Suta

 Ajo u hodh vetëtimthi para gjogut tim

Me dëshirën e marrë për tu vetvrarë

Atë pragagimi në gusht.

I miri shoku im u ngrit në ajër

Për të mos e prekur,

E ndjeu se me vrullin e tij dhe të saj

Në vend do e linte të vdekur.

Por diçka tepër të thellë kishte në atë kërcim të beftë

Që mua mu duk si i fundit akt,

Ajo kishte kohë kaçubes priste

Të ziun gjog të shkonte,

Diçka t’i thoshte,

Ndoshta se kishte qënë ai,

Ai fajtori që ishte prishur i bukuri pakt.

Ndaj edhe pse ai e mbrojti

Nga i sigurti fund i tmerrshëm,

Diçka prej saj,

Ndoshta një pjesë briri,

E bëri ndëshkimin për gabimin e hershëm.

I djathti sy i hamshorit

Në çast u shprish,

Ndërsa nuk kuptoja,

Nëse plot pezm,

A me një dëshpërim të nginjur

Ajo vraponte drejt një shtegu dhish.

E përkëdhela mikun e plagosur,

Ajo tashmë ishte larg,

Qemë vetëm ne të dy.

Unë,

Më i mençur dhe me më pak fuqi

Se dy gjallesat e tjera

Dhe miku im,

Nga një dashuri e gabuar plagosur në sy.

Të gjith sytë tek SHBA (për fat të keq)

Në këtë “lëmsh” ku ndodhet Bota sot, të gjitha sytë janë të drejtuar nga Ushingtoni, sepse ç’do ndodhë atje këtë nëntor përcakton të ardhmen e miliarda njerëzve në botë. Për fat të mirë apo të keq është kështu. Të paktën prej rënies së Murit të Berlinit.

SHBA është fuqia më e madhe ekonomike dhe ushtarake në botë, me diferencë nga të tjerat dhe njëkohësisht me me një ndikim edhe më të madh se sa është diferenca e saj ekonomiko-ushtarake me të tjerët. Ndaj jo vetëm këtu ku jetoj, që është një shtet ku fqinji i vetëm është vendi që drejtohet nga Trump, por edhe në Bruksel, në Lindjen e Mesme, madje dhe në Pekin dhe në Moskë sytë janë të drejtuar tek Amerika dhe presin me ankth se çdo ndodhë në nëntor të këtij viti.

Kjo duket qartë në titujt e lajmeve në mediat më të rëndësishme botërore, në takimet shumëpalëshe të politikanëve, në ndjeshmëritë e bursave, në dekratat e njerëzve më me ndikim sot në botë.

vërtet ka qënë kështu në 35 vitet e fundit, por është bërë edhe më e madhe, për shkak të paparashikueshmërisë të veprimeve të Trump, që është në krye të Shtëpisë së Bardhë. Tashmë politikat amerikane janë shumë të ndryshueshme dhe jashtë rregullave të zakonshme që ndiqnin më parë dhe që kishin në themel – Interesat Kombëtare të Amerikës.

Për herë të parë në 80 vitet e fundit, tek kjo Shtëpi e Bardhë u pa një sjellje e egër ndaj Europës dhe Kanadasë, shprehje të hapura për shtimin e kontrollit ushtarak mbi rajone ku nuk kishte eskluzivitet më parë, simpatia dhe mbështetja për autokratët, si dhe një njehsim të politikave të jashtme për Lindjen e Mesme me ato të Izraelit.

Si rrjedhojë jo vetëm raportet me aleatët dhe me vende të tjera në Botë janë tejet delikate, por ç’ka është më e rëndësishme, polarizimi politik brenda Amerikës po bëhet gjithnjë dhe më i madh. “Efekti Trump” ka qënë dhe është shumë herë më i madh se sa parashikohej në vitin 2016, kur ai konkuroi për herë të parë për President.

Tashmë pritet një pëplasje edhe më e madhe “elektorale” midis kandidatëve të MAGA dhe të së djathtës ekstreme me kandidatët kundër Izraelit dhe të së majtës ekstreme. Forcat e moderuara të të dy partive të mëdha janë duke humbur terren dhe si rrjedhojë edhe elektorati amerikan ka për tu bërë më konfliktual se sa ka qënë deri më sot. Ka të ngjarë, që republikanët të humbin edhe Senatin dhe Kongresin, por edhe nëse humbasin vetëm këtë të fundit, do pritet një luftë e ashper politike në dy vitet e ardhme dhe shumë pak konsensus.

“Po le të çajnë barkun amerikanët!” mund të thotë me mendjelehtësi dikush, që nuk e ka të qartë se sa e rëndësishme është jeta politike brenda Amerikës për të ardhmen e Globit.

Duam nuk duam ne, se si do ravijëzohet jeta politike në Amerikë ka për të pasur efekt në jetën politike të gjithë vendeve europiane dhe demokracive në botë. Do ketë edhe tek to ashpërsim të luftës politike dhe forcim të partive në ekstremet e spektrit politik. Për më tepër çështjet “për jetë a vdekje” të Globit , që janë Ngrohja e Përgjithshme dhe konfliktet e armatosura do jenë në varësi të njeriut që ka tani Shtëpinë e Bardhë dhe të atij që do e ketë në të ardhmen.

Sigurisht që në të ardhmen është doosdoshmëri mos jetë JD Vance apo Marko Rubio, por nuk është më mirë as të vijë Aleksandra Kortez.

Njerëzimi kërkon njerëz të moderuar, por dhe që mos jenë njëkohësisht shërbëtorë të përulur para Korporatave.

Ku do gjenden?

Kët nuk mund ta gjejnë as qindra njerëz s[ bashku, që kanë sejcili nga dhjetë herë më shumë mend se unë.

Fundkorriku

 I jam dorëzuar vapës

Dhe as për oazin e syve të tu nuk dua të di.

Përbetimet humbin vlerën

Në këtë korrik përvëlues.

Nuk jam më i ri

Kur gjithë shpresë e prisja verën,

Për tu endur zbathur plazhit zhurrmues.

Ti rrije nën një hije

Me një libër

Për të ruajtur delikaten lëkurë

Dhe ndërsa ecja dhe s’të gjeja

Dhe s’të gjeja se nuk dija ku ecja,

Ndaj nuk u takuam dot kurrë.

Ti përsëri çlodhesh diku nën një hije,

Ndërsa mundohem të të gjej

Dhe të kërkoj prapë,

Edhe pse e di që sytë nuk janë më të lagur

Nuk mund më asgjë prej tyre të pi.

Eshtë një fundkorriku i çmendur

Plazhi është shumë larg

Ashtu si vitet e rinisë sim;

Etje nuk kam më si më parë,

Dielli djeg,

Oh sa shumë vapë!

“Rrahjet e gjoksit” pasi kalojnë shumë vite

“Po ore me gropë e kemi gjoksin!” ishte përgjigja, që i dha dikur një vlonjat një shkodrani, që mori më pas një koment të goditur, jo dhe aq të këndshëm për tu shkruar këtu. E njohur si një cilësi e “trimave të Labërisë, Kurveleshit dhe Mallakastrës së Egër”, rrahja e gjoksit nuk është një karakteristikë thjesht e asaj zone të Shqipërisë së Jugut, por edhe vendeve të tjera në Shqipëri dhe në Ballkan. Kryesisht kap ata njerëz (përgjithësisht meshkuj), që e kanë të domosdoshme mburrjen me vend dhe pa vend, që mund të mos jetë e shkaktuar nga komplekse pasigurie. Krijohet një traditë e këtij lloj egoizmi, që është sintetizuar në togfjalëshin “rrahje gjoksi”. (Në zona veriore të Shqipërisë, ka një lloj tjetër rrahje gjoksi me të dy duart, që kryhet si rit gjatë funeraleve, por nuk lidhet me temën që po prek në këtë shënim.)

Unë nuk kam bërë ndonjë analizë të mirëinformuar se pse u krijua kjo traditë në ato zona malore, tepër të ndara nga anë të tjera të Shqipërisë, por të njohura për trimëri si edhe për grabitje. Ndoshta ajo mënyrë jetese, pa u lodhur shumë në punë, por duke u “stërvitur” për të grabitur gjërat e të tjerëve, mund që ka sjellë edhe këtë cilësi të zhvilluar gjatë darkave të gjata me raki të fortë, shumë mish dhe me këngë të gjata me iso. Të qënit kokëulur me siguri që konsiderohej dobësi dhe nëse nuk arrije të tregoje për “trimëritë“ e fundit dhe të së kaluarës ndoshta mund të mos kishe vend në sofër.

Por le t’i lemë lebërit në “heroizmin” e tyre dhe në këngët polifonike, që zgjasin deri në të gdhirë dhe të merremi me “mburrjet dixhitale”, ose “mburrjet e printuara” që hasen sot mes njerëzve, të cilët e quajnë veten intelektualë dhe e shtrojnë nëmediat sociale apo edhe në libra të botuara me paratë e xhepit të tyre.

Edhe pse mund të mos e kenë pasur një cilësi të shprehur rregullisht më parë, njerëz me një shkollim të mirë, që kanë pasur veprimtari profesionale, shoqërore apo administrative në një kohë të largët (kryesisht në periudhën e Diktaturës) rreken që të shkruajnë “të bëra” dhe “të pabëra”, tek të cilat me “shumë marifet” paraqitet “rrahja e gjoksit”. Mund të jenë sportistë të shquar ose jo, artistë të mirë dhe mediokër, administratorë të zellshëm ose dembelë, ish studentë të nivelit të mirë, por dhe nga ata që mezi kalonin në vjeshtë.

Pse ndodh kjo dukuri në shekullin e XXI?

Arsyet mund të jenë të ndryshme, që nga përpjekjet për të marrë ndonjë “pension special”, “kompleksi i Osman Gazepit” dhe deri në “autosugjestionimin” – “unë nuk kam qënë ndonjë çapaçul”. Duket sikur nuk i sjellin ndonjë dëm kujt, por për mua, që e gjykoj se nga Historia e Madhe, por dhe nga të Voglat mësohet shumë, më duket se është e dëmshme. Ndaj nuk hezitoj t’ja u bëj “bromp” edhe pse shumë miqve të mij ju duket marroke ajo që bëj unë shpesh.

Por nuk më pëlqen, që një artist në moshën 20 vjeçare, të krijojë një përfytyrim të gabuar për një kohë të vështirë, për një institucion të caktuar artistik, apo dhe për artistë të caktuar. Pashë para disa muajsh një video të aktorëve të rinj korçarë, që shkonin në tufë t’i uronin ditlindjen Koço Qëndros, që ishte një gjest tepër njerëzor. Por mes tyre kishte nga ata që intervistoheshin dhe theshin se donin të mësonin shumë nga arti i aktorit Qëndro. Nuk ka ç’të mëohet nga ai Art! Dhe ndoshta nuk ishte i ndjeri Koço, që kishte krijuar “legjendën e Harpagonit”, por të tjerët.

Dhe kjo vlen për shumë raste, si ai i një mësuesi muzike që shkruan në një libër se Shkolla e Muzikës ishte krijesë e tij, e një administratori, që pasi lexon ditaret e mbajtura në Kohën e Diktaturës, rrëfen se ai pat bërë ngritjen e nivelit në Arsim, Kulturë dhe Sport e ndoshta edhe në Shëndetsi.

Historia nuk është Opinion. Ajo që ka ndodhur, edhe pse nuk mund të karakterizohet në mënyrë njëngjyrëshe, ka ndodhur me një prirje të caktuar dhe me një rezultat të caktuar.

Në kohën e Diktaturës njerëzit punuan dhe jo çdo gjë ishte e shkuar dëm. Por ishte më e shumta, sepse i tillë ishte Sistemi dhe ata që “rrahin gjoksin” se kanë bërë çudira, dashje pa dashje i bëjnë ende shërbim atij Sistemi.

Të dashur 70, 80 dhe 90 vjeçarë, lerini të tjerët të shkruajnë për ato që kini bërë!

Bashkëkohësit ju kanë njohur për cilësitë e mira, por edhe për veset, që janë të pranishme tek kushdo. Nëse nuk jini në gjendje të shkruani për të gjitha, atëhere do dukeni qesharakë, pak a shumë si ai labi nga Kuçi, që thoshte krenar: “Nuk e them për mburrje por jam nga Kuçi, zemra e Labërisë!”

“Rilindja” e qëndrave të qyteteve shqiptare

Një mik i mirë i imi, i cili jeton në Amerikë, kishte bërë një udhëtim dyjavor në jug të Shqipërisë pas shumë vitesh, që nuk kishte qënë në Atdhe dhe kishte mbetur i befasuar. Nuk e pyeta se kur kishte qënë për herë të fundit në qytetet, të cilat i kishin lënë mbresa të pashlyeshme, por nuk kishte shumë rëndësi, se dhe unë nuk mbahet mend se kur kam qënë herën e fundit në Përmet, Berat dhe Fier, që ishin disa nga qytetet që e kishin befasuar ve]anërisht me ndërhyrjet në Qëndrat e tyre.

Ai pat pirë disa mëngjese kafe në qëndër të Beratit dhe i ishte dukur di]ka më e mirë se qëndra një qyteti të të njëjtës madhësie në SHBA. Edhe pse nuk e kam parë qëndrën e rinovuar të Beratit, e besoj, sepse vetëm të shohësh Mangalatin nga një tryeze kafeje jashtë, është vërtet një pamje që nuk e has kudo. Unë nuk di se si është ndryshuar Fieri, Përmeti apo Lushnja, se nuk kam qënë në ato qytete, që në kohën e Diktaturës së Merhumit.

Dyshimi im (jo i bazuar) rreth ndërhyrjeve të Rilindjes Urbane vinte vetëm nga ato ]’kisha parë në Tiranë, Kor]ë dhe në Golem. Edhe në Elbasan kam kaluar në qëndër dhe nuk më ka lënë përshtypjen e një transformimi rrënjësor estetik

E kam përmendur për Tiranën, që është shembull ilustrues se si Liria Ekonomike vepron për mirë. Tirana e vitit 2025 është shumë më e mirë se ajo e vitit 2004, por e keqja e madhe e saj është se financimet e shumta në ndërtim janë “kanalizuar “keq dhe kanë ndodhur dëme të mëdha, sidomos brenda Unazës së Vogël, dëme këto që janë prekur nga shumë kritikë të arkitkturës ose edhe të fushave të tjera.

Nisur edhe nga ndërhyrjet tepër të këqija në qendrën e Kor]ës, për të cilat është stërshkruar, nuk ka qënë tepër e palogjikshme që të vija në dyshim Rilindjen Urbane të qyteteve të tjera të Jugut. Por gjithashtu unë rezervoj të drejtën të “flak dyshimet” nëse vizitoj Përmetin dhe “le mendjen” nga bukuria arkitekturore e qytezës provinciale të viteve ‘80. Atëhere do ja marr me siguri një avazi përmetar dhe të thurr vargjet “O Përmet o xhenet!’ , madje edhe të mendoj të vendosem në atë vendbanim me njerëz të butë. (Nuk ndodh kurrë asnjë krim.)

Për tu rikthyer në përpjekja e Ramës, që donte t’i kthente qytetet tona, si “ato zonjat që vishen mirë dhe bëjnë edhe një makiazh të hijshëm”, mendoj se ja ka arritur suksesit edhe pse paratë e taksapaguesve janë vjedhur pjesërisht. Miku im (vizitor i Jugut) është i dyti shqiptaro-amerikan (me mend), që këmbëngul se Shqipëria është një vend me zhvillim arkitekturor dhe me jetë qejfi, që i bën të mendojë rikthimin thuajse të plotë në Atdhe.

Të dy madje nënvizojnë edhe shërbimin e shkëlqyer në lokalet shqiptare, qofshin bare apo restorante. Unë nuk di se në cilat lokale shkojnë ata, por kur kam qënë në Tiranë dhe në Kor]ë, kam hyrë edhe në “qylhanka”, por edhe në lokale mbi mesatarët. Nuk kam shkuar në Sheratoni në Tiranë apo në Vila Borgjeze në Kor]ë, por në disa vende kam qënë. Kërkund nuk kam “lënë mëndjen” nga shërbimi, por ndoshta më ndodh se jam i prirur të gjej të meta. Shembuj anekdotikë mund të përmend plot, por nuk dua të dal nga fusha e arkitekturës, e cila nuk varet aspak nga sjellja e kamarierëve, banakierëve apo pastrueseve.

Edhe në interieret e lokaleve gjeja po të njëjtin parim të Ed Ramës – gra të pispillosura me makiazh të mirë, që të lenë mbresë kur hyn.Vërtet janë shumë më luksozë se restorantet që kanë të njëjtat ]mime në Kanada apo në SHBA. (Banjot lenë pak për të dëshëruar, por edhe zonjat që pispillosen nuk janë gjithnjë tepër higjenike.) Pra pronarët kujdesen që mjediset e brendëshme të jenë të një klasi të lartë. Ve]anërisht në Tiranë. Por mua më tepër se lokalet, në një qytet që vizitoj, më duhen më shumë hapësirat, qarkullimi i lehtë i mjeteve, pjesët e gjelbëruara dhe këndet e lojërave të fëmijëve, pasqyrat ujore dhe ndërtimet që nuk i bëjnë hije njëri tjetrit.

Nuk i kam gjetur këto në Tiranë, Kor]ë dhe Elbasan.

Do i gjej vallë në Përmet?

Atëhere do them me plot gojë, që mezi po pres Rilindjen Urbane 2.0.

I kryqëzuari

E ndesha të kryqëzuarin

Jo në një pikë ku udhët ndahen;

Drejt lavdisë të shpije e para

Dhe drejt mundimit e dyta të degdis.

Ai buzëqeshte hidhur

Me sytë në një pikë përqëndruar

Bujar,

Jetën po e falte pa ditur se kujt,

Gjithshka tjetër e kishte dhuruar që në lindje.

Bekimin,

    Mirësinë,

        Dashurinë pa kushte,

Në të largëtin vend,

Ku korbat krrakaritnin mbi një lis.

Kishte zbritur nga kryqi

Dhe më shtronte para bukë dhe verë

Në një tryezë druri të thjeshtë

Duke më lënë përshtypjen

Se isha i panjohur për të

Dhe pse më kishte njohur menjëherë,

Unë mëkatari

Nuk hiqja dot trupit krenarinë time të kotë,

Dërdëllisjet me njohuri të cekëta

Humorin e fshehur në kindat e buzëve

Gjthshka tjetër vanitoze që ka kjo botë.

Ai buzëqeshi pa më parë

Dhe më pa edhe me të tijën prekje.

Nuk munda ta kuptoja kurrë se ç’mendoi

A brenda kryeve të mija ishte gjithë kohën

I kryqëzuari aq i përbotshëm,

Për të cilin u betova

Se nuk do e shoh më deri në vdekje

Në “Belvedere në Vienë“

Nuk di pse sa herë përmendet Viena, më vijnë ndërmend vargjet “Në Belvedere në Vienë,/Sikur pashë Skënderbenë!” Tani nuk kujtoj as se cili patriot i kishte bërë këto vargje, pasi kishte parë në Muzeun e Belvederes, përkrenaren dhe shpatën e Gjergj Kastriotit. Sigurisht që pat ndodhur pasi ishte krijuar Miti i Skënderbeut nga Rilindasit, si domosdoshmëri pët të zgjuar ndjenjën kombëtare dhe për të patur mundësi “të bëhej Shqipëri”.

Edhe pardje, në një lokal në Amerikë, me pronarin shqiptar hyra në diskutimin pa krye rreth Skënderbeut, shqiptarëve dhe faktit që ne jemi” më të vjetrit në Europë“. Nuk di se sa avantazh na krijon ndaj të tjerëve, që kanë ardhur pas nesh në Europë, por fakti, që “në Belvedere në Vienë“ tani nuk kemi as shpatën dhe as përkrenaren e Skënderbeut diçka tregon rreth nesh. (Për hir të së vërtetës, objektet që na kanë bërë aq krenarë ne shqiptarëve ndodhen në një Muze tjetër të Vienës, por kjo nuk ka të bëjë shumë me thelbin e këtij shënimi.)

“Të ardhurit e vonuar” (me trenat e dytë, të tretë dhe të katërt) në Europë na lanë pas shumë shpejt, se ndërtuan disa qytetërime, objektet e të cilëve mbushin jo vetëm Belvederen, por dhe gjithë muzetë më të rëndësishëm të Europës dhe të botës. Nuk po ja u përmend emrat “popujve barbarë“, që jo vetëm erdhën më vonë se ne, por na vodhën edhe kulturën, artin dhe filozofinë dhe i ngritën si vepra të tyre, në territore të tjera. Madje nga inati i atyre “vjedhjeve të përbindëshme” ne vendosëm edhe të mos e shkruanim gjuhën tonë. Disa murgj, që nuk kishin me se merreshin në Mesjetën e vonë u përpoqën, por dhe ata e panë, që ne ishim një popull i vendosur, krenar dhe kokëmushkë, që nuk donim t’ja dinim se fqinjët tanë kishin alfabetet e tyre, shkruanin në pergamene dhe në letër, madje dhe përkthyen Biblën në gjuhët përkatëse. Ne u kujtuam kur i Sëmuri i Bosforit, u duk se nuk kishte shërim dhe tani, edhe pse kemi më të vjetrën gjuhë kemi atë më të rishmen të shkruar.

Por që na kanë vjedhur të huajt kjo është e provuar, se dhe dy gjërat më të rëndësishme të Kombit, që janë Përkrenarja me kokë dhie dhe Shpatën që bëri kërdinë në otomanët, na i kanë vjedhur austro-hungarezët dhe e ekspozojnë në Muzetë e tyre.

Më mirë të kishim qënë një popull hajdut!

Se tani do i kishim ne Muzeumet plot me objekte të rrëmbyera nga të tjerët.

E megjithatë rrjedhën e historisë nuk e ndërrojmë dot edhe pse si e ka thënë dikur Merhumi “ne e kemi çarë rrugën e historisë me Atë në dorë!” Dhe me Atë e kishte fjalën për Shpatën, por jo të Skënderbeut, se atë na e kishin vjedhur.

Ja dhe tani, që e kemi vënë si në vijë, në vendet e para jemi vetëm për trafikun e “Miellit”. Me “miellin e duarve tona” kemi bërë goxha para dhe kemi ndërtuar bina të larta në Tiranë dhe vendpushime luksoze në Jug, por sërish nuk na vlerësojnë sa duhet, madje na vonojnë hyrjen në Europë, neve, që e kemi shpikur Europën. Se ne ishim të parët!

Ky Skënderbeu i ri (sipas Spiropalkës) dhe Ismail Qemali i Ri (sipas berberit të Ramës) po bën ç’është e mundur, por sa na afron për të na futur, dalin do “korba dhe sorra” dhe e pengojnë. Tamam si Hamza Kastrioti dhe Ballaban Pasha në kohën e Gjergj Kastriotit. Po ata e gjetën vendin dhe shumë shpejt do e gjenë edhe këta trashëgimtarët e tyre, se ne “trenin e Europës” do e hipim ose më 2030, ose më 2035, ose shumë shumë më 2040. Atë vit Rama do jetë 76 vjet, Di Lana 70 dhe Zeqineja në kulmin e mesogruarisë së saj.

Me siguri që do marrim edhe përkrenaren dhe shpatën.

(Me këtë të fundit nuk dimë se çdo bëjë Rama se përkrenarja është dy tre numura më e madhe.)