Aktorja e humorit Spanja Pipa

Nuk dua në këto rrjeshta të prek “Spanjan këngëtare” se mund të jetë shkruar shumë për të dhe unë nuk e kam dëgjuar në skenën e teatrit “A.Z.Cajupi” a në ndonjë skenë tjetër. Për fat të keq. Por nuk i kam humbur interpretimet e saj në YouTube, të cilat kanë qënë kryesisht të pas viteve ‘90.

Spanja mjaft të përmendet me emër në Korçë dhe dihet se për kë flitet. Nuk është vetëm emri i rrallë. Vlerat e shumëanshme si artiste e kanë bërë aq të njohur Spanjan në Korçë, në Shqipëri dhe në trojet shqiptare jashtë atdheut.

Spanja ka një humor të lindur, humor të beftë korçar, ndoshta edhe të zhvilluar më tej gjatë karrierës së saj së gjatë në Estradën e Korçës, por edhe në trupa të tjera.

Duhet të ketë patur një shkëputje mbi një dhjetvjeçar nga Estrada e Korçës, e cila u “shkri” me një urdhër të Komitetit të Partisë, nëse nuk gaboj, më 1965. Të gjithë aktorët, këngëtarët dhe instrumentisët u dërguan “për edukim në gjirin e klasës puntore”. Spanja shkoi të punonte në Ndërmarjen Artistike, për fatin e kësaj Ndërmarjejej se në shfajet artistike të trupës amatore të Artistikes shkohej vetëm për të parë Spanjan.

E thirrën përsëri në Estradë në vitet ‘70, ndoshta në një kohë me aktorin dhe kolegun e saj të hershëm Aleko Prodani, për të ngritur nivelin artistik tepër të rënë të trupës profesioniste. Spanja doli në pension atje. Nuk dua të bëj përcaktime të llojit klasifikues, por mendoj se Spanja është aktorja më e mirë e humorit që ka nxjerrë Korça dhe një nga më të mirat në Shqipëri.

Gjithsesi, zëri i saj ka kumbuar dhe kumbon skenave, videove, por edhe rrugëve të Korçës. Një timbër aq i veçantë, të cilin ajo e përdorte me mjeshtëri edhe kur bënte humor. Kur këmbeheshim në rrugë më pyeste “Ke dëgjuar të ketë vdekur njeri? Se e di sa na qahet!”. “Po jo moj Spanja!” i përgjigjesha duke qeshur dhe ajo vazhdonte me nxitim drejt teatrit ose diku gjetkë.

Shoqet dhe shokët e saj duhet të dinë shumë nga batutat dhe historitë e saj plot humor, se disa i kam dëgjuar edhe unë dhe më kanë lënë mbresë për finesën dhe reagimin e beftë.

Nuk rrjeshtova në këto paragrafë rolet e saj më të spikatura. Këtë mund ta ketë bërë dikush që ka shkruar një monografi për Spanjan aktore dhe këngëtare kaq të veçantë.

Unë di vetëm se isha mes atyre korçarëve në publik, që entusiazmoheshim dhe qeshnim sa dilte Spanja Pipa në skenë.

Ti frigesh n+1

Unë nuk të kërkova shumë

Veç në të më merrje mes krahësh,

Të kotesha në gjinjtë e tu

Dhe duke dëgjuar ninullën e Heshtjes tënde

Të bija në të thellë gjumë.

Por ti i frigeshe gjumit

Më tepër se do të shihja gjinjtë zbuluar.

Doje të më ndalje ëndërrat që mund të shihja

Atyre që depërtojnë edhe në tënde mendje,

Që me javë të tëra mëpas të lenë zgjuar.

Nuk e sjell gjumi ëndrrën,

Madje as vdekjes nuk i ngjan

Indeve të dashuruara poshtë kafkës,

E bukura ëndërr tirret,

Dhe asgjë brenda më se mban.

Flake tej frikën,

Atë që hiret të mbështjell,

Humbasim çdo sekondë që ikën,

Dëshirën që shpirtit na vlon

E ardhmja më dot s’na i sjell!

“Pushtimi” i Radio-Korçës

Më erdhi për të qeshur, kur lexova sot diçka në “KorçaReport” ndoshta e shkruar nga Gëzim Hashimi. Kishte të bënte me marrjen e Radiostacionit nga civilë kryengritës. Ndodhia në dukje qesharake ishte e vjeshtës 1998, kur unë isha larguar nga Shqipëria dhe mund të ketë qënë dramatike për ata që e kishin përjetuar. Mua më dukej qesharake, se kujtoja vitet ‘60, kur shkoja në Radio me babanë dhe ishte vendi, që nuk dukej se mund të hynte njeri. Dhe as i binte ndërmend njeriu. Nuk kishte as roje.

Babai kishte një tufë me çelësa në xhepin e xhaketës. (Nuk dilte pa xhaketë as në piskun e vapës.) Mua më pëlqente të luaja me to dhe e dija që ishin të Radios. Celësin e vetëm të shtëpisë e njihja se të tillë mbaja edhe vetë. Kur shkonim jashtë orarit zyrtar, ai hapte derën e jashtme dhe zakonisht në dritaren e katit të dytë shfaqej koka e Tasit (Kanxheri) ose e Vasilit (Dishnica). Nuk jam i sigurt se kur nisi Fili (Riza ) si teknike, pasi kishte qënë folësja e dytë. Por edhe Erifilin e kujtoj që dilte në dritare e buzëqeshur dhe sigurohej që ishte punonjës i Radios ai që kishte hapur derën.

Polici në ndërtesa e vjetër e Radios duhet të jetë vendosur pas vitit 1974 ose ‘75. Kishte nisur terrori dhe njëkohësisht ishin dënuar dy-tre vetë si anëtarë t një organizate kundërevolucionare, që mes planeve të tyre kishin edhe pushtimin e Radios. Mua më dukej si gjë e sajuar, se isha në gjendje të kuptoja se ç’mund të bënin 3-4 vetë, që kishin krijuar një organizatë (më duket dhe ajo si komunistë të vërtetë), por në Radio kishte ndryshuar tashmë diçka. Herë herë, polici në dera të pyeste dhe kur shkoja të takoja babanë nuk mund të hyja “zdruq zdruq” si më parë.

Ato që nuk u “realizuan” atëhere (një gjë krejt e stisur se dy porta më lart se Radioja jetonte Kryetari i Degës), i paskan tentuar “demokratikisit” më 1998. Tamam “fantazi idiote” si të para në filmat me puçet ushtarake në Amerikën Latine.

Dhe ç’do bënin nga Radioja? Do shpallnin që qeveria kishte rënë dhe drejtimin e kishte marrë Berisha me Qeverinë e Shpëtimit?

Në vendin tonë (si në çdo vend ballkanik) bëjnë vaki shumë absurditete. Edhe kjo e pushtimit të Radio- Korçës, lidhja e duarve dhe gojës të Gëzim Hashimit për të mos kundërshtuar duhet të ketë qënë një fantazi e ndërkryer e disa drejtuesve të PD-së lokale.

Drejtori i Radios ra! Rroftë Drejtori i ri! (Jam kureshtar të di se kë kishin parashikuar si drejtor. Petraq Kitën?)

Meti me papijon

Nuk është krejt i krijuar si karakter, se dikujt ju drejtova me këtë togfjalësh në FB. Por nuk ka rëndësi në është Meti apo Miti. Madje edhe nëse ka rreth qafës papijon, kravatë të zakonshme apo një shall si mbanin Batisti, Rugova apo artistë të tjerë.

“Meti me papijon” është një lloj përcaktimi nga ana ime e dikujt, që ka lexuar pak ose aspak gjatë jetës dhe që shkruan komente në tema, të cilat i njeh ose jo me dëshirën për të kundërshtuar ose për t’ja “menderosur” autorit. Mund të ishte shumë mirë edhe “Miti me shall” ose “Krisi me kravatë“. (Ky emri Kris është shumë në modë edhe tek mesoburrat në Shqipëri, q mund të kenë një emër tjetër krejt larg Krisit.)

Kjo është veçoria e mediave sociale , të cilën nuk duhet ta kritikojmë se ka sjellë një lloj “dystimi” mes atyre që shkruajnë dhe atyre që lexojn, mes atyre që përpiqen të thonë diçka dhe atyre që i dinë dhe nuk kanë nevojë të përpiqen, të atyre që dikur “katranosnin” ndonjë hartim dhe të atyre , që i kopjonin hartimet.

Unë mendoj se është mirë kështu si është sot edhe pse ka njerëz, të cilët e humbasin durimin. Facebook është një lloj “agora” ku të gjithë mund të japin mendime. Kujt nuk i pëlqen nuk ka nevojë të hyjë në këtë shesh plot gjurulldi. Detyrimisht do ketë edhe si Meti me papijon, edhe fanatikë të një feje apo ideologjie, edhe nga ata që duan “të krruajnë dhëmbët”, edhe nga ata që parapëlqejnë të baltosin këdo, edhe nga ata që inatin pas një sherri në shtëpi e nxjerrin në shesh, edhe të tjerë që rrinë pas “kaçubeve” dhe hedhin ndonjë mizë.

12 vite më parë kjo “gjurulldi” më lodhi dhe ika për të mos hyrë më.

Por u riktheva tani dhe nukjam penduar.

Njoha edhe Metin me papijon.

Kantaautorët korçarë

Nuk mund të them me saktësi se kur hyri termi kantaautor në Mesdhe. Sigurisht që lidhet me Italinë, por nisi të përdorej edhe në disa vende të tjera të Ballkanit. Tek ne ishte e natyrshme të niste në Tiranë, e cila ishte tepër e lidhur me kulturën italiane. San Remo dhe Hit Parade dëgjoheshin edhe ne Korçë dhe në qytetet e tjera, por Tirana ishte gati një “aneks kulturor” i Italisë deri në vitin 1973. Gjenovezët Luixhi Tenko, Xhino Paoli dhe Fabricio De Andrei ishin të parët, por krahas tyre edhe Luçio Dala nga Bolonja dhe ndonjë romanjol, që tani nuk më vjen në mendje. Kulmi u arrit në vitet ‘70 me Batistin dhe Balionin e më pas erdhën shumë të tjerë.

Por për të ardhur në atdhe, duhet të përmend përpjekjet e Françesk Radit, që ishte i pari që këndonte këngët e kompozuara prej tij. Nuk kujtoj të kishte të tillë në Korçë, sepse këngët që nuk ngjiteshin në skenë mbeteshin disi pa autor dhe këndoheshin nga shumë korçarë.

Unë jam larguar më 1997 nga Korça dhe më duket se deri në atë vit kanë qënë hapat e para të daljes së kantaautorëve. Nuk di nëse të ndjerët Ilia Vinjau dhe Nonda Kajno e quanin veten të tillë. Tani mësova se Mihallaq Andrea është kantaautor dhe ka krijuar 600 këngë. Në Facebook më ze syri edhe Kantaautorin Maksi Kulla, që nuk di a është korçar sepse nuk e kam dëgjuar ndonjëherë. Më thanë që kantaautor është edhe Vaskë Kakami (të më ndjejë nëse Kakami është nofkë dhe jo mbiemri i tij). Edhe Vaskën, të cilin e njoh, nuk e kam dëgjuar të këndojë.

E megjithatë injoranca nuk është justifikim. Unë do përfshija edhe mikun tim Papa Spiro, sepse e shoh dhe e dëgjoj që kompozon vazhdimisht dhe zërin e ka pasur dhe e ka të mirë, Nuk di se për modesti apo për arsye fetare Spiro Katundi nuk e quan veten kantaautor.

Përse po i shkruaj këto rradhë?

Unë kam pasur një konceptim të gabuar, që kantaautorë të quaj vetëm të mëdhenjtë, si Bob Dilën, Lenon, Mek Kartin, Aznavurin, Koçanten, Batistin e shumë të tjerë të rangut të tyre. Por ndoshta qëndron edhe për kantaautorët ajo që ka thënë Kadareja për letërsinë. “Letërsia ju detyrohet shumë shkrimtarëve mesatarë. Janë ata që formojnë bazën dhe ngjallin interesin e lexuesit, i cili më vonë nis dhe shijon të mëdhenjtë.”

Ndaj dhe mua më duhet t’ju kërkoj ndjesë kantaautorëve korçarë, të cilët kompozojnë duke derdhur shpirtin e tyre në këngë. Kuptohet sipas mundësive dhe talentit.

A do mbeten në shekuj këngët e tyre?

Besoj se nuk ka asnjë rëndësi.

Abaz Hajroja – muzikanti me vesh absolut

Luante në një fisarmonikë më të madhe se të zakonshmet. Ose e tillë më dukej mua se isha i vogël. Kisha rënë në sy se nuk këndoja keq në një konkurs të zëraave të rinj në Shtëpinë e Pionierit dhe kur bëhej festivali i fëmijëve të qytetit më patën caktuar të mësonja një këngë të Abazit. Mjediset e katit të dytë të ndërtesës poshtë Trikotazhit ishin gjithnjë plot fëmijë dhe instruktorë, por ne ishim në një dhomë të vogël dhe filluam provat e para. Më pas u bashkua edhe Afërdita Laçi, e cila duhet të ishte ende në fillore se unë isha në klasën e 5-të. Abazi luante bukur, por kënga ishte e vështirë për mua. Disa nota ishin shumë lart dhe e shihja, që nuk do konkuroja dot me Laçkën. Atë kohë këngët interpretoheshin nga dy këngëtarë, sejcili më vete. Por e ndjeja se nuki sh apër atë këngë. Pas provave të një dite tjetër nuk shkova më, madje dhe nuk u afrova në Shtëpinë e Pionierit se më dukej vetja si “ i arratisur”.

Ishte rasti i vetëm kur dëgjoja Abazin të luante në fisarmonikë dhe të këndonte. E dija se cili ishte dhe namin që kishte në rrethet muzikore. Atë vit(1971) ai punonte në Ndërmarjen Lëkurë Këpuca, sepse pas shkrirjes së Estradës së Korçës më 1965, nuk punoi më aty.

Ishte i biri i Demkës, violinistit virtuoz korçar. Kishte trashëguar nga i jati një vesh absolut dhe ato kohë theshin se ishte i vetmi, që mund të hidhte menjeëherë në partiturë një këngë, sa e dëgjonte në radio. Ndoshta këtë aftësi e kanë dhe shumë të tjerë, por unë e kam dëgjuar për Abazin dhe nuk kam njohuri të mjafta muzikore për të thënë në është e thjeshtë apo e vështirë.

Në vitet e Estradës pat kompozuar një sërë këngësh të lehta melankolike, disa me tekste të Aleko Skalit. I këndonin mirë ato kohë Dhimitra Mele, Spanja Pipa, Nustret Frashëri dhe të tjerë. Disa prej tyre u bënë shumë të njohura në qytet, Ishin melodi të trishta por të trajtuara me mjeshtëri. Sigurisht që nuk mund të ngjiteshin në skenë për shkak të asaj melankolie. Vonë, në intervista, disa nga protagonistët e atyre kohëve kanë treguar se kompozimet jo rrallë Abazi i kishte bërë edhe brenda një ore. Të tillë e kishte ndjeshmërinë dhe aftësinë krijuese, po qe se i vihej para një tekst i mirë.

Vazhdoi gjatë gjithë jetës të ishte muzikanti më i vlerësuar dhe i kërkuar në qytet, veçanërisht në festa familjare. E shihja shpesh , që hynte ose dilte në “Krimea”, por asnjëherë nuk e kisha parë të qeshte. Edhe kur ishte i dehur. Të dukej se kishte një trishtim, që nuk i ndahej.

Nuk di se cilën mund të zgjedh prej 3-4 këngëve të Abazit, që kam ditur dikur. Më e njohur është ajo e “Sofatit”, me tekst të Leko Skalit, por kam përshtypjen, që nuk është më e mira. Ndoshta duhet të na i thotë dhe ta këndojë Spanja. Në YouTube nuk gjeta asnjë këngë të tij, që mund të besoje se ishte e paprekur nga IA, ose e kënduar sipas versionit origjinal:

Gjithshka mbushur me fletë

Sofati, rrugë e shkretë,

Tek tuk fryn era e marrë.

Ke copëtuar shumë zemra me tingujt e tua të trishtë Abaz Hajro!

Shqiptarë mjaft me etiketime!

Ka një traditë të keqe në vendin tonë, kryesisht e kohës së Diktaturës, kur çdokush i brendshëm dhe i jashtëm merrte nga një etiketë nga sho Enver dhe nga Partia. Ishin aq të shumta sa nuk mund t’i rrjeshtoj dot të gjitha se nisnin me sektarist, ballist, zogist, oportunist, revizionist, centrist, arqeomarksist, fatalist, fashist, nazist, disfatist, titist, xoxist, xhepist, (kjo nuk ishte për hajdutët e xhepave , por për mbështetësit e Sadik Premtes) dhe deri në puçist, që ishin aty rreth vitit 1974-75. Kishte dhe shumë të tjera , por nuk dua t’ju lodh. Tani për ata të huajt edhe nuk na binte shumë ndërmend se i etiketonte, por po të ishe shqiptar i Shqipërisë dhe të merrje një “damkë“ të tillë e kishe bela të madhe dhe shkoje në burg ose vuaje gjithë jetën. “Papagajtë“ e devotshëm e përdornin këtë nëpër mbledhje kur demaskonin armiqtë e brendshëm.

Për fat të keq, nga kjo “traditë e poshtër” nuk u hoq dorë edhe pas Diktaturës. Dolën gjithfarë të reja, të cilat nuk sjellin gjë tjetër veçse përçajnë shqiptarët. Filluan produktet e Berishës dhe të pasuesve të tij që etiketonin kundërshtarët “kriptokomunistë“, “enveristë“,“bllokistë“, “mocionistë“ dhe të tjera, që i shërbenin konsolidimit të Saliut dhe të klanit tropojan në krye të shtetit shqiptar.

Rama ja kaloi edhe Berishës në përdorimin e tyre, gjë që i shërben vetëm atij si Autokrat. Më krijues në përdorimin e shqipes dhe duket i frymëzuar edhe nga mënyra demaskuese e Enver Hoxhës, brenda partisë që okupoi dhe jashtë saj, Edi Rama nisi të etiketonte të gjithë ata që nuk i kishte pasues. Kështu lindën “salistat”, “trumpistat”, “spiropalista” dhe u rikthyen “dumbabistat”, “ballistat” dhe “plëncistat”.

E keqja më e madhe (ekziston në shumë popuj të prapambetur) është se ne ngazëllehemi kur liderat përdorin cilësime të tilla dhe fillojmë i përdorim lart e poshtë duke sharë njëri tjetrin. “Ik o patronazhist!”, “do t’ju zhdukim juve komunistat!”, “kur s’ju vravi xhaxhi të tërë juve ballistat!”, “Poshtë soroistat!’ e sa të tjera të tilla. Harrojmë se sa lëndohet dikush që mund të ketë pasur një gjysh me “Ballin” dhe le që kanë vuajtur seri më 1990, por duhet edhe tani t’ja u kujtojnë si damkë. Po kështu edhe të tjerët. Unë nuk di se ç’faj mund të ketë një nëpunës që ka punuar në fondacioni “Soros” apo dikush tjetër , që mund të ketë përfituar një bursë shkollimi prej tij.

Ne duhet të kuptojmë , që rrojmë nën një çati edhe me ish-sigurimsit, edhe me të dënuarit për krime ordinere dhe aq më shumë me njerëz të thjeshtë, por që mendojnë dhe veprojnë jo si ne.

Ndaj është mirë që të mos biem pre e politikanëve. Mjaft me etiketimet “komunista”,”ballista”, “patronazhista”, “fashista”, “soroista” dhe mjaft të tjera, që shoqërohen edhe me slogane poshtëruese.

Jemi të detyruar të jetojmë me njëri tjetrin edhe pse mund të mos na pëlqejnë mendimet apo dhe veprimet e njëri tjetrit. Lereni Drejtësinë të punojë për ato veprime që lidhen me shkeljen e ligjit dhe njerëzit që nuk e shkelin, pavarësisht se mund të bëjnë shkelje etike thirrini me emra. Dashuria edhe për “kundërshtarin politik” sjell të mira.

Vetëm një jetë kemi dhe mos e harxhojmë në sherr të vazhdueshëm.