Lumi i Korçës, si vijë ndarëse e dy komuniteteve (fund)

 (vijim)

Por në vitet ‘70, kur pata hyrë në adoleshencë, ndarjet nuk ishin thellësisht të qarta dhe martesat ndërfetare ishin më të shumta.

Lumi ishte mbuluar atë kohë, por vendbanimet kishin mbetur me të njëjtat karakteristika. Vetëm në banesat kolektive të reja, nuk kishte përkatësi ose origjinë fetare. Por pjesa më e zhvilluar e qytetit mbetej në Veri të Lumit(shëtitore Fan Noli) se kishte qënë tradicionalisht më e zhvilluar dhe pas lufte, komunistët që kontrollonin pushtetin, me dashje ose jo kishin vazhduar të bënin ndërtimet më të mira në këtë anë. Blloqet e banuara nga muhamedanët mbetën gjithnjë më të pazhvilluarit. Edhe veprat shoqërore dhe kulturore në atë anë ishin për fat të keq shumë shumë të pakta.

Ishte një qëndrim i padrejtë për një bashkësi shumë të rëndësishme që kishte qënë nga dy themelueset e qytetit të Korçës. Madje, për shkak edhe të sundimit otoman, bashkësia muhamedane, kishte qënë më e fuqishme dhe më e aftë për të marrë vendime që mund të sillnin begatinë e qytetit. Ka studiues të njëanshëm që theksojnë përkatësinë e krishterë të Iliaz Mirahorit, para se të shërbente në ushtrinë e Sulltanit dhe më pas të bëhej kryestallier i Portës së Lartë. Por e gjitha kjo, bashkë me atë të mbështetësve të tyre, se Iliazi ishte Ilia nga Panariti, ka të bëjë me një interpretim të gabuar të historisë, ose më mirë me këndvështrimin e historisë me syzet e Rilindasve.

Princët e krishterë të trevave shqiptare nuk ishin më të përparuar se Perandoria Otomane që po përparonte në Europë. Nuk mund të hiqen vija paralele me përparimin e barbarëve drejt Romës. Otomanët kishin jo vetëm një sistem administrativo-ushtarak më të përparuar, por edhe në të gjithë fushat e jetës ishin më të përparuar se aristokratët europianë dhe shqiptarë. Ishte kjo arsyeja kryesore e dominimit të tyre dhe jo fanatizmi apo barbaria, sikundër janë interpretuar më vonë thjesht për të zgjuar ndërgjegjen kombëtare kundër të sëmurit të Bosforit. Në kohën që Iliaz Mirahorit ju dha fermani për toka jo larg nga fshati Peshkëpi, i sëmuri i Bosforit ishte Perandoria Bizantine dhe jo ajo Otomane.

Ndaj dhe përqafimi i fesë së një sundimtari të ri, nuk duhet parë vetëm me detyrimin dhe ushtrimin e pushtetit otoman. Ishte përqafimi (qoftë edhe për motive koniukturale) i fesë të një Perandorie më të përparuar.

Duke u kthyer në shekullin e XX-të duhet të theksoj se tashmë Otomanizmi ishte kthyer në pengesë për zhvillim të Shqipërisë dhe vendeve të tjera ballkanike. Kjo, bashkë me paratë e dhëna nga Rusia dhe Perandoria austro-hungareze solli ato që quajmë luftra ballkanike, të cilat mund të paraqiten si luftra për çlirim dhe kundër një sundimtari të një feje tjetër kudo në Ballkan. Në Shqipëri, Kosovë dhe Bosnjë këto ishin të mirëfillta kombëtare, sepse shumica e popullsisë i përkiste fesë së sundimtarëve.

Ndaj edhe qëndrimi jonë sot ndaj “dumbabistave” duhet të jetë më tolerues. Tek haxhiqamilsat nuk kishte ndjenjë të fortë antieuropiane, antizhvillim dhe antikrishtere. Miopia e tyre qëndronte tek besnikëria. “Kokëtrashët” e Shqipërisë së Mesme, që nuk e kishin kaluar Erzenin dhe Shkumbinin, kishin ndjenjën e besës ndaj sundimtarëve, prej të cilëve kishin parë rregull dhe administrim jo të keq. Kjo i vuri kundër qëndrimit përparimtar të myslimanëve, ortodoksëve dhe katolikëve të trevave të tjera, që luftonin për shkëputjen sa më të shpejtë nga Baba Sulltani.

Terk Lufta e Parë dhe më shumë akoma tek Lufta e Dytë duhet të shohim rrënjët e një antagonizmi (sado të zbehtë) të bashkësive fetare në Korçë.

Kthimi i Lumit në një shëtitore nuk e ndryshoi plot[sisht ndarjen fizike të mëhallave. Edhe pse ka shumë muhamedanë, që jetojnë në pjesët në Veri të shëtitores “Fan Noli”, janë shumë të pakët të krishterët që kanë ndërtuar ose kanë blerë shtëpi në lagjen e banuar tradicionalisht nga muhamedanët. Ka kaluar një kohë e gjatë që nuk jetoj në Korçë dhe nuk mund të them me siguri se si janë marëdhëniet mes komuniteteve. Diçka jo të mirë dallova në vitin 1993, kur ishte çështja e ndërtimit të Katedrales, gjë që e kam prekur në dy tre shkrime. E megjithatë, mendoj se duhet të jetë i mirë, sepse ka shumë familje “të përzjera” madje edhe martesa me “njohje” apo “mblesëri” midis të rinjve që vijnë nga bashkësi të ndryshme.

Mirë është që të gjitha Dasitë t’i ketë marrëme vete “Lumi”, kur u devijua dhe u derdh nëpërmjet një shtrati tjetër në Dunavec. Prej aty dihet që çdo gjë përfundon në Adriatik, sikundër përfundojnë edhe plot mbetje “të patretshme” shqiptare, që lumenjtë i marrin rrugës.

Lumi i Korçës, si vijë ndarëse e dy komuniteteve (3)

 (vijim)

Pas Luftës së Dytë, bashkësia muhamedane duhet të kishte zhvilluar një lloj kompleksi disi kolektiv inferioriteti, që krijon negativitet dhe urrejtje. Kuptohet jo në gjithë shtresat e popullsisë. Ky lloj qëndrimi nuk ishte pa bazë. “Clirimtarët” kishin qënë më së shumti ortodoksë dhe kështu patën “zaptuar” thuajse të gjitha postet partiake dhe administrative. Korçarët e “matanë Lumit” kishin të drejtë të theshin që “gjithë drejtorët janë Kiço, Vaskë, Maqo, Taqkë etj.” sepse kjo ishte e vërteta. Edhe pse në numur të ngjashëm të popullsisë, “kaurët e derrit” kishin shpërpjestueshmërisht vende të rëndësishme në qytet. Nga ana tjetër, mes të krishterëve ekzistonte mendësia “këta muhamedanët bëjnë shumë për njëri tjetrin”, gjë që të ngatërronte. se nuk dije se cili komunitet bënte më shumë favore për pjestarët e tij. Herë herë, “Partia” mundohej të vinte një farë ekuilibri, por pas vitit ‘67 edhe ajo nuk mund ta bënte se njerëzit do thonin “ku ka fe tani, jemi të tërë njëlloj.”

Vite më vonë kam kuptuar më thellë këtë lloj kompleksi teksa një shok më përmendte për një avokat të krishterë “ai ka marrë një të dorës sonë!”

Ishte përmbysur një ndjenjë “pariteti” midis bashkësive, e cila kishte mbizotëruar gjatë gati dy shekujve të ekzistencës së qytetit. Pjesa muhamedane kishte patur më shumë nëpunës të shtetit si në kohën e Turqisë dhe në atë të Zogut, ndërsa bashkësia e krishterë ishte forcuar më shumë ekonomikisht në sajë të kurbetit. Jo pak korçarë të krishterë kishin emigruar në Misir, ku ishin ndihmuar nga Sundimtari i Egjiptit, Mehmet Ali pasha, që ishte me origjinë nga Zëmblaku i Korçës. Një pjesë e madhe patën ngritur biznese të sukseshme në vendin afrikan dhe në fund të shekullit të XIX dhe fillimin e atij të XX u kthyen në qytet me pasuri të mëdha. Më të njëjtën kohë shumë emigruan në Stamboll. Rumani dhe Bullgari, por nuk patën pasurimin e atyre të Misirit. Me hapjen e emigrimit në Amrikë, Argjentinë dhe Australi, forcimi financiar i të krishterëve u rrit edhe më shumë. Nga bashkësia tjetër, ata që emigruan ishin më të pakët.

Pikat e forta të lidhjes mes dy bashkësive ishin dëshmuar gjatë përjekjeve me armë për Indipendencë, që është edhe koha e Luftrave Ballkanike. Mes dëshmorëve të Orhan Cifligut, që ishin dëshmorët e parë në luftën kundër pushtuesve turq, kishte anëtarë të të dy bashkësive. E fortë u tregua Lidhja në ditët e Luftës së Parë Botërore, kur u formua Republika Autonome e Korçës nën mbrojtjen e ushtrisë franceze. Ishte një përpjekje e shkëlqyer që garantoi përfshirjen e Korçës në hartën e Shqipërisë dhe jo në atë të Greqisë. Një dëshmi më e fortë se uniteti ishte mbi dasitë.

Por gjatë Luftës së Dytë, ndarjet dolën më shumë në pah, pasi shumë fshatra muhamedanë, nën ndikimin e bejlerëve të tyre u rreshtuan me Ballin, ndërsa ortodoksët edhe në qytet edhe në fshat, me ndonjë përjashtim të vogël, ishin me Frontin. Përplasjet e pas Mukjes krijuan armiqësitë, edhe vrasje t[ nd[rsjellta, të cilat u mbartën edhe pas lufte me dukurinë e emërimit të ortodoksëve “ateistë“ në postet më të mira.

Ndaj “dasia” mes komuniteteve u përkeqësuar në periudhën komuniste , krahasuar me gjithë vitet ekzistencës së qytetit, kur edhe pse funksiononin si njësi më vete, ata nuk ishin të acaruara dhe aq më pak në “luftë“. Ngritja e Sahatit të Korçës me kontribut të të dy bashkësive pranë Xhamisë është një tjetër tregues i harmonisë dhe i marëveshjes mes tyre. Filantropët e të dy bashkësive paguanin për martesat e çifteve të varfër, të të dy “anëve të Lumit”. Në financimin e monumenteve të Luftëtarit Kombëtar dhe Themistokli Gërmenjit, të dyja të vendosura në anën Veriore, patën kontribuar edhe shumë familje muhamedane.

Kishte pasur edhe ngjarje të “betejave” me gurë dhe prazhga të fëmijëve të dy mëhallave në anët e ndryshme të Lumit, por të tilla “beteja” mes “bandave: të kalamajve të lagjeve fqinje kanë ndodhur dhe ndodhin në çdo qytet të botës dhe nuk tregojnë ndonjë ndarje apo armiqësi fetare.

Përndjekjet për shkak të luftës së klasave mund të ketë qënë arsyeja kryesore e mosbesimit midis pjesëve më të varfra dhe më fanatike të të dy palëve. Përgjithësisht janë ato shtresa që manipulohen më lehtë dhe ruajnë mllef ndaj atij që është “ndryshe”. Prej tyre dëgjova ato kohë shprehjet përçmuese ndaj muhamedanëve “skurë“ dhe “sqili”(gr.qen), që i shtohet të përgjithshmes “turk”, që ndoshta kishte qënë një dallues për kohë të gjatë. Në qytet përdoreshin toponomiet “varret e turqve” apo “mëhalla e turqve” pa ndonjë ngarkesë negative.

Duke mos patur lidhje të shumta me bashkësinë tjetër, dija që na quanin veç “kaur” edhe “lafshok” për shkak se ne meshkujt e krishterë nuk bëheshim synet. Në ndonjë rast edhe “b..palarë“, sepse traditat higjenike ishin të ndryshme.

Në vitet ‘60 kishte shumë raste të lidhjeve dashurore ndërfetare, të cilat nuk përfundonin në martesa për shkak të rezistencës së madhe të prindërve të të dy bashkësive. Kishte edhe të tjera që kryeheshin, por me “zemër të thyer” të prindërve. Vajza e një familjeje me të cilën babai kishte patur miqësi që në fëmijëri në Stamboll, u martua me një muhamedan. Teta Poli, e jëma e vajzës, kur babai kishte shkuar për të uruar i tha mënjanë në greqisht “Eshtë turk, Andoni!”. Babai me buzëqeshje, po në greqisht i tha :”Turq jemi ne të dy se kemi lindur në Stamboll, kurse ai është shqiptar”.

(vijon)

“Abati Faria”

“Sigurisht që është Abati Faria. Nuk e diskutoj!” Kështu do thoja sa ta shihja portretin e mësipërm të bërë në karbon, nëse do më thoshin që ishte bërë në burg dhe plaku me mjekër kishte pozuar para piktorit.

Por nuk është Abati Faria edhe pse në burg, edhe pse me mjekër të bardhë dhe me sy të zgjuar , që të lexojnë çka ke në kokë. Eshtë një klerik ortodoks i lartë, Hirësia e tij peshkopi Irine Banushi në burgun e Tiranës në vitin 1956. Pa rrobën e peshkopit, pa kamillafin dhe skeptrin që nuk e hiqte nga dora. I burgosur nga feudo-komunistët shqiptarë si kundërshtar i regjimit. Në kohën kur është bërë portreti ishte 50 vjeçar dhe vuante të tretin dënim në burg. E kishin arrestuar në fillim italianët, në verën e vitit 1939, më pas “çlirimtarët në vitin 1945 dhe përsëri ”çlirimtarët” më 1952. Të parët pasi e kishin mbajtur 6 muaj në burg e patën internuar në Mantova pa i dhënë arsyen e internimit. Të dytëtë e kishin dënuar të dy herët me nga 5 vjet burg për veprimtari kundër popullit dhe agjitacion e propagandë.

Të parët e kishin arrestuar se ishte antifashist, i mençur dhe i shkolluar. Ishte një prift ortodoks që jepte mësim në shkollën teologjike të “Shën Pavlit” në Tiranë.

Të dytët e kishin arrestuar se ishte antikomunist, i mençur dhe i shkolluar. Ishte bërë Peshkop i Apollonisë

Ishte plakur burgjeve, pasi vuante edhe nga tuberkulozi, por nuk ishte thyer. Vazhdonte të jepte dritë nga ajo që kishte marë kur ishte shuguruar si prift dhe kur i ishte pëkushtuar Krishtit me studime dhe predikime deri sa e patën bërë Peshkop. Ju ishte larguar përfundimisht dëshirave materiale të kësaj jete.

Këto i thoshte edhe piktorit 30 vjeçar kur pozonte për portretin. I riu e shihte me admirim dhe mundohej që ta hidhte në letër sa më të papërkulur dhe të mençur. Edhe pse herë herë Irineja kollitej dhe po ashtu kollitej edhe piktori. Nuk donte ta paraqiste të ligur. Të dy ishin të prekur nga oftika. Por sëmundja ju dukej më e lehtë se sa vuajtja e mungesës së lirisë.

Të duket sikur historia dhe letërsia botërore përsëriten. Dikush që predikon lirinë, barazinë dhe dashurinë mes njerëzve nëpërmjet njohjes dhe dashurisë ndaj Perëndisë, dhe që persekutohet e vuan në burg për të. Dhe një piktor, që mundohet të japë dritë dhe liri nëpërmjet artit të tij dhe që persekutohet si “heretik”. “Heretiku” që hedh në letër me karbon papërkulshmërinë e Martirit. Diçka që të kulton El Grekon, e burgosur si heretik dhe më pas i izoluar në çmendinë, që vazhdon e vazhdon të bëjë dritë me linjat e shpejta të karbonit mbi letrën e bardhë.

Edhe pse në një “kaush” me 40 vetë, më të shumtit të dënuar politikë, Irinej kujdesej shpesh për piktorin e ri dhe ky i fundit e adhuronte. E pyeste edhe për Ungjillin. I jepnin shpresë dhe dritë fjalët e Librit të Shenjtë të thëna bukur nga Peshkopi i mençur.

Irine Banushin, pas burgut e dërguan në Manastirin e Ardenicës. Diktatura mund të ndikonte edhe në vendimet e Kishës Autoqefale. Kërkuan të ishte vetëm një prift i thjeshtë, dhe mos largohej jashtë mureve të manastirit pa lejen e Degës së Punëve të Brendshme.

Piktori doli nga burgu një vit më vonë dhe e kërkoi dhe e vizitoi disa herë. Edhe Hirësia e tij i shkoi në Korçë për ta parë mikun e tij të vuajtjeve. Më pas, Irine Banushi ishte detyruar të kthehej në emrin e tij të lindjes, Ilia, dhe të punonte si magazinier në Lushnjë. Ishte ndaluar me ligj ushtrimi i fesë dhe klerikët që nuk ishin burgosur, i detyruan të bënin punë nga më të rëndomtat. Ilia Banushin, intelektualin me doktoratë në teologji, nuk e kishin lënë të bënte asnjë punë, me të cilën mund të ndihte edhe vetë administratën shqiptare të asaj kohe.

Vdiq më 1973 dhe për të nuk u tha dhe nuk u shkrua asgjë. As miku i tij, që e adhuronte, piktori që ishte i detyruar të shkruante parrulla për këndet e emulacionit, nuk e mësoi vdekjen e Peshkopit. Do i mbetej peng deri në fund që nuk hodhi mbi të një dorë dhe.

Por ruajti portretin! Portretin për të cilin unë mendova se ishte i Abatit Faria.

Zbardhet biseda 36 sekondëshe mes Ramës dhe Trump

Ka shumë raste të kombeve, shteteve madje dhe perandorive, që kanë ndryshuar në segmente kohore çuditërish të shkurtra. Janë përmbysur Tiranë, janë shpallur luftra qindravjeçare, janë ndryshuar përfundimisht kufijtë dhe kanë ndryshuar besimet fetare. Ndër më të njohurat është vrasja me thika e Jul Qezarit nga senatorët romakë, e cila thuhet se zgjati vetëm 1 minutë dhe 18 sekonda. Lufta mes Anglisë dhe Zanzibarit më 1896 zgjati vetëm 4 minuta. 16 minuta zgjati gjyqi i Elena dhe Nikolae Causheskut, që i ndryshoi fatin shtetit rumun, por ju futi frikën edhe bllokistëve tanë.

Në historinë tonë ka disa ngjarje të tilla të rëndësishme, por unë do veçoj një prej tyre. Për 24 sekonda Ramiz Alia i ra në gjunjë Nexhmijes, që mos dënohej në vitin 1973 bashkë me Lubonjën dhe Paçramin. Ngjarja ndikoi në fatin e Diktaturës, sepse solli likuidimin e Mehmet Shehut me shokë dhe pas vdekjes së Dullës, daljen në krye të Shqipërisë të frikacakut nga Shkodra.

Ndaj edhe pse vetëm 36 sekonda, biseda e kryeministrit Rama, me njeriun më të fuqishëm në glob, ka pasoja jo vetëm për fatin e Shqipërisë dhe të rajonit, por edhe pë rtë gjithë kontinentin europian.

Nga lexuesit e buzëve (zakonisht këta janë shurdhmemecë që mund të kuptojnë në distancë se ç’thotë njëri dhe tjetri) është raportuar se biseda ka qënë tepër e ngjeshur. Të tilla janë zakonisht ngjarjet që i ndryshojnë rrjedhën Historisë.

Pasi Trump i ka thënë që nuk e dija se ishe kaq i gjatë dhe Rama i ishte përgjigjur, që Lartësinë dhe Madhështinë tënde nuk ka njeri në botë që e arrin, Presidenti amerikan kishte thënë : I like you! (Më pëlqen ti!) Nga kjo, kryeministri ynë i dashur dhe tepër modest kishte filluar të shpjegonte se nuk kishte asnjë lidhje me Sorros atin apo Sorros birin, por Trump e kishte ndërprerë shpejt me pyetjen :

- Pse nuk e morre me vete atë korçarin e famshëm?

Edi Rama ishte stepur një çast se nuk donte që biseda të sillej rreth shqiptarëve të tjerë dhe duke kujtuar se bëhej fjalë për Vrenozin, i kishte thënë që ai ka hyrë në Big Brother.

Trump ishte entusiazmuar dhe kishte nisur të rrëfente se sa i famshëm ishte me reality -show të tij “Apprentice” dhe më pas kishte pyetur sërish:

-Po Kryetar i Parlamentit kush është tani që korçari ka hyrë në Big Brother?

Rama ishte zverdhur, se e kuptoi që Trump po pyeste për Niko Peleshin, që dukej se kishte lënë përshtypje të shkëlqyera gjatë Mëngjesit të Lutjeve në Uashington.

Këtu biseda kishte marrë fund dhe të Gjatit i ishin dridhur këmbët fort. Si asnjëherë tjetër. Nuk dihet se kë ka telefonuar urgjentisht për të kontrolluar lëvizjet e Di Lanas.

Fati i Shqipërisë duket i ndryshuar pas 36 sekondash.

Korçari ynë i dashur do jetë Lideri i ardhshëm i Fanarit Ndriçues në brigjet e Adriatikut.

4 minutat e poshtra të Edi Ramës

Në Paris u mblodh UNO-ja                      Në Uashington Bordi për Paqe

Fol Enver të lumtë goja!                          Rrofsh o Edi na kënaqe!

Edi Ramës ju dha më në fund rasti t’i thurrte elozhe Presidentit Trump, me shpresën se do shpëtojë kokën. Në një mënyrë të poshtër, të pështirë dhe që na bën ne shqiptarëve të ndjehemi edhe më të dhjerë faqe Njerëzimit.

Më poshtë po ve përkthimin e saktë të fjalës së tij prej 4 minutash:

“ O Presidenti i lavdishëm Trump, që më nderove aq shumë me ftesën personale për të qënë pjesë e këtij Bordi, e kësaj ideje gjeniale që ka lindur në kokën tënde gjeniale. Mos beso ç’thonë kundër meje, se jam kokë e këmbë me ty, kundër gjithë Demokracive të dështuara Europiane dhe kundërshtarëve të tu demokratë.

Ky Bord i Paqes nuk zëvëndëson OKB-në, këtë gjigand në vdekje e sipër, të cilin po e dërmon me të drejtë. Ky po i jep atij Zombi fytyrën e vet dhe duhet të drejtojë që sot e tutje gjithë botën, duke pasur në krye Ju, o dhuratë e Zotit, që je edhe më i madh se Jezu Krishti.

Unë do dërgoj trupa shqiptarë në Gazë, që të ndjekin gjithë porositë e tua ndriçuese.

Sugjeroj me shumë përulësi, që të gjithë vendet të japin para për këtë projekt fantastik të dhëndërit tuaj dhe të ndërtojnë diçka të madhërishme, që t’i edukojnë fëmijët palestinezët të jenë të bindur. Vetëm kështu ata mund të shpëtojnë nga vdekja që ju ofron Hamasi, sikundër ju bëri 50 mijë fëmijëve palestinezë në dy vitet e fundit.Nuk është aspak e vërtetë që ata i vrau miku ynë i përbashkët Bibi Netanjahu.

Në këtë kuadër mendoj po me përulësi që vendet financuese të dërgojnë arkitektët e tyre për të projektuar. Ne gjithashtu do dërgojmë arkitektët e tyre se nuk kemi nga tanët.

O presidenti i madhërishëm Trump, që çdo gjë që prek kthehet në ar dhe paqe. Gjatë Presidencës tënde të parë do ishte bërë paqja mes Kosovës dhe Sërbisë në sajë të Largpamësisë tënde. Do këmbeheshin ca troje dhe kaq, pikërisht si Ju kini bërë gjatë gjithë marëveshjeve tuaja në kohët që jini marrë me investime të Patundshme. Por prokurori i poshtër, që më vonë ju përndoqi edhe ju, arrestoi Thaçin dhe nuk e la të vinte dhe të firmoste. Të gjitha këto të lidhura e të mirëmenduara për të mos lënë që Bota të shihte Shkëlqimin tuaj verbues.

Dhe kjo u bë nga një Gjykatë ndërkombëtare e Padrejtë, ashtu si dhe Gjykata e Hagës, për të cilin ju me të drejtë jo vetëm që nuk e njihni, por doni edhe ta shkatërroni. Filloni me shkatërrimin e Gjykatës Speciale për Krimet në Kosovë ju lutem, sa nuk është vonë.

Me përulësi ju puth gishtin e vockël të këmbës së majtë, për këtë ftesë të mrekullueshme, që po më shpëton nga hallet. Jo vetëm 1 miliard dollarë që do japim , por edhe më shumë nëse kështu mendon Lartmadhëria e juaj!

Mbaje mend emrin tim o Diell ndriçues se di që ke filluar të harrosh!

Duartrokitje jo dhe aq frenetike.

Lumi i Korçës, si vijë ndarëse e dy komuniteteve (2)

 (vijim)

U largova shumë nga brigjet e Lumit tek ato të Marmarasë, ndaj po kthehem sërish tek dy bashkësitë e mëdha të qytetit tim të Lindjes.

“Matanë Lumit” ishte Xhamia e Madhe e Mirahorit që dukej bukur prej dritares së dhomës sime të gjumit, por që më shkaktonte bezdi kur këndonte hoxha (nuk di majë minaresë ose jo) se më nxirrte gjumin. Nuk kujtoj as nëu ndalua të “kënduarit” para apo në të njëjtën kohë me mbylljen e tempujve fetarë. Rrugëve më binte në sy(ashtu si më binin në sy priftërinjtë) një burrë i veshur me një xhybe jeshile dhe që ecte me një bastun, por kishte hap të madh. Ishte Myftiu i qytetit. E imitoja në shtëpi ecjen e tj të shpejtë siç imitoja edhe ecjen e ngadaltë dhe me kokën lart të babait tim. Më pëlqente kur të rriturit qeshnin me imitimet e mija.

Ato kohë Myftinija ende nuk ishte mbyllur dhe Myftiu ishte një njeri i nderuar, edhe pse me sa kujtoj përgjithësisht ecte vetë trotuareve të shëtitoreve të qytetit. Unë shkova për më shumë se 3 vjet në kopështin me nr. 10 (ekziston edhe sot), që ishte pranë Xhamisë së vogël dhe në atë bllok kishte shumë familje muhamedane. Shumë fëmijë të tyre ishin në një kopësht me ne, por si të vegjël ne nuk kuptonim se cilat emra apo mbiemra ju përkisnin feve të ndryshme. Kishte edhe disa shtëpi-vila, të mëdha, në të cilat jetonin funksionarë të lartë të Partisë, por që duhet të kishin qënë shtëpi bejlerësh të shtetëzuara nga Diktatura. Shumë muhamedanë të pasur kishin blerë truaj ose shtëpi jo vetëm rreth Xhamisë së Vogël, por edhe më larg prej saj dhe të gjitha ishin në anën Veriore të Lumit, që e kemi quajtur deri tani pjesa e Korçës e banuar nga të krishterët. Më të shumtat prej shtëpive të mëdha kishin fqinjë të tjera shtëpi-vila të familjeve të kamura të krishtere edhe këto të shtetëzuara.

“Ekspansioni” i bejlerëve kishte ndodhur edhe në një zonë tjetër të “këtej Lumit”. Në lagjen Kala (midis tregut dhe Varoshit) në truaj të lirë kishin ndërtuar që në shekullin e XIX, banesat e tyre Zavalanët e ardhur nga Kolonja dhe të tjerë bejlerë. Komshijtë e tyre ishin Moskot e ardhur nga Voskopoja, Protot korçarë të vjetër si dhe të tjerë kurbetlinj, që kishin zbritur nga fshatrat e Oparit. Veç Pazarit, ku përziheshin të gjithë, këto “mëhalla” ishin urat lidhëse të të dy bashkësive. Ndonjë shtëpi e madhe beu, pat shërbyer që në kohëne Zogut si Internat i Liceut Francez dhe pas Luftës së Dytë si shkollë 7-vjeçare.

Ndoshta në këto lagje të vogla duhet kërkuar edhe bashkëpinimi i madh i dy komuniteteve për çështjen kombëtare, i cili kulmoi me hapjen e Mësonjtores së Parë Shqipe, që ishte jo vetëm kombëtare, por edhe laike se kishte nxënës të të gjitha feve. Më duhet të shtoj këtu edhe kontributin e madh të Bektashinjve në të mirën e Shqipërisë. Nuk jam i sigurt se sa i madh ishte numuri i tyre dhe ku jetonin, sepse në qytet nuk kishte Teqe. Më të afërtat ishin në fshatrat e Fushës së Korçës. Por shumë të ardhur nga Përmeti dhe Kolonja duhet të ishin bektashinj, se në ato zona “sekti rebel” i Stambollit ishte shumë i përhapur. Më pas, kur Kryegjyshata u vendos në Tiranë, roli i tyre në jetën e vendit u bë edhe më i rëndësishëm. Toleranca e tyre ndaj të krishterëve ishte shëmbullore.

Nuk e kujtoj se kur kam shkelur për herë të parë “matanë Lumit”, sepse nuk kishim të afërm apo miq të afërt që prindërit t’ju bënin vizita bashkë me ne. Ndoshta rreth fundit të viteve ‘60 kur isha afër 10 vjeç. Mund të kem shkuar për të blerë diçka në një dyqan bulmeti, që ishte pranë xhamisë së Mirahorit. Por më 1969, për shkak të propagandës shtetërore, objektet e kultit të krijonin një ndjenjë jo të mirë. Kësaj i shtohej edhe idea që pranë xhamisë ishte dhe varri i dikujt shumë të rëndësishëm për komunitetin muhamedan. Një 10 vjeçar nuk mund të ketë kureshtje për të ndenjur pranë varreve. Nuk më pëlqente as të shkoja në Shën Triadhë (varrezat e qytetit) dhe për fat të mirë mamaja nuk më merrte me vete kur shkonte ndonjëherë.

Kishte shumë njerëz të bashkësisë ortodokse, që herë herë shprehnin një lloj dashakeqësie ndaj korçarëve të bashkësisë tjetër. Them që qytetarët e hershëm duhet të ketë qënë më tolerantë me njëri tjetrin dhe ngarkesë psikologjike negative mbanin më shumë të ardhurit nga Vakëfet dhe Voskopoja, ku në fillimet e shekullit të XX-të patën ndodhur shumë vrasje dhe krime të tjera të ndërsjellta. Cetat e kaçakëve me fustanella të zeza kishin bërë raprezalje në fshatrat e krishterë, po sikundër kishin bërë shumë ortodoksë (me fustanella të bardha) ndaj muhamedanëve të pambrojtur, të mbështetur nga çetat e andartëve grekë. Mes episodeve të shumtë më të dëgjuarit ishin djegia e Voskopojës (voskopojarët fajësonin Sali Butkën) dhe masakra e Panaritit, ku ndër emrat e përmendura për keq, ishte ai i Stefan Panaritit.

Po edhe polenakët dhe vllehët kishin një qëndrim jo dashamirës ndaj bashkësisë muhamedane. Ndoshta “kontradiktat” jo të pakta mes fqinjëve kishin krijuar armiqësi të heshtura dhe të trashëguara në breza. Polena ishte nga fshatrat që nuk patën lejuar futjen e familjeve jo të krishtera edhe shumë më vonë se viti i ndalimit me ligj të fesë. Më tolerantë mbeteshin të ardhurit nga fshatrat e përzjerë, që kishin jetuar në harmoni edhe pse martesat ndërfetare mund të kishin qënë shumë të rralla.

Familjet e pasura korçare kishin pasur gjithnjë një tolerim më të madh. Edhe martesat mes korçarëve me fe të ndryshme kishin ndodhur qysh në vitet ‘20 mes familjeve të bejlerëve dhe tregëtarëve. Ndoshta kishin qënë histori të mirëfilta dashurie dhe jo mblesëri, por kishte patur të tilla. Pas luftës së dytë, shumë kishin ndodhur mes ish-partizanëve, por ato duhen parë si raste të njerëzish ateistë, që nuk pyesnin për opinionin e familjeve, të cilin e quanin bestytni apo paragjykim fetar.

(vijon)

Lumi i Korçës, si vijë ndarëse e dy komuniteteve

Koncepti “matanë Lumit” ka qënë ngulitur në mendjen time prej fëmijërisë. Edhe pse Lumin e Korçës nuk e kujtoj. Kam vetëm disa “foto” të turbullta në mendje, një tek vendi ku hidhej kryqi ditën e Ujit të Bekuar dhe një të një ure, diku pranë Prefekturës dhe shkollës “Themistokli Gërmenji”, por jo mbi një përrua, por në një shtrat të mbushur me gurë dhe çakëll. Duket që edhe në vitin 1962(deri ku shtrihet kujtesa ime) shëtitorja “Fan Noli” nuk kishte përfunduar plotësisht. Pjesë të shtratit të pambuluar poshtë Pazarit, kujtoj që i kam parë disa herë më vonë, diku pranë Pazarit të plaçkave, kur ime më më merrte ndonjë të djelë. Së bashku me të motrën e shumë korçare të tjera, shisnin ndonjë rrobë apo send shtëpiak që nuk ju duhej. Besoj se ai treg duhet të jetë mbyllur përfundimisht më 1966, kur morrën fund gjithë veprimtaritë tregëtare private dhe lejoheshin vetëm shitjet e prodhimeve ushqimore të fshatarëve në Merkato.

Në fëmijërinë time të hershme, Lumi ishte një vijë imagjinare, të cilën deri diku e kisha të qartë edhe pse ishte prishur çdo shenjë e tij. Urat nuk mund të ishin më mbi një rrugë, ku kalonin makinat dhe këmbësorët. Mamaja e përmendte më shpesh, se e quante veten e “mëhallës së Lumit” edhe pse ende sot nuk kuptoj si mund të quhej një mëhallë e tillë, kur përroi brenda qytetit niste tek Sanatoriumi dhe përfundonte ku ishte fabrika e vjetër e qelqit. Pra një gjatësi prej më shumë se 1.5 kilometra.

Gjithsesi, duhet të jetë quajtur e gjithë zona në dy brigjet e Lumit prej Mullirit (vendit ku hidhej Kryqi) dhe deri tek ura pranë vendit ku është Poliklinika e qytetit. Pjesët më poshtë besoj të jenë quajtur mëhalla e Xhamisë dhe më pas ishte Pazari e vazhdonte me Katavaroshin.

Deri vonë, familje ose njerëz që kishin shtëpitë në të dy anët e përroit, merrnin edhe një zgjatim të emrit me fjalën “lumi” si motrat Katro, që i quanin “motrat e Lumit” ose Pano Lubonja që njihej në Korçë si “Panoja i Lumit”. Ndoshta kishte edhe të tjerë, të cilët unë nuk i di. Kontaktet e mija me komunitetin mysliman, që jetonte në anën jugore të Lumit të Korçës ishin shumë të pakta.

Por megjithëse në shtëpi ndonjëherë përdorej shprehja “ata të matanë Lumit” me të cilën edhe unë kuptoja që flitej për komunitetin tjetër (në shtëpi i quanin muhamedanët), nuk ndjehej ndonjë ndjenjë përbuzje, nënvleftësimi dhe aq më pak armiqësie. Në pallatin ku jetonim prej vitit 1963 kishte shumë familje me prejardhje muhamedane dhe të gjithë fëmijët jo vetëm luanim bashkë, por nuk kishte asnjë shënjë dasie mes familjeve. Të gjithë këmbenin vizitat me njëri tjetrin po njëlloj. Ndoshta jo për festat fetare, se shumica e familjeve kishin një ose dy anëtarë të Partisë së Punës.

Mbi ne jetonte një familje e madhe e një oficeri që quhej Merko Mahmutaj (ndoshta Ymer) dhe të cilin babai e kishte të njohur dhe e vlerësonte. Pas disa vitesh ata ikën në Pogradec. Shoku im më i ngushte i fëmijërisë ishte Beni Zagorçani, djali i Bexhetit dhe e motra Milla (Ludmilla) ishte shoqja më e mirë e sime motre. Hynim shpejt në shtëpitë e njëri tjetrit dhe e vetmja gjë që më dukej e ndryshme ishte se gjyshja e tij mbante në kokë një shami të bardhë, kurse plakat e fisit tim mbuloheshin të gjitha me shami të zeza.

Sigurisht që pas viti 1967, edhe zyrtarisht nuk duhet të kishte më dasi, sepse praktikat fetare u ndaluan me ligj dhe kushdo që shprehte rezerva për grupin tjetër kishte pasoja. E megjithatë urrejta, mosbesimi, frika nuk mund të ndalohen me ligj dhe duhet pranuar që në të dy krahët e Lumit kishte shumë njerëz që e shihnin me dyshim njëri tjetrin. Në mënyrë përçmuese fanatikët e të dy krahëve e thërrisnin njëri tjetrin “turq” dhe “kaurë“. Unë nuk ndjeja ndonjë fyerje nëse më thërrisnin “kaur” sepse as e dija kuptimin e fjalës dhe e dija që isha “kaur”. Nuk kisha pasur dëshirë të shkoja në kishë jo se isha “ateist i lindur”, po sepse një herë kur kisha qënë, ambjenti i Katedrales së Mitropolisë më ishte dukur i frikshëm. Ndoshta ndikonte edhe era e temjanit dhe qirinjve në hundën e një fëmije 5-6 vjeçar. Edhe këmbanat e së djelës nuk i pëlqeja se më nxirrnin gjumin. Në shtëpi nuk mbanim as “korë“ si mund të kishin pjesa dërmuese e familjeve korçare. Para vitit 1968 nuk kishim as foto të Enver Hoxhës dhe muret mbizotëroheshin nga fotot cilësore të familjes së babait, që ishin bërë nga fotografë të mirë në Stamboll.

Por as Stambolli dhe Turqia nuk më bënin më të afërt me muhamedanët, sepse kushërinjtë e mij atje quheshin Amalia, Krisulla dhe Kostaq dhe nuk ndjenja ndonjë gjysëm përkatësie me fenë e Turqisë apo me Mustafa Qemalin, të cilin babai e përmendte shpesh me admirim.

(vijon)