës; në krah të Boshtit ishin Austria, Spanja, Hungaria, Rumania, Bullgaria dhe të gjitha qeveritë në vendet e pushtuara nga gjermanët. Dukej se harta e Kontinentit të Vjetër do ishte shumë më e ndryshme dhe komunizmi do e kishte jo të largët shfarrosjen. Të luftoje në “krahun e gabuar” dukej se ishte donkishotizëm dhe Enver Hoxha vetëm Don Kishot nuk ishte. Mundet të mendonte për një vend të mirë në një qeveri shqiptare të pasluftës, nën Protektoratin italian.

Por në një përplasje kaq “tektonike” si ajo e Luftës së Madhe, shumë gjëra mund të ndryshojnë në disa muaj dhe të përmbysin çdo lloj parashikimi. Në dhjetor 1941 Japonia (për të keqen e saj) sulmoi Përl Harbër dhe në fushën e betejës zbritën Shtete e Bashkuara. Deri në atë kohë, shumica e opinionit amerikan kishte qënë se “nuk i duhej të përzjeheshin në luftën e europianëve”. Sulmi japonez solli aleancën anglo-amerikano-sovjetike dhe edhe pse nuk solli menjëherë ndryshimin e kahut të fitores bëri një lloj balancimi. U hap korridori i Teheranit, që ndihmonte ushtrinë sovjetike me para, armatime dhe gjithshka që i duhej një ushtrie të madhe të një vendi të varfër ekonomikisht. Përparimi i gjermanëve në stepat ruse u ngadalësua, por ende as komunistët më të flakët dhe filo-anglosaksonët më të zjarrtë nuk mund të vinin bast se fitorja do ishte në anën e Aleatëve.

Ndaj edhe gjithë patriotët shqiptarë, përfshi këtu edhe komunistët “flinin gjumë“. Në shtator të vitit 1942, pasi kishin hyrë në kontakt me Babën e financuar nga anglezët dhe me ndërmjetësimin e disa njerëzve ku hynte edhe komunisti Mustafa Gjinishi, u formua Fronti Nacional Clirimtar. Mbledhja e atdhetarëve u mbajt në Pezë, fare pranë Pallatit të Jakomonit. Eshtë e pamundur që mes pjesëmarrësve mos ketë patur njeri që paguhej nga SIMI. Më të shumtët ishin patriotë pa parti ose njerëz të lidhur me Zogun. Nga PKSH ishin Gjinishi, Ymer Dishnica, Hoxha, Tashkoja, Nako Spiru dhe Nexhmija. Duket që Miladini me Enverin kishin ndikuar edhe se kush do ishte nga komunistët. Veç Gjinishit, të tjerët ishin njerëz të lidhur me Enverin, veçanërisht Xhunglini, që dihej se ishte e dashura e tij.

Në Konferencë nuk morrën pjesë Mit’hat Frashëri, Hasan Dosti, Thoma Orollogaj dhe shumë atdhetarë të tjerë të njohur, sepse patën kuptuar që ishte një përpjekje e komunistëve për të marrë në kontroll lëvizjen kundër italianëve. Por të gjithë të financuarit nga Anglia ishin të pranishëm, veç Kryezinjve që vepronin shumë larg Tiranës.

Mospjesëmarrja e shumë prej nacionalistëve dhe formimi më vonë i Ballit Kombëtar tregoi miopinë e shtresave të pasura dhe intelektuale shqiptare. Deri atë kohë ato kishin ndenjur duarkryq dhe as kishin menduar të krijonin ndonjë formacion politik duke menduar për të ardhmen e Shqipërisë pas lufte. Ndonjë përpjekje pas formimit të PKSH kishte patur por kishte dështuar. U desh formimi i Frontit, që njerëzit që ishin përpjekur gjithë jetën për Shqipërinë të kujtoheshin të bënin “pasqyrën shqiptare të Frontit”. (Vetë emri Balli Kombëtar është shqipërimi i Frontit Nacional.)

Ndaj edhe tek këto shtresa të shoqërisë shqiptare duhen gjetur shkaqet e tragjedisë së Kombit Shqiptar.

(vijon)