Koço Koçiu dhe “Bar Korça”

Nuk di se si e quajnë tani banesën kolektive, ku kam jetuar për më se 30 vjet. Unë parapëlqej ta quaj “pallati i Bar Korçës”, sepse ai ishte lokali më i madh i katit përdhe, por ka dhe shumë që e kanë quajtur “Bobnboneria”, sepse ashtu quhej shitorja e embëlsirave në pjesën më të dukshme të tij. Për ne, që jetonim atje, tre ishin pikat kryesore të tij, Bar Korça me hyrjen e saj nga pas ku shkarkoheshin kadet me birrë, Bonboneria ku shpesh na jepnin akullore falas dhe Berberhana, ku qetheshim dhe këmbenim të hedhura e të pritura me berberat, që na njihnin të gjithëve. Takimet mes nesh fëmijëve, liheshin në një nga këto tre pika dhe nuk përmendeshin “Demiri” apo “llustraxhinjtë, që ishin lokalet që plotësonin të gjithë katin me pamje nga bulevardi (Lenin e kishte ato kohë emrin dhe tashmë është rikthyer në Shën Gjergji.)

Banesa kolektive me tre hyrje dhe 24 apartamente ishte projektuar në fundin e viteve ‘50 nga Koço Koçiu. Nuk di nëse projektuesi i njohur korçar firmoste si inxhinier apo arkitekt, por e vërteta është se ai kishte studiuar në Greqi për “kallfë“. Këta ishin thuajse inxhinierë ndërtimi dhe thuajse arkitektë, por jo me titull të plotë. Gjithsesi Koçiu ishte një projektues shumë i zoti dhe që la shumë vepra të realizuara mirë në Korçë.

Bar Korça është njëra prej tyre dhe për të projektuesi ishte krenar. Në qëndër të qytetit, ajo ndërtesë hijerëndë tërhiqte vëmendjen e të gjithëve. Shpesh, të ardhur nga qytete të tjera të Shqipërisë e merrnin për hotel dhe ne duke qeshur ju thoshim se hoteli ishte ndërtesa ngjitur, që atë kohë quhej hotel “Krimea” dhe i ripagëzuar në “Gramozi” për tu kthyer sot në origjinë, si hotel “Pallas”.

Nuk di se sa kohë i ka marrë Koçiut projektimi i banesës në fjalë, sepse projekti nuk ka qënë dhe aq i thjeshtë. Por si kam dëgjuar, shpesh Koçiu jepte detaje edhe gjatë ndërtimit dhe nuk jam i sigurt se sa i plotë ka qënë projek-zbatimi i tij.

Në fëmijëri dhe adoleshencë më dukej se jetoja në pallatin më të “bukur” në Korçë edhe pse ishin ndërtuar banesat e Kolevicës tek Sporti, Kinemaja dhe në Shën Mëria. Pak më vonë, nërsa mendoja të bëhesha arkitekt, ndjeja se diçka nuk shkonte në kollonat e rënda dhe në një lloj pamje “impozante” të tij. E mgegjithatë, duke e parë sot me shumë objektivitet, mendoj se pavarësisht nga difektet e mëdha në konceptim, Bar Korça është shëmbulli më i mirë në Korçë, i harmonizimit të një ndërtimi të ri me ndërtimet përreth. Tek ai objekt mund të gjesh “fqinjësinë e mirë arkitekturore” me banesën e stilit rumuno- bizantin (muzeu Gjon Mili), me hotel “Pallasin” dhe me Bashkinë. Tre ekzistueset i takojnë viteve ‘20-’30 të shekullit të XX dhe vepra e Koçiut viteve ‘60, por ajo “mban logjikën arkitekturore” të veprave të tjera dhe nuk stonon, sikundër bën banesa kolektive e MAPO-s.

Koçiu ishte munduar të bënte gjithshka të mirë për atë banesë, duke përfshirë edhe një tarracë të shfrytëzueshme, e projektuar edhe me “shtrate lulesh” dhe gjelbërim, një koncept tepër i përparuar për atë kohë. Sigurisht që gjelbërimi nuk u aplikua për mungesë fondesh, por shtratet në tarracë ishin të pranishme dhe shpesh herë, ne fëmijët që luanim verës atje, nuk i kuptonim pse ishin.

Gjithashtu, hyrjet në shkallën A dhe C. Ishin projektuar me dyer të mëdha nga trotuari i bulevardit, por më vonë ishin ndryshuar dhe në to ishin vendosur Kinkaleria dhe Llustro.

Zgjidhjet planimetrike të apartamenteve nuk ishin “moderne”, por ato kishin të bënin edhe me kufizimet e kohës. Apartamentet me 3 dhoma gjumi të qosheve ishin të mëdha dhe plot dritë, që i bëjnë edhe sot apartamente të lakmuara.

Unë i njoh çdo qoshe dhe detaj asaj ndërtese, se si e shkrojta më sipër, kam jetuar prej vitit 1963 dhe deri më 1994. Ndoshta kam hyrë edhe në të gjitha apartamentet, se kishim shumë shokë në fmijëri. E megjithatë, gjatë studimeve universitare, por edhe kur kam projektuar banesa kolektive nuk jam ndikuar prej arkitekturës së saj. Shkolla më pat orientuar në të tjera drejtime, por edhe sot, e vlerësoj atë vepër si një përpjekje për një arkitekturë që “thërret por nuk klith”. A ka një kuptim teknik kjo shprehje?

Peersonalisht jam kundër arkitekturës, që “injoron” mjedisin dhe objektet ekzistuese si për të thënë “shikomëni mua!” Zakonisht lidhet me prirjen e një arkitekti për të evidentuar vetveten dhe që i përket fazës fillestare të karrierës së tij.

Koço Koçiu kur projektoi “Bar-Korçën” ishte në kulmin e veprimtarisë së tij projektuese dhe nuk “tundohej” nga “marri” të tilla.

La pas një vepër dinjitoze që larton emrin e tij si projektues.

Prehu në paqe inxhinier!

“Artistët” apolitikë

Më ka rënë në sy pjesëmarrja gati minimale e artistëve shqiptarë në Revolucionin Flamingo. Ishin shumë më të shumtë artistët, të cilët manifestuan kundër SPAK-ut për arrestimin e Erion Veliajt edhe pse ishte një ditë e vetme dhe në një qoshe të Tiranës. Nuk të ze syri tani balerinë, këngëtarë, kompozitorë, piktorë, aktorë, që të marrin fjalën në protestat para Kryeministrisë. E njëjta gjë ndodh edhe në qytetet e tjera. Në Korçë, i vetmi që ka të bëjë me botën e artit dhe ngre zërin është koleksionisti i artit Gjergji Thimio, që artist nuk ësht.

Shumë syresh mund të justifikohen se “nuk merren me politikë“, të tjerë mund të mbrohen me faktin “është sezon i ngarkuar artistik” dhe të tjerë mund të mos kenë nevojë fare të shprehen, sepse “axhenda e ngarkuar, nuk i ka lënë të mësojnë se ç’janë Flamingot dhe se ç’farë kërkojnë“.

Përgjithësisht në botë, artistët janë të parët që ngrihen kundër regjimeve, sepse janë më “të ndjeshëm” ndaj vuajtjeve të popullit të tyre. Dhe nuk mund të themi se në një vend si shqipëria, ku korrupsioni është marramendës, ku pensionistëtë nuk dihet si mbijetojnë, ku për shumë të sëmurë me kancer nuk bëhn trajtimet e duhura, ku minoritetet shkelen, ku sindikatat mbyten, nuk ka probleme të cilat mund të skandalizojnë artistët/ E megjithatë më të shumtëtë kanë zgjedhur të heshtin, ose të “ngrenë zërin” në kafe dhe bare.

Por këto ditë, pashë një artist nga Korça (nuk jam i sigurt se cili nga vëllezërit Prifti), që i drejtohej hapur në një video kryeministrit Rama dhe e “dërmonte”për vendimin, që të ndalohen shfaqjet në natyrë pas një ore të caktuar dhe kur zëri e kalon 45 decibel(nëse nuk e gaboj shifrën). Pashë që artistët kanë ndjeshmëri, por kur preket ajo që lidhet me ta dhe që është “fitimi i lehtë i lekëve”. “Po normal!” do hidhet ndonjë artist apo mbrojtës i artistëve. Nuk është aspak “normal”, se këta artistë po fitojnë mirë dhe parapëlqejnë të bëhen “puthadorës” të pushtetarëve si bënë mbrojtësit e Veliajt, apo si bën Inva Mula dhe të tjerë në Korçë. Por kur është puna, që “decibelët” i detyrojnë të lodhin pak më shumë “gjyrykët” e tyre dhe si rrjedhojë mos hanë dhe pinë ndërsa këndojnë, protestojnë.

Unë nuk di se sa artista janë vëllezërit Prifti, se nuk kam dëgjuar ndonjë koncert të tyre, por “videoja shpërthyese” e njërit prej tyre tregonte se jo vetëm nuk janë të angazhuar në jetën shoqërore shqiptare, por nuk dinë të flasin as si Vrenozi. Dhe për mendimin tim, shoqëria mund të përfitojë shumë pak nga këta lloj artistësh, që njohin vetëm mikrofonin, dy shkallë muzikore dhe rakinë.

Lexoni nga pak më shumë të dashur artista, që mos përfundoni në “tallavista” të pushtetit!

Migjeni

Të quaj me fat Millosh,

Po aq sa i them vetes, që njoha Artin tënd!

Ti ishe lindur shumë para kohe,

Madje të kishte rrënë koka,

Gjuhën pate mësuar

Në një të gabuar vend!

Nëse nuk do ishe tretur

Atë pasdite gushti nga vrasësi “verem”

Dhe do ishe kthyer

Atje ku ndjeje dhimbje për “Lulin e vocërr”,

Ku fshikulloje ata që nxjerrin helm,

Do të të ishin sulur “derrat e kënaqum”

Dhe do të të kishin mbyllur në të ftohtë qeli

Për të të vrarë më pas,

Pa pyetur se sa i brishtë ishe,

Pa dashur të dinin se ishe gjeni.

Dhe unë nuk do e lexoja dot “Vjeshtën” tënde

Më të bukurën poezi të zbritur Parnasit,

Në këtë botë që ka kaq pak si ti,

Ku nëse je mrekullisht i mënçur dhe i mirë

Të vrasin.

Eshtë çmenduri, që po them se ishe me fat,

Se ike kur ishe vetëm njëzeteshtatë,

Por po të ishe gjallë do të të zhduknin,

Sëbashku me këngët dhe tëndin Art,

Që sjell veç dritën

Dhe në më të errëtën natë.

Sa dua që çdo rrokje që stise

Përmëndësh të përsërit në këtë hapësirë bosh.

Jam ndjerë më mirë se të kam njohur Ty,

Kam prekur tëndet figura,

Edhe pa qënë në ato vise

Ku shihje dhe shkruaje

I përkryeri Millosh.

Zelenski dhe Kosova

Ka një reagim çuditërisht histerik nga shqiptarët në mediat sociale ndaj deklaratës së Vllodimir Zelenskit për Kosovën gjatë vizitës së tij në Beograd.

Nuk di pse ne habitemi nga një qëndrim i tillë, qëndrim i cili ka qënë i njëjtëpër Ukrainën, që kur është krijuar Kosova. Në politikë nuk ka reciprocitet të pastër, se mbizotëron interesi kombëtar i çdo vendi. Ukraina më shumë se sa Rusia nuk është e interesuar që të njihet Kosova si shtet i pavarur. Ajo ka probleme shumë të ngjashme me ato që quhen krahinat në lindje të Ukrainës dhe që janë me shumicë të popullsisë ruse. Nëse do njihte Kosovën do i jepte një kartë më të fortë Rusisë (dhe të tjerëve që e mbështetin atë), që i njëjti standart duhej të zbatohej edhe për krahinat me shumicë ruse. Por ata këmbëngulin në tezën e “mosndryshimit të kufijve” dhe ndaj nuk mund të jenë në krah të shtetit shqiptar.

Të njëjtën gjë bën edhe Spanja, për të mos lejuar kërkesat për Indipendencë të Katalonasve dhe Baskëve. Madje Spanja nuk është as vend sllav sikundër është Ukraina.

Por a është Zelenski mosmirënjohës, veçanërisht ndaj Ramës, si e trumbetojnë disa shqiptarë që nuk e duan Ramën?

Unë mendoj se Presidenti ukrainas ka pasur shumë mbështetje nga Europa, sa që mbështetja e Ramës është për të e papërfillshme. Ne jemi një vend i vogël, i varfër dhe i dobët ushtarakisht, sa që nuk ngremë peshë në politikat europiane veç atyre që lidhen me Ballkanin. Rama mund t’i shërbejë Vllodimirit për propagandë brenda Ukrainës për të thënë: “Ja dhe një kryeministër shumë i gjatë është me ne!”, por as i bije ndërmend nëse na ka pro apo kundër. Ne duhet ta kuptojmë se sa peshë kemi.

Por a duhet të na hedhë kjo në anën e Putinit?

Edhe kjo nuk ka se si të ndodhë për dy arsye:Epara se aspirojmë të hyjmë në BE dhe e dyta, se Putin është aleat i Sërbisë dhe njëkohësisht Rusia ka qënë tradicionalisht kundër interesave të Shqipërisë.

Do kishte qënë më mirë, që Rama “mos hapej shumë“ në mbështetjen e tij për Ukrainën, por ky është kryeministri që kemi. Do të tregohet më i rëndësishëm se sa është dhe kështu që sa ta ndihë vendin dhe çështjen shqiptare e dhj.. më keq!

Sigurisht duhet të dimë, që edhe Ramës nuk i bije ndërmend as për Ukrainën dhe as për Kosovën, se ka në fokus vetëm Edin, të birin e Kristaqit. Nëse interesi personal ja do të kthehet kundër Vllodimirit dhe në anën e Vladimirit, e bën sakaq.

Ndaj le ta lemë Zelenskin në hallet e tij, se vërtet po nxjerr ndonjë “para të mirë“ nga lufta, por ka para edhe rrezikun që ta fusin në burg kur të mbarojë lufta.

Po luftojnë Hajdutë, që mbështeten ose kundërshtohen nga Hajdutë dhe për të keqen e atyre familjeve ukrainase dhe ruse që po humbin fëmijët në luftë.

(Ky i joni Hajdut nuk është se është shumë i gjatë!)

Më folë o vashë!

Me atë zë të plotë dhe të kadiftë më folë!

Më trego për të fshehtat që dot s’i pashë,

I mbyllur në “gulagun “ tim,

Ku nuk nginjesha me verë

Po vargje nuk dëgjoja o vashë!

Më thuaj diçka nga Shekspiri

Me zërin tënd të plotë,

Le të jetë nga mëdyshja që pat Biri,

Nga ligësia e Ledit Makbeth,

A nga të Ofelisë lotë.

E nëse bardi anglez nuk të “ngroh”

Më folë me të Pitarkës tingëllima.

Jam larg

Dhe acari lirën së tepërmi e ftoh,

As nuk dëgjoj

Dhe as nuk thurr dot rima.

A në do më pëshpërisësh në vesh

Me zërin tënd të kadiftë

Të Majakovskit vargje të lira,

Hekurat e “gulagut” do përthyej

(Perëndia më ndiftë!)

Olimpit do i ngjtem

Do shpresoj se do ndodhë më e mira!

Sendet

 Sa nuk i dua sendet!

Edhe pse nuk mund të jetohet pa to.

Do doja vendeve të endem,

Me një të vogël bohçe,

Një këmishë, që edhe gjunjët më mbulon

Të ngjashme me një kimono.

Sepse në folenë timë

Nuk kam flakur dot asgjë që ke lënë;

Pasqyrën që poret zmadhon,

    Vargjet e Lasgushit,

        Të bardhën “robë dë shambrë“,

Kotjen në netët pa hënë.

Nuk mundem që sendet t’i hedh

Për të mbrojtur veten nga kujtimet.

Eshtë marri?

    Fetishizëm?

        Të qënit një qënie pa nerv?

Apo shpresa se do vijnë sërish agimet.

Rrekem t’i fus në vende ku mos i shoh,

Ashtu të paktën jo çdo çast do vuaj,

Ndryshe do më duhet që rrugën të marr,

Supit hedhur një të vogël bohçe

Dhe të endem në çdo vend të huaj.

C’është ky sheqer-sherbet?

Titulli është një perifrazim i vargut të Nolit, “C’është ky sheqer-kësmet?” tek vjersha-bejte “Kënga e Salep Sulltanit”. Noli mund të ketë qënë aktor i shkëlqyer edhe pse pak është shkruar rreth nivelit të tij aktorial. Me zgjuarsinë, finesën dhe njohjen e gjuhëve, Mavromati duhet të ketë mbajtur peshë në trupat teatrale shëtitëse, ku ka qënë për disa vite dhe ku ka njohur më të mëdhenjtë e dramave në vargje. Kjo ka ndikuar në veprimtarinë e tij si përkthyes dhe si poet. Nuk di të ketë qënë regjisor.

“Po ç’tu kujtua “sheqer-kësmeti” i Nolit?” do pyesë plot dyshim avokati im që shëllëhet diku në Mesdhe, sepse e di që kur shënimet nisin krejt “të pafajshme” kanë nga një dozë me helm më pas.

Nuk ka aspak helm por sherbet!

Një i njohur, që kupton shumë nga arti i skenës dhe i filmit, më shkrojti se shkrimi im rreth regjisorëve ishte “i sinqertë, por i mungonte sherbeti”. Më pas kishte një lloj shtjellimi, por unë nuk kuptova mirë nëse mungesa e sherbetit kishte të bënte me mungesën e ëmbëlsisë, apo mungesën e një lidhësi dhe zbutësi, rol që sherbeti e luan në pengjirët, bakllavatë dhe trigonat.

Gjithsesi, mendova të thellohem më shumë në shënimin origjinal dhe të shihja se ç’ka ishte kaq e mangët, qoftë nga “ëmbëlsia”, qoftë nga “ lidhja dhe zbutja”. Kuptohet që nuk ishte fjala për zaharosje të sherbetit, se këtë gjë në një shkrim nuk do e dalloja dot kurrë.

E rilexova dhe pashë që i nxirrja “fishek’ thuajse të gjithë regjisorët shqiptarë të 80 viteve të fundit, duke përjashtuar këtu Esat Oktrovën, Mihal Luarasin, Dhimitër Anagnostin dhe Kristaq Dhamon. Për opinionin tim të “hidhur” përdorja edhe opinionin e babait tim duke e bërë dopio-zeher të gjithë shkrimin. Në fakt, shënimi bie në kundërshtim edhe me disa shkrime të mijat të mëparshme për Piro Manin dhe Drita Kallamatën, por më duhet të them, se ishin shkrime pasi dy regjisorët ishin larguar nga jeta dhe nuk besoj se “ngrija në qiell” artin e tyre. Gjithashtu kam pasur simpati për shfaqjet e vëna në skenë nga Serafin Fanko, por edhe për të nuk mund të them “një regjisor si ai!”. Kufizimet kanë ardhur nga mungesa e Traditës në regjizurë, nga kufizimet ideologjike në Diktaturë dhe nga dobësia e shkollës së regjisorëve.

Për fat të keq, si për shumë Universitete të tjera, niveli nuk u ngrit as pas viteve ‘90 dhe për më tepër, mundësitë financiare për të ndihur teatrin dhe filmin kanë qënë të kufizuara.

Shkurtimisht këto i shkrojta edhe Mevlan Shanajt, kur ngriti pyetjen “nëse unë kisha mbaruar shkollën e kinematografisë së Devollit”, shkollë kjo krej e panjohur për mua. Në përgjigje unë i thashë se Shkolla e Aktorëve e kohës së tij dhe e kohës sime, ishte pak a shumë si Shkolla e Kulturës, por Mevli shumë i indinjuar theksoi faktin se “Koncert në vitin 1936” ishte pëlqyer shumë nga skenaristë dhe regjisorë të huaj.

Për tu kthyer tek “mungesa e sherbetit”, unë vazhdimisht kam qënë kundër qëndrimit ” ka pasur arritje të mëdha , por edhe ndonjë të metë“, sepse nuk kam hasur tek filmat tanë (përjashto “Përrallë nga e kaluara” apo dy tre të tjerë) atë ngacmim që të mban lidhur emocionalisht të lidhur me veprën gjatë gjithë shfaqjes. Po kështu edhe në më të shumtën e shfaqjeve teatrale. Për më tepër, në këto të fundit, edhe kur materiali ka qënë i mirë, pak është ndjerë një dorë “guximtare” e regjisë, që sjell rritjen e dramës apo komedisë.

Një miku im më tregoi këtë vit për një pjesë teatrale të vënë në skenë nga regjisori kosovar Fatos Berisha, shfaqje nga e cila publiku dilte duke qarë për shkak të emocioneve të fuqishme. Ndoshta ka ndryshime pozitive në teatrin shqiptar, të cilat unë s’kam si t’i njoh, për më tepër duke qënë paragjykues si në shënimin tim.

(Por të shoh shfaqje të teatrit të Korçës, që drejtohet nga Zamira Kita, nuk kam për tu tunduar kurrë, edhe sikur të ngjallet dhe të vijë për t’i vënë në skenë Sergei Bondarçuk!)