Anthusa

Mjaftonte të përmendej emri i saj dhe unë të sillja në mendje një grua me një trup të lidhur edhe pse nuk e kisha parë ndonjëherë. Dija që ishte një grua e fortë nga karakteri dhe mësuesja e parë e fiskulturës në Korçë, Qysh në kohën e Zogut, kur në shkollat e vajzave të qytetit tim bëhej mësimi i fiskulturës me kilota, ndërsa në shumë pjesë të Shqipërisë vajzat mbuloheshin me ferexhe.

Nuk dija se ku kishte studiuar, por nuk di pse e mendoja si atlete, ndoshta 5 gariste. (Në fëmijërinë time shumëgarëshi për femra ishte jo me 7 si është sot.) Nuk e pashë kurrë, sepse në vitet ‘70 ajo u martua në Elbasan pasi kishte qënë për shumë vite vejushë.

Po kush ishte në të vërtetë Anthusa Osmalli (Katundi)?

Nuk di nëse dikush ka shkruar gjatë për atë pioniere të sportit dhe fiskulturës shqiptare. Edhe kur kërkova në internet pashë se e kisha përmendur vetëm unë në një shkrim dhe Klodi Stralla.

Anthusa kishte mbaruar shkollën “Nëna Mbretëreshë“ në Tiranë dhe jepte mësim në Normalen e Vajzave në Korçë. Sipas Strallës, veç fiskulturës jepte edhe Histori Natyre, një lëndë e veçantë kjo, që nuk ka qënë më vonë në sistemin shkollor shqiptar.

Osmallinjtë ishin një familje e pasur, që njiheshin më shumë për Bar -restorantin “Panda” dhe tokat rreth tij. “Panda” është një nga toponimet më të “konsoliduara” të qytetit, pasi shumë të tjera si Deboja, Metoqi, Katavaroshi, Varret e Turqve, Mëhalla e Lumit e plot të tjera, dora dorës e kanë humbur përdorimin në bisedat e përditshme. Ka qënë e natyrshme, që familjet e pasura të kenë qënë edhe më të emancipuarat dhe që kanë dërguar të studiojnë në Lice ose në shkolla të tjera të njohura në Shqipëri, vajzat e tyre. Anthusa pat qënë ndër të parat. Më pas ndihmoi të emancipoheshin edhe shumë korçare të tjera të të dy feve. Dhe është fakt, që numuri i vajzave jo vetëm në shkollat femërore, por dhe në ato të përzjera sa vinte dhe shtoheshin.

Më pas erdhën “çlirimtarët” dhe vërtet hapën më shumë shkolla dhe mundësi emancipimi. Anthusa tashmë e martuar, vazhdoi të kontribuonte në arsim dhe veçanërisht në “çlirimin” e femrës shqiptare nga paragjykimet dhe prapambetja. Por i përkiste një “bote të lirë“ pa kufizime ideologjike. Shumë e kulturar dhe njohëse e disa gjuhëve të huaja, edhe pse jo hapur si kundërshtare e Diktaturës, ajo parapëlqente të rikthente sa më shumë orë të një bote perëndimore, e cila nuk ishte më e pranishme në Korçë.

Anthusa Katundi organizonte shpesh në shtëpinë e saj mbrëmje mes miqsh, të cilat i quanin “suare” (soiree). Si në kohën e Liceut Francez dhe si në Francë. Mes të ftuarve ishin Sokrat Mio, Sofika dhe Mikel Zavalani, Boris Plumbi dhe plot të tjerë, të shkolluar jashtë dhe të njohur për kulturën e gjërë, që nuk “hynte” dot brenda parimeve të ngushta të ideologjisë komuniste. Gjatë mbrëmjes flitej kryesisht frëngjisht. Në një mënyrë, të pranishmit mundoheshin të përjetonin ato që nuk mund të përjetonin dot më në Francë apo Itali, ku kishin studiuar. Anthusa ja u krijonte atë mundësi.

Një ditë iku në Elbasan dhe bashkë me të “ikën’ edhe suaretë. Nuk kishte filluar ende terrori i viteve ‘73-’82.

Disa vite më pas u largua përfundimisht nga Korca e saj, sepse ndërroi jetë.

E jashtëzakonshmja Anthusa Osmalli.

Shënim: Foto e fillimit të viteve ‘70 në stadiumin Skënderbeu. Anthusa me uniformën e bardhë të gjyqtares së garave të atletikës. 

Kush e hoqi Koci Zdrulin?!

Temperaturat e pazakonta të gushtit kanë çoroditur krejt Qarkun e Korçës. Shprehja e njohur “gusht e gunë“ nuk ka më asnjë vlerë. Eshtë më nxehtë se në korrik. Dhe vapa e pashembullt ka ndikuar në sjelljen e njerëzve në shumë prej bashkive të Qarkut, që më parë i përkisnin rrethit të Korçës. Janë Bashkia e Korçës, ajo e Maliqit dhe e Pustecit. Turbullimet në të treja kanë qënë vërtet të pazakonta.

E them këtë me bindje, sepse korriku ishte tepër i qetë. Vetëm netë magjike dhe fantastiko-shkencore të Raqkës, Këshilli i Qarkut uronte gjinekologët dhe stomatologët për ditlindjet dhe prefektja Zegullaj shkonte “event më event”. Të gjithë të qetë dhe të gëzuar.

Dhe ja, pikërisht pas BirrëFest, ku Raqka u pa të pozonte si Luftëtari Kombëtar me një krikël me birrë në dorë, gjithshka doli jashtë kontrollit. (raqka nuk duhej të ngutej me marrrjen e atributeve të Luftëtarit Kombëtar dhe për më tepër një Luftëtari , që në vend të pushkës mban një krikël nga ato që në kohën e diktaturës kushtonin 14 lekë të vjetra,)

Shulet po ngrenë flamurin e Maqedonisë së Veriut, kërkojnë pashaporta bullgare dhe nuk luajnë Himnin e Asdrenit; në Bashkinë e Maliqit shfaqet një plak me bastun që duket sikur ka dalë nga pjesët teatrale të dikurshme në Maliq të vëna në skenë nga i ndjeri Orgocka;mbi të gjitha, në Muzeun e Dardhës janë zhdukur fotot e Koci Zdrulit. Eshtë vërtet një çrregullim me dimensione nacionaliste, transcedetiale dhe ndërtimoro-fantazmagorik. Korça do të pushtojë Maliqin, por po bën lëshime në Pustec dhe nuk lëshon Dardhën. Do ketë ndryshime të kufijve?

Kush e hoqi Koci Zdrulin?

Edhe në Dardhën e freskët njerëzit kanë dalldisur. (Dardha që ka qënë gjithnjë pjesë e krahinës së Devollit tani administrohet nga Bashkia e Korçës.) Prania një ndërtimi stërmadh të Ben Blushit i ka çorientuar të gjithë. Si për të mbuluar problemin e lejeve të dyshimta të ndërtimit të dhëna nga Ligaveci Gollash, dikush heq natën pa hënë fotot e Koci Zdrulit. Lind pyetja krejt legjitime, si tek “Kush e solli Doruntinën?”

Dikush dhe për një arsye të fshehtë e ka hequr dardharin e njohur Zdruli!

Grekët, shulet apo armiqtë e brendshëm?

Vapa nuk po bije.

“Unë dhe korbi”

 

E pata njoftuar javën e kaluar se “Unë dhe korbi” nga poemë e shkruar këtë vit, u kthye në një përmbledhje poetike. Pardje doli nga shtypi dhe besoj se javën tjetër do jetë për shitje në të vetmen librari, që pranon libra të mij. Eshtë një shitore e vogël libri në Korçë, pas Bibliotekës së Re. Ndokush që ende pëlqen të lexojë poezi mund ta gjejë atje. Po ve më poshtë atë që kam përfshirë në libër si parathënie.

Dy fjalë në vend të parathënies

Idea për të bërë këtë përmbledhje, më lindi pasi përfundova këtë pranverë poemën “Unë dhe Korbi”. Nuk mendoja se do botoja shumë shpejt një libër të ri me poezi, pas botimit në vitin 2023 të përmbledhjes “Flokët e Frejas”. Kisha provuar ta shpërndaja në disa librari të qytetit tim të lindjes, Korçës, dhe veç një i njohur pranoi të mbante disa kopje. Të tjerët më thanë se “poezia nuk shkon” dhe kuptova që publiku shqiptar ishte krejt i çinteresuar për vargje. Nuk është një dukuri e re as në Perëndim, por jo në të njëjtat përmasa.

Gjithsesi unë vazhdova të shkruaja vargje se ndoshta e kam më të thjeshtë se sa të shkruaj në prozë. Ndoshta dhe arkitektura e vërtetë është më pranë poezisë se sa prozës. Por këto janë hamendësime të paprovuara dhe nuk po zgjatem me to.

Gjatë përgatitjes së përmbledhjes prania e babait tim të larguar nga jeta shumë vjet më parë ishte shumë e pranishm. Më dukej se më sugjeronte se ç’farë të lija jashtë dhe ç’farë të renditja në pjesë të caktuara të librit. Edhe pse ishte lëvrues i prozës së shkurtër, ai kishte një njohje shumë të mirë të poezisë dhe pat shkruar edhe vjersha, si dhe librete opere dhe operete. Gjithashtu kishte shije shumë të mira për poezinë e vërtetë, gjë që mund të ketë ndikuar edhe tek unë.

Kjo ishte arsyeja që librin ja kam kushtuar kujtimit të tij duke menduar njëkohësisht, që përmbledhja të kishte një gamë më të gjërë poezish, se sa vëllimi im i fundit, që ishte thuajse i gjithi me lirika. Duke qënë erudit, Andon Mara parapëlqente që krijuesit mos ishin të përqëndruar në një zhanër të vetëm, apo të mbeteshin “besnikë“ të një stili. Ndaj dhe unë futa edhe “eksperimentime” në Tingëllima dhe Rubaira, si dhe mjaft poezi me metrikë të rregullt. Megjithatë pjesa më e madhe janë poezi me varg të lirë, me një lloj strukturimi, të cilin pa modesti do e quaja “ritmi Mara” sepse është një ritëm që më vjen natyrshëm dhe nuk besoj se haset në të tjerë autorë shqiptarë dhe të huaj.

Jam munduar të bëj një lloj “homazhi” për disa nga poetët e mij të preferuar, si në rastin e formulimit të poemës “Unë dhe Korbi” për të mirënjohurin Edgar Alan Poe, si dhe në grupimin “Nota nga “Mëhallat e Botës” për nobelistin grek Janis Ricos. Edhe pse një poet thuajse “aksidentar”(unë i qëndroj idesë të shprehur në përmbledhjen time të parë me poezi “Endem”, se më duket sikur shkruaj ato që pat grisur ati im) unë vazhdoj të shkruaj poezi, disa prej të cilave më duken vërtet të mira, edhe tani, që kam kaluar 65 vjetët, kur për thuajse 35 vjet nuk kisha shkruar asnjë varg. Nuk kam për ta marrë vesh kurrë se si ka ndodhur.

Nuk po zgjatem dhe po ju ftoj të lexoni me shpresën se do pëlqeni disa nga krijimet e mija të përfshira këtu. Më të shumtat i përkasin viteve 2023-2026.

Autori.

Ik ore legen!

“Ik ore legen” i thashë dikujt në mediat sociale, por ma ktheu: “Legen, legen, po kam tre apartamente në Tiranë, një vilë në Korçë dhe një restorant në Gjiri i Lalëzit!”

Mbeta me gojë të mbyllur se edhe po t’i thoja : “Të kam dh...mu në apartamentet, vilën dhe restorantin!” gjeografikisht ishte e pamundur. Ndaj u tërhoqa dhe i shkrojta: “Respekte!” dhe ai plot mirësjellje më shkrojti “Faleminderit!”

E dija që kishte punuar gjithnjë në administratën shtetëtërore dhe kisha dëgjuar që kishte bërë plot dumbarallëqe, por nuk kishte kuptim të bëja atë pyetjen idiote: “Ku i gjete ti paratë për të gjitha këto, se më 1991 jetoje në një apartament një dhomë e një kuzhinë?” E dija që mund të më theshte se kur merrte lejën e zakonshme shkonte të punonte në Greqi, se i kishte ardhur një trashëgimi nga i vëllai i gjyshit në Amerikë, i cili nuk kishte fëmijë, ose mund të më theshte edhe që i kishte rënë llotaria e blerë rastësisht kur ishte në një udhëtim në Zvicër. Nuk ishte as i pari dhe as i fundit që kishte punuar pushimeve në Greqi, që kishte përfituar një trashëgimi papritur ose që kishte zënë skedinën.

Më pas nisa të mendoja se sa e mirë është bashkëekzistenca paqësore me legenat dhe të korruptuarit. Mjafton të kesh respekt të ndërsjelltë. Ai mos të të bëjë fare për budalla, por të thotë: “Të kam zili për ndershmërinë deri në dhimbje!” dhe ti t’i thuash: “Ore vërtet vjedh nga këto taksat që paguaj unë, por për një gjë të mirë i shpenzon. Investon dhe as i luan kumar, as i pi dhe as i shpenzon me prostituta!” Dhe në fund të dy përqafohemi dhe i themi njëri tjetrit “Respekte!” Se nuk ka asnjë kuptim të rrish e të shash lart e poshtë se “Filani është i korruptuar dhe fistëku është hajdut!” Bota e tillë është ndërtuar që në kohën e Adamit dhe Evës. Gjarpëri të korrupton lehtësisht.

Ju lexues, që ende kini durim të lexoni nga këto bro]kullat e mija, mund të pyesni: “Po si do bëhet për ata të mjerë, që nuk ja dalin dot me pension, ose që nuk punojnë dot se janë invalidë, ose që janë të sëmurë rëndë, ose një nënë me katër fëmijë që i ka lënë babai në mes të katër rrugëve?’

Për ata kujdeset Foti Kokeri dhe gjithë Filantropët e tjerë të Shquar!

Oqeaneve

Të pata premtuar se do kaloja oqeanet,

Ti - se do prisje njëmijë vera.

Me trapin e Meduzës u nisa

Me shpresën se një verë

Atë kur piqen luleshtrydhjet

Kur teposhtë zgjaten lianet

Tek ti do mbrrija

Të na mbulonin puthjet.

Gjithë dallgë ishte Oqeani i Qetë

Furtuna ngriheshin mbi Atlantik,.

Me shpresë Yllin polar të shihja,

Kur përndaheshin retë,

Dhe erën pas shpinës të kisha

Për të ecur më me vërtik.

Gjithë viteve shi binte

Dhe gjëmonin vetëtimat,

Uji ngjitej mbi trap nga gjithë vrimat,

Kripa m’i përthante plagët,

(Ato të mendjes nuk duronin dot kripë)

Nuk mbrrija dot në ishullin përfshirë nga flakët.

Ti atje ishe,

Vallzoje mes zjarresh

Që çuditërisht ishin të kaltër,

Nuk dija sa milje kisha përshkruar,

Unë nuk i kisha numuruar dot vitet.

Ata kishin qënë katër.

Në atë udhëtim të mundimshëm

Që më ishte dukur jo më shumë

Se dymbëdhjetë orë,

Rreth tokës trapi rrotullohej në ujë

Nuk mbërrija dot në stere

Oqeanit mbeta sërish

Si një lundërtar i gjorë.

“Identiteti dardhar”

Unë nuk besoj në identitetet. Qofshin këto kombëtare, krahinore, qytetare apo fshatare. Mund të ketë disa cilësi të përbashkëta, që ka raste që zhvillohen në bashkësi të vogla, por nëse rrezja zmadhohet dhe bashkë me të edhe popullsia, edhe këto të ashtuquajtura cilësi të përbashkëta humbasin dhe bëhen më fluide.

Madje karakterizimin e njerëzve sipas një krahine apo një fshati unë e quaj të nxituar dhe si rrjedhojë edhe të gabuar. Nuk më ka pëlqyer as bejteja e famshme e Nolit, që përcaktonte cilësitë e krahinave të ndryshme të banuara nga shqiptarët.

Por le të hidhemi në dardharët, sepse sot hasa në FB në një postim të një grupi dardharësh dhe ishte përmendur dikush si “nuse nga Dardha”.

A ka një identitet dardhar ose disa cilësi të përbashkëta, të cilat i dallojnë nga të tjerët?

Hezitoj të them se ka, pasi kam njohur shumë dardharë gjatë jetës sime dhe janë shumë të ndryshëm. Përgjithësisht i bashkon dashuria për Dardhën, por është e njëjtë me dashurinë e emigrantëve. Dardharët janë shpërndarë në botë dhe ata që janë në Shqipëri, më të shumtët jetojnë në Tiranë.

Kur ishim shumë të vegjël, kisha një shok që nuk e hiqte Dardhën nga goja dhe e përshkruante me shumë ngjyra të bukura, sa unë kisha ndërtuar në kokë një fshat përrallor. Nuk m’u duk i tillë kur kam shkuar për herë të parë dhe duhet të kem qënë 13-14 vjeç , por nuk ja thashë shokut të fëmijërisë. Më dukej se do e lëndonja.

Gjithashtu nuk kam besuar në përcaktimin me humor, që Spiridon Iloja ju kishte bërë një herë duke ju drejtuar një grupi dardharësh:

Dardharë, dardharë,

Kini jetuar me ëndrra,

Kini gjezdisur në vëndra,

Me pordhë dhe fëndra.

Spiridoni ishte një nga njerëzit më të mënçur, që ka pasur Korça, por është e kuptueshme, që kjo ishte një bejte ngacmuese ndoshta në Panda, lokal pranë të cilit jetonte Iloja.

Po dardharët vërtet kishin “gjezdisur”, sepse duke jetuar në një fshat malor e kishin parë të domosdoshëm emigrimin dhe më të shumtët e tyre kishin shkuar në Amerikë. Në Dardhë thuajse çdo gjë e bënin gratë dhe pak burra, të cilët kishin ndenjur në fshat. Më pas, fëmijët e emigrantëve shkuan nëpër shkolla dhe universitete dhe pjesa më emadhe e tyre ndenjën në Tiranë, ose njëri pas tjetrit u sistemuan në kryeqytetet. Një nga më të shquarit, Teodor Laçoja, ishte nga të fundit që u zhvendos në Tiranë, ndoshta më 1971. Të tjerët shumë të njohur si Gaqo Cako, Koço Comi, Endri Keko, Maks Velo dhe shumë emra, që tani nuk më vijnë në mendje, kishin që në fundin e viteve ‘50 që punonin në kryeqytet.

Kam njohur një dardhar shumë të zgjuar në Tiranë, që mund ta merrje lehtësisht për gjirokastrit, se nuk e kishte natyrën e vrullshme dhe ekstroverte të shumë dardharëve që kisha njohur më parë. Quhej Niko Llaci dhe kontrollonte të gjithë bazën materiale të Ministrisë së Arsimit dhe Kulturës. Një nga personazhet më interesante, që kam njohur gjatë jetës.

E përmenda Nikon për të thënë, që stereotipi nuk është i mirë në asnjë rast. Si ai mund të përmend edhe shumë e shumë të tjerë, të cilët janë aq të ndryshëm nga njëri tjetri sa nuk e beson se janë nga i njëjti fshat apo dhe nga i njëjti fis.

Por stereotipi ekziston në mendjen e njerëzve dhe kësaj nuk i shpëtonte as Spiridon Iloja dhe as korçari tjetër shumë i mënçur, Piro Kasati. Kur punonim 42 vite më parë për një dhomë muze të sportit dhe duheshin materiale që ilustronin traditën sportive në krahinën e Korçës, një mësues dardhar paraqiti një citat: “Në fund të shekullit të XIX, në rrëzë të Moravës është bërë një garë hipizmi”. Kasati që ishte i ngarkuar me Muzeun më tha mënjanë: “Po dardhari pehlivan ku e gjeti këtë lajm. Mu në rrëzë të Moravës. As më lart dhe as më poshtë! Atje është gurishte e gjallë, që s’ka kuaj që mund të vrapojnë pa i lënë thundrat!”

Piro Kasati nuk ishte nga Dardha.

“Jakobini” brenda nesh

Ne jemi me fat, që nuk patëm kurrë gjatë 200 viteve të fundit gijotinën, si mjetin ekzekutues. Nuk jam i sigurt se otomanët përdornin kryesisht litarin, por kur kishim shtet shqiptar “litari” ishte si mënyra e vetme e ekzekutimit dhe më pas, çlirimtarë shtuan pushkatimin, por pa e hequr nga ligji varjen. Deri në abrogimin e dënimit me vdekje , të detyruar nga Bashkimi Europian, ne besoj se i kishim në ligj të dyja format e ekzekutimit të një të dënuari me vdekje.

Nuk di pse më duket se po të kishim “gijotinën” do e mbanim edhe sot. Ne jemi një popull me përqindje shumë të lartë jakobinësh. Ekstremistë, të etur për drejtësi, por për një drejtësi barbare, që mundësisht “pret koka”. Duke filluar nga politikanët e korruptuar dhe deri në trafikantët e drogës. Harrojmë se edhe politikanët më të korruptuar, por edhe trafikantët e drogës nuk meritojnë të asgjesohen fizikisht.

Sigurisht që nuk kam për t’i hyrë debatit se a e meriton dikush që për krimin e kryer të asgjesohet. Të mos hedhë më hije mbi këtë dhe.

Nuk jam i sigurt të them nëse ky lloj “jakobinizmi” lidhet me paganizmin e popullit tonë, me faktin që krishtërimi nuk hodhi rrënjë të thella, me ateizmin luftarak gjatë Diktaturës apo me të gjitha sëbashku. Por është fakt, që në bisedime të lira, në rrjetet sociale, madje dhe në mediat tradicionale e ndjen se shqiptarët e kanë një “thirrje të brendëshme” atë të ndëshkimit maksimal të fajtorëve.

Nuk e them për rastet e pedofilëve, apo për ato të vrasësve përsëritës, por kryesisht për shpërthimet ndaj politikanëve dhe biznesmenëve të korruptuar. Thirrjet histerike “në burg” apo mallkimet ordinere “ilaçe t’ju bëhen paratë e vjedhura” apo edhe më keq “të kalben në qeli” ose “duhej xhaxhi t’i shkonte në plumb” dëshmon se jo vetëm nuk e kemi në mendjen tonë ndjenjën e fortë të faljes, por na mungon edhe humanizmi bazë, që është cilësi e sotshme e shoqërive perëndimore.

Në një grup në FB kishin shpërthyer mallkimet dhe komentet rreth një “shtatzanie të mundshme” të Belinda Ballukut, diku gjetkë të bien në sy “elozhet” ndaj SPAK-ut (që për hir të së drejtës duhet thënë se ka brenda veprimtarisë së tij edhe korrupsion edhe “jakobinizëm”) dhe në vende të tjera sheh se si entusiazmohen për plakjen e parakohshme të Ilir Metës.

Sigurisht që Drejtësia e ka si pjesë të saj anën ndëshkimore, por nëse duam që një ditë t’ju ngjasojmë shoqërive skandinave duhet edhe të hedhim sytë dhe të shohim se si reagojnë shoqëritë skandinave dhe Drejtësitë e tyre ndaj krimeve. Jemi shumë shumë larg.

Kjo shihet edhe në kërcënimet “do bëj vetë Drejtësi” apo edhe në rastet e shumta të krimeve të ndërsjelltas e të atyre për gjakmarrje.

Të gjitha këto sjellin edhe “ashpërsinë“ e pazakontë të prokurorëve, të cilët e përdorin këtë ndjenjë “shpagimi” të masave duke abuzuar me fuqinë që kanë, ose duke rritur shtrëngimin për të përfituar shuma të mëdha në këmbim të lehtësive ligjore.

Lerini mënjanë “gijotinat virtuale” të dashur bashkëatdhetarë dhe veçanërisht ju, që kini bërë vite shkolle më shumë!

Korrupsionin dhe krimet nuk i ul “burgu i gjatë“, por funksionimi i gjithë shoqërisë bazuar në dashurinë, në ndihmën ndaj tjetrit dhe në gatishmërinë edhe për të falur.

Do e shohim se një ditë kur të kemi mes nesh më shumë ndjenja të tilla, do kemi edhe më pak Rama, Berisha, Meta apo edhe krim të organizuar.