Këngët e qytetit tim (fund)

(vijim)

Sikundër e kam përmendur në dy-tre shkrime të mija (anti-serenatë), me ndryshimin e Sistemit ekonomiko-shoqëror, këngët e rrugëve u ngjitën në skenë dhe me të drejtë, sepse ishin këngë me popullaritet dhe ishin mbajtur të ndrydhura për shkak të temës së dashurisë, që ishin thuajse të gjitha. Nuk jam i sigurt se sa u përfshinë profesionistët në organizimin e netëve të këngës korçare të vitit 1991-92, por ka të ngjarë që të jenë përfshirë pak syresh. Ndoshta shumë autorë të këngëve kishin qënë të persekutuar, një pjesë edhe me PD-në në pushtet dhe mbase pak është përdorur “filtri profesional”. Gjithsesi ato netë u ndoqën edhe në televizion dhe sollën kujtimet e shumë brezave të korçarëve, që ju kishin kënduar dashurive të tyre si i ndjenin dhe jo si orientonte Partia.

Rreth atyre viteve (ndoshta edhe në fundin e viteve ‘80) kam dëgjuar këngë të panjohura. Kujtoj “Lule në saksi” (mos gaboj e Vinjaut), por edhe “Eja në krahë moj të të marr”, “Kur dal i pirë moj nga Republika”, si dhe ndonjë tjetër, të cilat dëshmonin për nivele të ndryshme cilësie të këngëve dhe teksteve. Përsëri nuk jam i sigurt nëse ato kohë u ngjitën në skenë shumë këngë të Abazit, por një pjesë i kishim dëgjuar në vitet ‘70 nga Nustret Frashëri. Nuk kujtoj këngët më të mira të fillimit të viteve ‘90, por edhe shumë të traditës filluan të rregjistroheshin nga Babaliu, Paraveli, Fara, Andrea dhe ndonjë këngëtar tjetër i njohur. Të binte në sy. që shumë këngë të vjetra ishin larguar nga origjinali, pa u shtuar vlerat muzikore.

Më pas nuk di se ç’drejtime mori kënga e Korçës, që kishte nisur të quhej serenata. Isha larguar nga qyteti im dhe herë herë kapja ndonjë krijim, i cili nuk më tingëllonte mirë edhe pse këndohej nga këngëtarë profesionistë si Eli Fara, vëllezërit Prifti apo Devis Xherahu. Sigurisht që të sipërpërmendurit kishin vokal dhe teknikë të mirë, por nuk janë menduar shumë në përzgjedhjen e disa këngëve. Kam përmendur këngët “Sa të deshte lalka ty”, “Trrak e trruk kërcet banaku”, “Kënga e Jorgjicës”, “Të lashë ty moj Tanë“ dhe ndonjë tjetër, të cilave nuk ja u di autorët, por që vuajnë nga ana muzikore dhe veçanërisht nga tekstet.

Më pas në YouTube u shfaqën shumë emra të panjohur për mua si Landi Korçari, kantautori Maksi Kulla, Vani i Fikes dhe ndonjë tjetër, që më krijuan përshtypjen se qasja ndaj këngës korçare kishte filluar të binte shumë. Madje edhe krijime të autorëve më seriozë si Andrea apo Kajno më ngjanin jo vetëm të mbetura në një kohë të largët, por edhe me muzikë dhe tekste të rëndomta. Nuk di se cilat janë krijimet e kantautorit Vaskë Kakami (Niço), por dyshoj se dhe ai është në këto ujra.

Gjatë vizitave në Korçë, kur më është dhënë rasti të jem në lokale me një orkestër të vogël që luan dhe këndon, për fat të keq kam vënë re , që një pjesë e këngëve janë transformuar për keq dhe në repertor mbizotërojnë këngët e dobëta. Gjithashtu më kanë thënë, që shpesh orkestrat detyrohen të luajnë këngë pa shumë vlera nga vizitorët tiranas apo të Shqipërisë së Mesme, të cilët nuk e kanë idenë e këngës korçare.

Kjo ka qënë arsyeja kryesore, që disa herë kam “ngritur krye” ndaj përçudnimit të këngës korçare edhe pse nuk jam i “zanatit”. Kam pritur që analiza të hollësishme kritike të bënin profesionistët por nuk kam hasur në të tilla.

Gjithashtu “ekzaltimi” ndaj këngëve korçare (jo më të mirat) dhe sjellja e tyre në Festivale , që presupozohen të kenë muzikë të një niveli shumë të mirë (si MIK), të le një shije të keqe si artdashës dhe padyshim akoma më e keqe është mbresa që lenë këto veprimtari tek profesionistët. Më besoni se këta të fundit edhe nëse heshtin, vuajnë për katandisjen e muzikës së lehtë të një qyteti me shumë tradita,

Ndaj kam hyrë në “tastierë“ jo për të kompozuar, se nuk di, por për të shprehur shqetësimet e mija për pjesën muzikore të jetës korçare, që ka qënë kaq e rëndësishme për të gjithë.

A ja kam futur kot?

Edhe mundet, por unë pres që të shoh shkrime që provojnë të kundërtën e këtyre që shkruaj unë, pa patur nevojë të thurrin lavde se sa të bukura janë këngët me “qitharë, mandolinë, dhe buzuk”. Më pak e dobishme është të më shajnë mua mbarë e prapë.

Këngët e qytetit tim (2)

(vijim)

Pas vitit 1973, kur u goditën këngët e Festivalit të 11-të, ato të anketave muzikore dhe mjaft këngë të tjera dashurie, që transmetoheshin nga Radio-Tirana, u shtua numuri i këngëve që kompozoheshin në Korçë. Ndoshta ajo është periudha e fillimit në Tiranë e “Këngëve të Liqenit” ku shquheshin këngët e Françesk Radit, Luan Zhegut, po edhe autorëve të tjerë, që nuk ka se si t’i njohim. Pati edhe këngë të tyre, që hynë në repertorin e grupeve të djemve korçarë që këndonin shtëpive dhe rrugëve. Por numuri i këngëve të krijuara në Korçë po arrinte një numur shumë të madh në ato vite dhe më të shumtët autorëve kanë mbetur të panjohur. Letrari i ndjerë Piro Visari ka lënë një dëshmi me shkrim se është autor i “Rrukullisni kadet” dhe “Profesor i dashur” (vetë e quan “Sonte profesor”).Ai përmend një grup bashkëmoshatarësh të kryesuar nga kitaristi Ylli Nashi, por nuk është e qartë se kush ka bërë muzikën dhe a është e kopjuar nga ndonjë këngë e huaj. I atij brezi ishte i ndjeri Vaskë Gaqi, i cili krijoi disa këngë që u bënë të njohura dhe ishin këngë të gjalla dhe me ritëm, por këngë dashurie si “Maturantja” apo “Kompleksi fukara”. Vaska, vëllai i Thoma Gaqit dhe njëkohësisht nip i Tole adjamit, e kishte në gjak këngën korçare, por krijonte në një nivel të afërt me prirjet e muzikës bashkëkohore shqiptare dhe të huaj.

Ndoshta në ato vite ka edhe krijime të Mihallaq Andreas, por unë nuk i kam ditur dhe mbase në vitet ‘70 ka ndodhur edhe sëmundja, që bëri që kantautori korçar të mbetej në shtëpi dhe të dilte pak. Sigurisht që ka pasur edhe të tjerë, pasi dëgjonim dhe këndonim shumë këngë të reja, pa ditur dhe pa pyetur kush i ka bërë.

Mekanizmi ishte i veçantë. Jo vetëm djemtë i mësonin këngët e krijuara në “ilegalitet”, por edhe vajzat. Kujtoj në mesin e viteve ‘60, kur komshija jonë (sot doktoreshë në pension) Liliana Mahmutaj, i mësonte motrës sime “Kënga e Judisë“ me fjalët e shkruara në një letër, të kopjuara nga ndonjë shoqe tjetër. “Kënga e Judisë“ ishte në llojin e këngëve me vdekje të së dashurës dhe funeralin e të tjera fjalë, që kishin edhe këngë të tjera të asaj kohe. Nuk kishte raki në të. Brezi jonë nuk i ka mësuar këngët me tekste të shkruara, por si i dëgjonin nga të tjerë, që i kishin mësuar nga të tjerë.

Nuk dua të krahasoj brezat, se edhe kjo lloj veprimtarie mund të mos ketë qënë e një zhvillimi konstant, por di që në fundin e viteve ‘70 kishte disa grupe të njohura, kryesisht adoleshentë, që këndonin në shtëpitë e tyre, eskursioneve dhe aksione, si dhe në kodrat e qytetit, se diku rreth vitit 1975, Komiteti i Qytetit kishte nxjerrë një vendim që ndalonte të kënduarit në rrugë mbrëmjeve, Ndaj ata që thonë se kanë bërë serenatë nën dritare vajzash prej 1975 deri me 1982 ngatërrojnë diçka në kujtesën e tyre.

E kam përmendur, që grupi që konsiderohej më cilësor ishte ai i Tomi Kondakçiut. Ai grup këndonte edhe shumë këngë të huaja angleze dhe italiane, që nuk ishte një dukuri e përhapur në grupet e tjera të atij brezi, por pak ishte edhe tek të mëparshmit. Nuk jam i sigurt se cilat janë këngët e kompozuara nga Tomi në ato vite, por ai mund t’i përmendë të gjitha edhe ato që janë më pak të njohura.

Ka patur në ato vite edhe këngë, të cilat janë bërë të njohura, por më pas kanë humbur. Di këngë të krijuara nga Vasillaq Furxhi, Artan Bejko, Petrika Borova dhe ndonjë tjetër, por që mbetën në rrethe të ngushta edhe pse këngë shumë të bukura, madje disa edhe jo të lehta për tu kënduar. Por dominuese ishin të shtruarat me ndikim nga këngët karakteristike korçare, nga muzika greke dhe ajo mesdhetare. Ishin edhe më të lehta për tu luajtur me dy kitara dhe ndonjë mandolinë. Si dihet nga të gjithë shqiptarët, në Korçë kishte një numur rekord të rinjsh që i binin kitarës, veç gjithnjë më ka munduar diçka në lidhje me kitaristët. Edhe pse në numur rekord ne nuk kishim kitaristë shumë të mirë në shkallë kombëtare. Ato vite përmendeshin Alfons Balliçi në Elbasan, Genc Dashi dhe Eduard Misja në Tiranë dhe Adem Daci në Sarandë, por asnjë kitarist korçar nuk krahasohej dot me ta.

Ka qëlluar të takohemi me disa shokët e mij me Adem Dacin në Sarandë më 1979 dhe na mësoi dy këngë të krijuara prej tij, që gjithashtu ishin në natyrën e këngëve mesdhetare. Ishin të pranishëm atë mbrëmje edhe një këngëtar amator i Estradës së Sarandës i quajtur Theofan si dhe Lefter Agora, të cilin e dinim që kishte kënduar në Festivalin e 11-të. Por Daci ishte autoriteti muzikor i asaj tresheje. Edhe këngët e tij mbetën vetëm në repertorin e grupit tonë për fat të keq. Ishin këngë të bukura dashurie.

Ndoshta në vitet ‘80 është shpërthimi i Mihallaq Andrea dhe numuri më i madh i këngëve të krijuara prej tij, por edhe dalja e krijuesve të tjerë si i ndjeri Mondi¹ Gega apo Vaskë Niço dhe shumë të tjerë, të cilët unë nuk i njoh, se njoh pak edhe këngët e tyre. Ishin vite kur brezi jonë studionte ose kishte hyrë në punë dhe kishte më pak kohë “për mbledhka” me kitarë dhe alkol. Më pas niste jeta familjare, dhe “dhimbjet” e dashurisë bëheshin më të lehta dhe dëshira për të kënduar ulej. Por unë pëlqeja të dëgjoja këngë të reja edhe pse po më dukej se vargjet po fillonin dhe të bëheshin më të thjeshta dhe ndonjëherë edhe të rëndomta. Përsëri më dukej se këngët me vargjet e Eseninit, Pushkinit dhe të ndonjë poeti tjetër të huaj mbeteshin më të mirat.

(vijon)

Këngët e qytetit tim

Mbase do dalë si një shkrim i gjatë rreth atyre që kujtoj për këngët që këndoheshin rrugëve dhe shtëpive në Korçë, të cilat për fat të mirë nuk ndaloheshin nga policia e Diktaturës edhe pse nuk ngjiteshin dot në skenë. Sigurisht që kujtimet e shumë të tjerëve mund t’i plotësojnë.

Këngët nuk ishin të natyrës “popullore” edhe pse mbeteshin pa u njohur autorët, jo se mbaheshin sekret, por duke mos u konfirmuar në skenë ose në radio jo të gjithë i njihnin krijuesit. Ishin të natyrave të ndryshme dhe të krijuara nga të rinj korçarë, të krijuara në burg, si dhe jo rrallë të kopjuara nga këngë greke ose latine. Nuk di të jetë marrë njeri me një studim të plotë të tyre, por duke qënë larg, unë nuk i njoh studimet në Shqipëri rreth kësaj kategorie këngësh.

E përjashtoj në këtë shkrim periudhën e viteve ‘50, sepse nuk kam jetuar, por kujtoj se i vogël kam dëgjuar në festa familjare “Kënga e Marianas”, “Kënga e Xhemalit”, “Me verën kalohet më lehtë“ dhe ndonjë këngë tjetër shumë të njohur në gjithë qytetin, për të cilat nuk kam njohuri se si janë krijuar dhe nëse janë të kopjuara. Besoj se janë krijime të viteve ‘50.

Pra në mesin e viteve ‘60 kishte një numur këngësh që këndoheshin nëpër “sebepe”, të cilat nuk ishin nga të korit apo nga këngët e Petro Dulës. Më kujtohet edhe “kënga e invalidit”, e cila mbaronte me “Rroftë drapëri dhe çekani, këto janë krahë që fluturoj”. Nuk ishin të përhapura këngët e Abazit, të cilat ishin më të spikatura se të tjerat dhe me tekste mjaft të mira, por nuk di pse nuk kishin popullaritetin që gëzonin këngët e tjera.

Gjithashtu askush nuk këndonte prej grupeve të djemve amatorë këngët e Agim Prodanit, të cilat gradualisht po hiqeshin nga Radioja zyrtare. Ato ishin këngë të thjeshta, me pak akorde, por nuk i këndonin rrugëve edhe pse dy tre mund të ishin me tekste për dashurin. Ka patur mjaft muzikantë amatorë, që krijuan këngë në fundin e viteve ‘60 dhe fillimin e viteve ‘70, vite të liberalizmit. Mund të përmend ata, për të cilët jam i sigurt se patën krijuar këngë në atë kohë, duke lënë mënjanë të tjerë, të cilët për fat të keq nuk i di. Niko Qirici, Ilia Vinjau, Nonda Kajno, Naskë Kondili ishin disa prej emrave të krijuesve. Kam përmendur edhe Xhepen (rrinte në 7 katëshi) por nuk ja di të plotë emrin. Nuk di nëse Josif Minga, që ato kohë ishte në shkollën e mesme, por njihej si fisarmoniçist i talentuar, pat krijuar këngë të tilla.

Ne më të vegjëlit i dëgjonim me ëndje, kur na jepej mundësia këta këngëtarë këngësh plot melankoli dhe dhimbje, krijimet e të cilëve nuk ngjiteshin dot në skenë. E kujtoj mirë një mbrëmje, ndoshta më 1970-71, kur ish boksieri Ndona i Gole Arapit këndonte me dy të tjerë, një këngë që nuk e kishim dëgjuar më parë. Ishte një grumbull i madh të rinjsh atë mbrëmje në bashtën e Shën Mërisë dhe ndoshta kënga u këndua më shumë se një herë, sepse e kujtoj mirë edhe sot. Më vonë kam mësuar, që ka pasur edhe krijime të tjera në burg dhe është shumë e kuptueshme në një situatë izolimi, kur të mungon e dashura apo gruaja.

Mbetja e shumë këngëve pa autorët e vërtetë, ka sjellë jo vetëm deformimin e variantit të parë, por edhe shumë “përplasje” pas 20-30 vitesh se e kam krijuar unë apo e ke bërë ti. Ata që kanë vazhduar të këndojnë skenave pas viteve ‘90 i njohin këto diskutime “përvetësimi” të këngëve. Edhe unë di një rast të një kënge thuajse të humbur me vargjet e Tagorës, autorësinë e muzikës të së cilës e quajnë të vetën dy miq të mij. E tillë ishte natyra e këngëve të atyre viteve, shumë prej të cilave kanë humbur se nuk janë rregjistruar, ose nuk janë hedhur në partitura.

(vijon)

“Hyrja” ime në botën e letërsisë shqiptare (fund)

 (vijim)

Dora dorës nisa të mos lexoja më autorë shqiptarë veç Kadaresë. Lexoja poezitë që botoheshin në gazeta “Drita”, por nuk kujtoj të kem lexuar ndonjë vëllim me poezi pas vitit 1975, me përjashtim të vëllimit “Koha” të Kadaresë, që mu duk shumë më poshtë se vëllimet e tij të mëparshme. Por Ismaili ishte i përqëndruar në romanet dhe rrallë botonte edhe ndonjë novelë.

Në vitin e tretë të shkollës së mesme, kryesisht nga që lexova më shumë përkthime të Majakosvskit, pata një “yshtje” për të shkruar vargje. Ishte krejt e papritur, se nuk kisha provuar më parë. Isha 17 vjeç dhe nuk e kujtoj numurin e saktë të poezive që bëra. Nuk ja pata treguar askujt. Vetëm një, që ishte një lloj shikimi i një dite dimri në Korçë, ku alegoria ishte se temperaturat dhe dëbora e bëjnë qytetin brenda ditës të kalojë fazat e jetës të një njeriu, ja tregova babait. Ai tha i kënaqur: “Një shikim interesant”, por nuk komentoi më gjatë dhe as më nxiti të shkruaja të tjera apo të pyeste nëse kisha edhe poezi të tjera. Ndoshta e mendonte më 1976, që ose unë nuk kisha “brumin” e nevojshëm për të shkruar poezi, ose se ishte delikate të bëheshe poet në ato vite terrori. Ai e dinte, që unë kisha një lloj rebelizmi ndaj autoriteteve dhe e mendonte, që mund të shkruaja ç’më vinte në mendje edhe pa qënë kundërshtar i ideologjisë së regjimit. Pas 7-8 muajsh nuk pata më dëshirë të shkruaja poezi. Nuk kisha as ide përse të shkruaja dhe as ndonjë shtysë të brendëshme.

Në atë kohë kisha krijuar bindjen që poeti më i mirë shqiptar ishte Migjeni dhe askush tjetër nuk afrohej me të, duke përjashtuar Naimin, i cili nuk di se pse është aq i afërt me shpirtin e çdo shqiptari. E njihja pak prozën e Kutelit, ndonëse “Tregime të moçme shqiptare” e kisha lexuar dhjetra herë kur isha fëmijë dhe më pëlqente shumë. Por prej tij kishim në shtëpi vetëm “Pylli i gështenjave” dhe nuk arrija të kuptoja mirë se sa penë vërtet e veçantë ishte.

Në maturë bënim letërsinë shqipe, por kishim një mësuese gjatë katër viteve të së mesmes, e cila nuk të ngjallte asnjë interes ta dëgjoje të fliste për letërsinë. Nuk e kujtoj dhe se cilat vepra të letërsisë bashkëkohore shqiptare merreshin në analizë, po ndoshta romani “Këneta”, të cilin nuk e lexova ndonjëherë.

Pas leximit të “Juga e Bardhë“ edhe kureshtja për veprat e Jakov Xoxes më pat ikur dhe nuk kujtoj më se ç’lexoja nga veprat tona në fundin e viteve ‘70 dhe gjatë viteve ‘80. Romanet e Petro Markos herë shfaqeshin dhe herë hiqeshin nga qarkullimi, sa dhe prozatori i mirë i Bregut, mbeti disi i mjegullt për mua.

Ndaj them se nga letërsia shqipe, kur i kisha kaluar 20 vitet sillej vetëm rreth Ismailit. Të gjitha veprat e tij i lexoja, por në Universitet, edhe mënyra e tij e të shkruarit ishte bërë shume e parashikueshme dhe herë herë me ndonjë shok bënim muhabet me fraza të hartuara “ala Kadare” për gallatë. Dukej që kishim filluar të “veleshim” edhe prej tij. Nuk përmendnim kurrë në biseda Dhimitër Xhuvanin, Teodor Laçon, Kiço Blushin apo ndonjë tjetër. Për ne letërsia shqip e asaj kohe ishte me të vërtetë mediokre.

Disa nga shokët e mij lexonin edhe në gjuhë të huaja, por unë nuk isha përpjekur sepse doja të lexoja shpejt dhe më bezdiste fakti, që duhet të hapja fjalorin për ndonjë shprehje apo fjalë në anglisht. Nuk e zotëroja edhe pse e dija sa të mund të lexoja një tregim.

Megjithatë duhet të them, që nuk kishim diskutime për veprat e më të mëdhenjve, të cilat nuk mund të botoheshin në Shqipëri, madje nuk kishim edhe njerëz, që sillnin nga Prishtina vepra të përkthyera që në Jugosllavi lejoheshin të botoheshin.

Letërsia e krijuar në Kosovë pasqyrohej pak dhe nga ndonjë “grimcë“ letrare që arrinim të lexonim në gazetat tona dukje që ata kishin më shumë liri, por edhe një shqipe më të lëvruar. Megjithatë edhe sot, veç Qoses nuk njoh mirë ndonjë letrar tjetër kosovar.

Ndaj më duhet të pranoj, që ndikim në krijimtarinë time të filluar pasi kisha kaluar të 40-tat, nga autorët shqiptarë, kanë patur vetëm Migjeni dhe disi Kadareja. Nuk kujtoj asnjë autor tjetër, që të më ketë lënë vërtet mbresa dhe veprën e të cilit ta rilexoj. Pasi emigrova thuajse u shkëputa krejtësisht nga letërsia shqiptare. Kam lexuar vetëm një vepër të Trebeshinës dhe dy të Blushit, “Otello” e të cilit vërtet m’u duk romani më i mirë shqiptar, që prej kohës të “Kronikë në gur”. Eshtë e gabuar të kesh qëndrim ndaj një letërsie, të cilën nuk e njeh, por mbase më ka mbetur ende skepticizmi i viteve ‘80 dhe nuk shtyhem kur jam në Shqipëri të ble ndonjë roman të një autori shqiptar apo përmbledhje me poezi. Mbase ka ndikuar fakti, që dy tre libra që kam nisur t’i lexoj i kam “hedhur” pas 4-5 faqesh. Më ndodhi edhe me “Darka e gabuar” e Kadaresë dhe mendova që kam një numur të kufizuar orësh në një javë për të lexuar libra dhe sigurisht që ka shumë kryevepra në botë , të cilat nuk kam mundur t’i lexoj, ndaj nuk kam kohë për letërsi shqip.

Duket si qëndrim arrogant dhe njëkohësisht kontradiktor i dikujt që shkruan dhe boton libra të tij, por me të vërtetë , që nuk kam asnjë peng nëse të mijat nuk i hap kush, apo nëse i hedh pasi ka kaluar faqet e para dhe e kanë mërzitur. Letërsia nuk mund të lexohet me detyrim ose “për t’i bërë nder” dikujt. Ndaj asnjëherë nuk kërkoj nga çdokush të lexojë ato , që shkruaj. Eshtë njëlloj sikur një kuzhinier jo i mirë, të mërzitet se s’ja pëlqejnë gjellët, apo as nuk i provojnë.

“Kuzhina letrare” ime ka nisur në një moshë të madhe dhe nuk është çudit të nxjerrë gjellë të përshijshme. Por unë vazhdoj “të gatuaj” se më vjen mirë të them diçka të kripur ose të ëmbël edhe pse lexuesit do largohen sa t’ju bjerë era.

“Hyrja” ime në botën e letërsisë shqiptare (2)

(vijim)

Botimet e Letërsisë sonë u shtuan në fundin e viteve ‘60 dhe fillimin e viteve ‘70. Duhet të ketë luajtur rol edhe “liberalizmi” i asaj periudhe, si dhe nxitja e më të rinjve për të botuar. Librat e rinj nuk ishin më “pronë e një klubi mesoburrash”, të cilët kishin nisur të shkruanin para Luftës së Dytë ose menjëherë pas saj. Mjaft të rinj me talent, por edhe mesatarë nisën të botonin vëllime me poezi dhe me tregime. Veçanërisht Kadareja dhe letrarë të tjerë të brezit, që nuk kishin qënë pjesëmarrës në luftë, i nxisnin të rinjtë për të kërkuar forma të reja në krijimtari dhe u shfaq ajo që quhej “lufta e brezave”.

Unë isha i prirur të lexoja më shumë nga brezi i Kadaresë dhe i më të rinjve, se poezia e Aleks Caçit apo Llazar Siliqit më dukej “bajate”, por po njëlloj edhe proza e Abdihoxhës, Shuteriqit madje edhe e Sterio Spasses.

Të gjitha vëllimet me poezi të Kadaresë dhe Dritëroit të botuara deri më 1973 i kisha lexuar dhe disa të Fatos Arapit. Anoja shumë nga Ismaili dhe me atë prirje nisa të “përpija” edhe romanet e tij. Kisha lexuar vetëm disa fragmente të “Dasma” dhe nuk e di pse na mungonte ai roman në shtëpi, ku ishin të gjitha veprat e Kadaresë. Por duhet të them që me shumë ëndje lexoja në “Hosteni”, ku botohej me pjesë “Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo” me ilustrime të Bardhyl Ficos. Të gjitha këto deri në qershor 1973, kur u dha goditja e madhe ndaj letërsisë dhe arteve në Shqipëri. Isha vetëm 14 vjeç dhe nuk kisha treguar ndonjë prirje për të shkruar. Në hartime merrja nota të mira, por nuk i kisha me dëshirë ato orë dhe përgjithësisht shkruaja shkurt. Madje filloja vetëm orën e dytë se gjatë të parës nuk dija ç’të shkruaja. E dorëzoja thuajse i fundit. Kur isha në klasë të 8-të, mësuasja e leximit na kishte sugjeruar të shkruanim ndonjë tregim dhe të merrnim pjesë në një konkurs që bënte Shtpëia e Pionierit. I sforcuar shkrojta diçka skematike për një miqësi shokësh, por që edhe vetë më dukej si tregim kot. Po si unë pat shkruar një tregim Beni Kallamata dhe i ndjeri Petrika Marash. Nuk di a kishin dërguar të tjerë nxënës të shkollës sonë apo të shkollave të tjera, por ne të tre morrëm çmim të parë. E kuptova që konkursi ishte kot dhe po aq kot tregimet tona.

Eshtë e natyrshme, që kur je 14 vjet të nisësh me prirjet e adoleshentit , që i duket sikur di dhe se shijet e tij janë më të mira se të prindërve. Ndaj kisha nisur të kundërshtoja babanë, kur flisnim për veprat letrare shqiptare. Ndoshta dhe ai kishte një dozë subjektivizmi, kur binte fjala për shkrimtarë ose poetë të cilët i kishte njohur nga afër dhe i vlerësonte si të kulturuar. Madje kishte qënë edhe vetë objekt i “sulmeve” nga më të rinjtë, kur bëheshin mbledhje të gjëra të krijuesve dhe ku hapur shfaqej “lufta e brezave”, e cila dukej se ishte më shumë e nxitur nga qarqet e shkrimtarëve dhe poetëve në Tiranë.

Kujtoj, që në një mbledhje në një diskutim disi të ashpër, aktori Vangjush Furrxhi i pat thënë: “Nuk do presim nga ty tani, vajte 50 vjet.” dhe babai i kishte dhënë një përgjigje të thekur, por dukej se i kishte mbetur në mendje, se na i tregoi edhe neve në shtëpi. Ndoshta shumë letrarë të rinj në Tiranë ecën në krijimtarinë e tyre, por në Korçë nuk pati nga ata që do shkëlqenin më vonë. Dhe jo për shkak të liberalizmit, por dukej se mungonin talentet e vërtetë. Im atë i sillte në shtëpi të gjitha librat e vegjël, që botonin letrarët e Korçës, por unë pasi lexoja dy tre faqe nuk i hapja më. Nuk më sillnin asnjë lloj ngacmimi. Dhe me sa kujtoj kishte botime të Petraq Zotos, Kristaq Ballit, Ilia Grabockës, Petrika Dragotit, Sotir Lashovës.e të ndonjë tjetri, por mbeteshin në një qoshe të Bibliotekës sonë dhe nuk i hapte njeri veç babait. Ai i lexonte me vëmendje se i diskutonin në takimet e Degës së Lidhjes.

(vijon)

“Hyrja” ime në botën e letërsisë shqiptare

Kam përmendur më parë se si im atë më mësoi të lexoja, kur nuk kisha shumë kohë, që kisha hyrë në kopësht. Duhet të kem qënë diçka më shumë se 4 vjeç, por për të lexuar rrjedhshëm dija kur isha 5. Në shtëpi kishim shumë libra, në një mobilje të madhe, të cilën më vonë e quanim “biblioteka e vjetër” se më 1971 im atë kishte porositur në Zdruktaria e Riparim Shërbimeve një të madhe. Në e vogla librat ishin të vendosur në dy rradhë dhe edhe pse ishte në dhomën ku flija me motrën, nuk “trazonim” në rrjeshtin e dytë, që nuk ishte i dukshëm. Nuk jam i sigurt nëse atje ishin më shumë libra në gjuhë të huaja, apo për më të rritur, por di që nuk lexoja prej tyre.

Në letërsinë shqipe “hyra” kryesisht nga periodikët për fëmijë, por edhe nga ato që na lexonte babai mbrëmjeve dhe paraditeve të të dielave. Shpesh, të dielave në mëngjes, pasi zgjoheshim, shkonim dhe hynim në krevatin e prindërve dhe atje babai na lexonte “Bagëti dhe Bujqësi”, si dhe të tjera poezi shqip apo edhe ndonjë përrallë. Edhe për vdekjen e Fan Nolit kam mësuar në një të mëngjes të djele kur im atë na lexoi nekrologjinë e botuar në një gazetë, prej të cilës kujtoj portretin e Uratës, që nuk di pse nuk mu duk shumë tërheqës. Më pëlqenin më shumë Rilindasit me mjekër dhe mustaqe, ndërsa Fan Noli në atë foto ishte i rruar dhe më dukej si i huaj.

Por njohja me letërsinë shqiptare bashkëkohore nuk vinte vetëm nga leximet. Ne e dinim që babai ishte shkrimtar dhe pyesnim vazhdimisht se ç’bënin shkrimtarët e tjerë të Korçës dhe të Tiranës, se cilët ishin poetët më të mirë dhe kush po shkruante ndonjë roman. Kjo gjini në mesin e viteve ‘60 nuk ishte shumë e lëvruar dhe nuk di nëse botoheshin një ose dy romane në vit.

Babai pëlqente Jakov Xoxën dhe në bisedat me mamanë bëheshin krahasime me autorë të tjerë shqiptarë të prozës së gjatë, që në ato vite ishin Sterjo Spasse, Petro Markoja, Ali Abdihoxha dhe ndonjë tjetër. Ismaili kishte botuar “Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur”, por cilësohej ende si poet, ndërsa Dhimitër Shuteriqi nga “Clirimtarët” nuk kishte botuar ndonjë roman tjetër dhe shkruante vetëm tregime.

Por unë nuk tregoja ndonjë interes për të lexuar romane, se më dukeshin të gjatë dhe shpesh të mërzitshëm me përshkrimet. Madje romani i parë që pata lexuar ishte “Robinson Kruzo”, për të cilin nuk jam i sigurt nëse e kisha zgjedhur vetë apo ma kishte sugjeruar babaj. Kur ju mburresha fëmijëve më të rritur për librat, që kisha lexuar, gjithnjë përmendja “Kruzonë“, nga i cili , si do e kuptoja pas disa rileximeve, në fillim kisha mësuar vetëm që një udhëtar anglez kishte mbetur në një ishull në mes të një oqeani, ku nuk kishte njerëz të tjerë dhe ku nuk kalonin anije europiane.

Nga librat për fëmijë më shumë më pëlqente “Shpella e Piratëve” edhe pse në ato vite babai kishte botuar librin e tij me tregime për fëmijë “Ka qënë dikur”. Ishin tregime të një kohe para Luftës së Dytë dhe më dukeshin të trishtuar. Tek “Shpella e Piratëve” e Petro Markos gjeja një botë misterioze të shkruar në mënyrë tërheqëse, që më vonë, kur lexoja Zhyl Vernin, më kujtonte librat e tij me zbulime dhe aventura.

Po ato vite, babai na lexonte darkave kur binm të flinim pjesë nga një roman i tij për fëmijë, një roman që nuk di pse s’e dërgoi për të botuar. Ishte i vetmi roman që shkrojti gjatë jetës së tij, ose ka patur edhe pjesë të ndonjë romani tjetër, të cilin nuk ma përmendi ndonjëherë. Nga ato që pat botuar, prozat më të gjata ishin novelat dhe vetë parapëlqente të quhej shkrimtar i prozës së shkurtër. Ne sigurisht që dëshëronim të shkruante romane, se na dukej si arritja kulmore në letërsi, por nuk kishim as kurajë ta pyesnim pse nuk shkruante të tillë për të rritur. Edhe pse shum i afruar me ne, kishte diçka si një brerore rreth tij, kur bëhej fjala për shkrimet e tij. Nuk pyesnim shumë dhe nuk bënim vërejtje edhe kur kishim ndonjë rezervë për ato që shkruante. Sigurisht, që nuk donim ta lëndonim. E shihnim se sa i përfshirë emocionalisht ishte kur mbyllte daktilografimin e librave të tij dhe i dërgonte në shtëpinë botuese.

Edhe pse kishim krijuar prej tij një ide për shkrimtarët më të mirë shqiptarë , si dhe për librat më të arritur, ai nuk na imponohej për ato që duhet të lexonim. Botimet e reja në shqip i blinte thuajse të gjitha dhe ne i përpinim. Unë edhe më parë se ime motër, e cila gjithashtu lexonte shumë.

(vijon)

Kanadaja nuk ka pse të “nakatoset” me BE

Ka një lëvizje të beftë të kryeministrit kanadez Mark Karni (Mark Carney) për t’u afruar ekonomikisht dhe ushtarakisht me Bashkimin Europian. Edhe pse vazhdoj të ndjehem më shumë europian se kanadez unë mendoj se nuk është një veprim i zgjuar i kryeministrit tonë, i cili deri tani ka treguar mënçuri dhe vendosmëri në drejtimin e vendit dhe veçanërisht në marëdhëniet me Shtëpinë e Bardhë.

Shpresoj që të jetë një lëvizje taktike e tij, për të patur pozita më të favorshme në marëdhëniet e vështira me administratën Trump. Gjithsesi, duke parë edhe deklaratën e Ursula Von Leiden për marëdhëniet me Kanadanë, unë mendoj se nga ana jonë është një hap tepër i gabuar.

E para është, që ekonomia jonë nuk ka pse “të zgjidhet” nga ekonomia amerikane. Sjellja e Trump është anormale për dy vende fqinj, që kanë shkuar shumë mirë deri sa nisi mandati i dytë i presidentit amerikan. Ne kemi të njëjtën mënyrë jetese, kulturë të ngjashme, të njëjtën gjuhë me fqinjin tonë të jugut. Deri kur ndodhi sulmi mbi Kullat Binjake edhe kalimi i kufirit ishte vetëm duke treguar patentën e makinës. Një ditë e tillë do rikthehet, kur kontrolli me mjete të Inteligjencës Artificiale do jetë në gjendje të dallojë kalimtarin.

E dyta, Bashkimi Europian është një “makinë gjigande” jo e llogaritur mirë, që vepron me ngathësi dhe ka dhjetra e dhjetra probleme. Dalja e Anglisë nga BE dhe refuzimet e Norvegjisë dhe Islandës janë sinjale për shtetin dhe shoqërinë tonë, që nuk ka pse të jemi “anëtarë të asociuar” të kësaj makine, e cila e ka të domosdoshme të korrigjohet.

E treta, një pjesë e provincave tona janë të pakënaqura nga politikat liberale të qeverisë federale dhe kanë “kërcënuar” me mbajtje referendumesh për shkëputje nga Kanadaja. Afrimi me BE do i acaroj[ ato. Ne nuk na intereson aspak që të cungohemi si shtet.

Mund të ketë edhe arsye të tjera, që po i prekin kundërshtarët e deklaratave të fundit të kryeministrit, por mua edhe këto të treja janë të mjafta për t’i thënë një “JO” të fortë qëndrimit zyrtar të Otavas.

Nuk ka pse t’i përgjigjemi me të njëjtën monedhë një idioti si Trump!