Kush do e puthë në ballë Ilir Metën?

Javën që kaloi u komemtua shumë takimi i Bert Ndrenikës në sallën e gjyqit me Erion Veliajn. Nuk jam i sigurt nëse aktori i mirënjohur e putho në ballë kryebashkiakun nç fillim të bisedës apo në fund, por bekimin atëror si i pafajshëm ja dha.

Disa miq të mij kishin mbetur gojëhapur nga ajo që ndodhi, por unë ndjeva keqardhje për Ilir Metën. Po këtë maj, ish Presidenti doli për herë të parë në publik, shumë i ndryshëm nga kokëmadhi bullafiq, që kishim parë kur ishte kryeministër. Dukej vërtet një i burgosur si ata të kohës së komunizmit. I verdhë, pa flokë dhe i vetmuar. Edhe pse bënte shënjën e shqiponjës dhe fliste si akuzues, dukej që në burg e kishin keqtrajtuar. Dhe më shumë se zbehtësia e fytyrës, Meta mu duk se ka probleme të shëndetit mendor. Diçka tepër e ulët kur bëhet ndaj çdo qçnieje njerëzore. Madje edhe ndaj një vrasësi që edhe ka përdhunuar dhe jo më ndaj dikujt që ka drejtuar shtetin dhe edhe nëse ka vjedhur hyn në ato që quhen “krime të jakave të bardha”.

Mendova se sa e “egër” është e gjithë shoqëria jonë. Ata që japin porosi që Meta të keqtrajtohet, ata që e zbatojnë atë porosi nga zyrtarët dhe deri në gardianët, por më tepër akoma shumë shikues, që thonë “mirë t’i bëhet se paratë tona ka vjedhur!” Duket se nuk kemi bërë asnjë hap para nga koha e të pandehurve të verdhë dyllë, që dënoheshin për agjitacion apo për vjedhje në kohën e Diktaturës. Edhe atë kohë ishin të shumtë ata që theshin “Hakun po ju japin!”

Gjithsesi ka edhe një ndryshim me atë kohë. Për të pandehurin Veliaj, që edhe pse mbahet gjatë në burg, duhet thënë se është në formë më të mirë, ngrihet një artist, që është në “Ajkën e shoqërisë“ dhe e puth në ballë. I përbetohet se është gati të shkojë ai në burg për të. Dhe nëse sërish e krahasojmë me Metën, Veliaj jo vetëm që nuk është i divorcuar, por edhe në pritje të një fëmije. Unë mund ta quaj si një “i burgosur i lumtur” që nuk ka nevojë për një puthje në ballë. Ndoshta në gjendje arresti nuk ka pse të jetë, se dhe shumë shpejt duhet të jetë i pranishëm në maternitet gjatë lindjes të fëmijës së tij të dytë, fryt i dashurisë me të pandehurën Ajola.

Metës së gjorë as ja hedh sytë nëna e fëmijëve të tij dhe bashkëluftëtarja për Integrim në BE, Monika Kryemadhi edhe ajo e pandehur për vjedhje. Po mos i ndodhej pranë Ted Blushi do më dukej tërësisht i braktisur.

Si nuk u gjend një artist i shquar nga Skrapari, t’i japë puthjen e bekimit ish Presidentit? (Tani që vras mendjen më duket se Skrapari nuk ka nxjerrë artist të shquar.)

Po nga gjithë ajo aradhë VIP-ash të Tironës, prej Elena Kadaresë dhe deri Ardit Gjevreku, nuk u gjend një i ndjeshëm dhe me zemër të madhe për t’i dhënë kurajo Ilir Metës?

Ndoshta kur je kundërshtar me të Gjatfuqishmin, në shoqërinë tonë tejet hipokrite dhe barbare nuk gjendet asnjë njeri të të afrohet. Je si punë lebrozi. Se Veliajn me siguri e kanë futur “mren” në sajë të makinacioneve të Ramës, por Lali Eri nuk i rreshti asnjëherë “superlavdet” për Udhëheqësin. Ndoshta edhe për këtë ja ka dhënë puthjen Berti i Ndrenikajve.

Unë nuk ja kam idenë se si do shkojë fati i Metës dhe i Veliajt. Nuk jam madje as i sigurt nëse kanë vjedhur në përmasa të mëdha. Se ndopak do e kenë lyer gishtin në atë qypin e madh me mjaltë, që quhet “Buxhet i Shtetit”.

Por që dikush nga aktorët e famshëm (ata e luajnë edhe më bukur pjesën kur mallëngjehen) duhet të hedhë hapin që hodhi Ndrenika. Po të isha në Korçë, këtë do ja sugjeroja aktorit të moçëm dhe “kollozit të skenës” Koço Qëndros, duke pritur edhe titujt e lajmeve të nesërmen:

“Aktori gati 100 vjeçar, merr përsipër të bëjë 15 vitet e mbetura të burgut të Metës.”

A ishte Zogu paranoiak?

Qasja ime dhe e miqve të mij të të njëjtit brez është lëkundur nga ajo e parjes së Zogut si një “shtetar karikaturë“, tek ajo e dyshimit se “ç’mall ishte” dhe deri në vlerësim si një reformator, imitues i Ataturkut.

Vetë ende nuk e kam të qartë se ç’farë ishte në të vërtetë Naltmadhënia nga Burgajeti. “Uzurpator i pushtetit”, “politikan race atdhedashës”, “diktator i një lloji të veçantë“ apo diçka nga të gjitha të mësipërmet. Ka disa fakte të cilat i pranojnë të gjithë edhe përkrahësit dhe kundërshtarët e betuar, që ka qënë më i riu mes politikanëve që ka luftuar për Shqipërinë dhe që ka dëshmuar trimëri. Gjithashtu ka dhe fakte të tjera të gjithëpranueshme, që kundër tij ka pasur disa kryengritje dhe shumë atentate. Tregues të një pakënaqësie të shumë shtresave për drejtimin e shtetit prej tij. Gjithashtu edhe me një finale largimi nga vendi me pasuri të mëdha të fituara mbi ligje të shpallura prej tij.

Por a ka qënë paranoiak?

Duke qënë “thuajse Diktator” është gati e pamundur që të mos ketë qënë i tillë. Për më tepër duke pasur shumë armiq të betuar, të cilët i kishte dënuar me vdeke ose burgim të përjetshëm në mungesë dhe si të tillë nuk mund të ktheheshin më në shtëpinë e tyre në Shqipëri.

Ka një ngjarje, e cila është lakuar shumë nga regjimi komunist dhe që është arrestimi i një numuri të madh komunistësh apo agjitatorë të komunizmit në janar të vitit 1939. Propaganda e Partisë së Punës e paraqiste si një ngjarje të madhe politike ku “Qemal Stafa kthehej nga i akuzuar në akuzues” dhe të tjera dëngla të ngjashme. E gjithë ngjarja nuk ishte diçka shumë e bujshme, sepse të arrestuarit nuk ishin njerëz të njohur në Shqipërinë e kohës.

Pikërisht për këtë dua të nënvizoj se Zogu ka pasur një lloj “tmerri” nga lëvizjet e majta dhe përhapja e ideve të social-demokracisë apo dhe të komunizmit në Shqipëri. Sepse nuk mund të shpjegohet ndryshe, se si në mes të janarit të viti 1939, vetëm 3 muaj e gjysëm para se të ikte nga Froni, Zogu dhe Sigurimi i tij Publik merrej me komunistët, pjesa më e madhe e të cilëve ishin këpucarë, furrxhinj, çirakë dhe nxënës shkollash.

Mund të ketë edhe një lloj shpjegimi tjetër, që për të tërhequr vëmendjen e publikut nga problemi i një pushtimi të mundshëm nga Italia, Zogu urdhëronte arrestimin e komunistëve, që ishin prej kohësh në përgjim.

Por frika e Mbretit të vetëshpallur shqiptar ndaj lëvizjeve politike të majta ka qënë konkrete, sepse është pasqyruara në Kushtetutën e tij. Në një kohë që vendi kishte fare pak industri dhe thuajse aspak sindikata dhe proletariat.

Përse arrestohen mbi 70 vetë të cilësuar si komunistë ? A kishte vërtet rrezik që “bolshevizmi” të përhapej dhe të rrezikonte pushtetin mbretëror?

Të ashtuquajturit komunistë u mbajtën vetëm dy javë nën hetim dhe plot 73 vetë u nxorrën para gjyqit dy javë më vonë. Në dukje një proces tepër i përciptë, ose e ashtuquajtura organizatë që mund të tentonte përmbysjen e rendit as ekzistonte. Dhe pa u mbushur muaji nga arrestimet, 50 të pandehur u dënuan me burg nga disa muaj dhe deri në 10 vjet për propagandë komuniste. Katër vetë me 10 vjet dhe pikërisht të njohurit Zef Mala, Niko Xoxi, Vasil Shanto, drejtues të Grupit Komunist të Shkodrës. Me një fjalë ishte një “Diktaturë mbretërore”, që nuk lejonte as të flitej pro komunizmit.

Gjykata u detyrua të shpallte të pafajshëm 23 vetë, që nuk kishin pranuar akuzën se flisnin pro komunizmit.

Edhe një herë po i kthehem idesë, se Ahmet Zogolli, si çdo Diktator, duhet të ketë qënë edhe paranoiak ndaj mundësisë se mund të bëheshin komplote apo lëvizje për ta rrëzuar nga froni, që duhet ta pranojmë se e kishte uzurpuar. Nga një shtet me elementë demokratiko-liberale, i posaformuar dhe i brishtë, që ishte në fillimin e viteve ‘20 të shekullit të XX, Zogu me dorë të fortë dhe terror e ktheu në një Diktaturë, të cilës i dha edhe një formë Mbretërore.

Nëse bëjmë një paralele me kohën e tij dhe kohën e sotme, kam bindjen se Saliu dhe Rama i ngjajnë më shumë Zogollit se Hoxhës. Por duke shtuar se pavarësisht të majta apo të djathta, Diktaturat kanë shumë ngjshmëri. E megjithatë, duke shtuar elementët e korrupsionit financiar, dy ‘liderët” e sotëm ngjasojnë më shumë me Naltmadhninë se me Komandantin.

Dhe të dy janë paranoiakë. Një provë më tepër edhe për mundësinë e paranoiës tek Zogu.

Spitali i Detit

Në Barcelonë ka shumë “bukuri” që lidhen me konceptimin e hapësirës brenda qytetit dhe me ndërtimet e saj. Mundet të zgjatesh e të zgjatesh duke përshkruar karakteristika të lagjeve të saj, si dhe të objekteve të veçanta duke filluar me ato të 200-300 vjetëve më parë e duke vazhduar me ndërtimet moderne. Por diçka, që nuk e kisha hasur në ndonjë qytet tjetër, më la më shumë mbresa se Sagrada, Casa Gaudi, madje edhe se pavioni i Van der Rohes.

Ishte një kompleks shëndetsor, bashkë me disa klinika dhe objekte të tjera ndihmëse. Quhej Hospital del Mar (Spitali i Detit). Ishte pak më tej se plazhi Barceloneta, më pranë detit se rrugët që projektohen në qytetet shqiptare dhe që në një mënyrë “majmunore” quhen Lungomare. Plazhi që i përkiste spitalit dhe ndërtimeve më pas tij quhej Sorromostro. Nga rëra, ku njerëzit shkonin dhe nuk kishte as shezlongje dhe as çadra për të paguar, e ndante një trotuar i gjërë , që shërbente edhe për hyrjen e këmbësorëve në spital dhe në klinikat, por kryesisht për shëtitjen e të gjithë atyre që donin të shijonin bukurinë e detit në çdo ditë të vitit. Po në atë trotuar dilnin të sëmurët duke ecur vetë ose në karriget me rrota të shoqëruar nga infermieret ose të afërmit. Shijonin diellin që nuk ndahej thuajse gjithë ditën dhe bukurinë e Mesdheut. Në plazhet e bukur Sorromostro dhe Barceloneta.

Pak më tej një kompleks ndërtimor tepër modern, për të cilin i nisur nga shabllonet që kam në kokë për zonat turistike, mendova se do ishte një qendër e madhe tregëtare, por në të vërtetë ishte një Institut Sudimor i quajtur “Parc de Ricerca Biomedica”. I projektuar me shumë shije dhe besoj se luan rol në studime për trajtime mjekësore të mbështetura jo në “Kimia”, por edhe në mbrojtjen e ujërave të detit më të rëndësishëm në glob.

Nuk kishte asgjë spektakolare në arkitekturën e Spitalit të Detit. Nuk di as se ç’lloj hapësirash dhe sa të këndëshme ishin për pacientëtë dhe personelin në brendësinë e tij. Nuk u përpoqa ta vizitoja. Por mrekulluese ishte idea, që për një nga shtresat më delikate të një qyteti dhe që janë të sëmurët, bashkësia qytetare kishte rezervuar një nga vendet me pamjen më të bukur dhe që ishte e ekspozuar ndaj diellit dhe ajrit të pastër gjithë ditën. Për t’i bërë të sëmurët të ndjeheshin psikologjikisht më mirë. Për të bërë që të shëroheshin më shpejt. Shumë nga dritaret e dhomave të tyre shihnin detin.

Ato 100-130 metra, ku shtrihej kompleksi i Spitalit të Detit përgjatë plazhit nuk ju ishin “shitur” korporatave që kanë në pronësi hotelet turistike. Nuk ishin lënë për të krijuar komplekse dëfrimi pranë plazhit (më tej kishte dhe të tilla dhe ishin më të famshmet në Barcelonë). Por ju ishin lënë njerëzve që vuajnë, ku nuk hyjnë vetëm pacientët por edhe familjarët që i vizitojnë. Shërbimi me autobuz qytetës deri tek dera e spitalit ishte jo vetëm i shpeshtë, por edhe disa orë pas mesnate, për të rifilluar më 5 të mëngjesit.

Këto më silleshin nëë mendje ndërsa lexoja rreth projekteve të Kullave stërmëdha që priten të nëdërtohen në plazhet e Vlorës, Velipojës dhe Sarandës. Përmenden edhe Golemi me Qerretin, por i gjithë plazhi nga Durrësi në Kavajë është tashmë “i mbaruar” dhe shtimi i kullave vetëm sa do shtojë shëmtinë dhe kaosin.

Kullat patjetër do jenë hotele ose banesa kolektive me apartamente të shtrenjta. Nuk mendon njeri për të ndërtuar spitale në breg të detit në Shqipëri. Ndoshta nëpunësve të lartë dhe të mesëm mund edhe t’ju duket një ide idiote nëse një urbanist apo një mjek ja u përmend.

Shqipëria po kalon një periudhë të një kapitalizmi të egër dhe tejet të korruptuar, ku asgjë nuk është tashmë pronë e banorëve të saj. Sa vjen e më shumë hapësirat publike sakatohen dhe ju jepen të ashtuquajturve oligarkë, trafikantëve të drogës dhe korporatave të huaja. Tashmë edhe deti. Nëse do kishin edhe një pjesë të diellit edhe atë do ja u kishin shitur. Thuajse e kanë shitur dritën e tij që bije qyteteve shqiptare.

A po arrin fundi, ku nuk mban më?

Nuk kam imagjinatën e nevojshme të mendoj se deri ku mund të shkojë “tahmaja” e këtij grupi mafiozësh që kanë në kontroll Shqipërinë. Ndoshta po të arrij ta kuptoj edhe mund të kem probleme serioze të shëndetit mendor.

Por ndoshta do më pranojnë të kurohem në Spitali i Detit pranë plazheve Sorromostro dhe Barceloneta.

Cili ishte morali i shoqërisë korçare në vitet e kulmit të zhvillimit të saj (fund)

 (vijim)

Tek bashkësia muhamedane ( me disa ndryshime mes sunitëve dhe bektashinjve) roli i meshkujve kishte më shumë peshë dhe rastet kur vajzat vazhdonin shkollimin jashtë ishin të rralla dhe vetëm në disa familje shumë të pasura.

Divorcet ishin një dukuri shumë shumë e rrallë për të gjitha komunitetet dhe po e rrallë ishte tek muhamedanët mbajtja e më shumë se një bashkëshorteje. Po ve vetëm një shembull për të krahasuar ndryshimin e madh të bashkisë muhamedane shqiptare me atë të vendeve të Lindjes së Mesme dhe vende që nuk ishin më të prapambeturit. Në fundin e vitit 1930, kishte një krizë për gra tek arabët e Palestinës. Hebrejtë po blinin toka me qëllimin që të krijonin shtetin e ardhshëm të Izraelit dhe po i blinin me çmime shumë më të larta se ato të tregut. Arabët që shisnin filluan të blinin më shumë gra dhe disa kishin nga 10-12, se në atë shoqëri gratë ishin ato që punonin tokat dhe bënin edhe punë të tjera.

Tek romët, për shkak të varfërisë të atij komuniteti dhe një filozofie të mbetur prej kohëve të të qënit nomadë, qasja ndaj familjes ishte më pak e konsoliduar.

Për të njëjtat arsye qasja ndaj marëdhënieve seksuale apo marëdhënieve jashtëmartesore apo me disa partnerë ishin shumë liberale në bashkësinë rome. Shumë gra dhe vajza të atij komuniteti që “kopilonin” në shtëpitë e shtresave të pasura, jo rrallë hynin në marëdhënie me “afendikojtë“ dhe kishte raste edhe të fëmijëve të lindur nga këto lidhje. Gjithashtu ato që quhen sot në botë “shtëpitë me dritë të kuqe” ndodheshin në lagjen Katavarosh, e cila ishte e banuar thuajse e gjitha nga romët e fesë ortodokse, që në atë kohë quheshin “kaur evgjitë“. Në kohën e Zogut, qëndrimi ndaj prostitucionit ishte më liberal se sa të themi në kohën e Diktaturës.

Por në çështjet e lirisë seksuale dy bashkësitë e tjera të Korçës ishin thellësisht konservatore.

Ndryshimi midis shoqërisë të atij qyteti ishte shumë më konservator se i qyetetve të tjera ballkanike dhe tejet larg atij të qyteteve të Europës Qëndrore. Dhe ky ishte një qëndrim tepër autentik dhe jo i ndikuar nga shoqëritë e huaja. Korça kishte mbetur në një konservatorizëm të “periudhës viktoriane” edhe 40 vjet kur ky lloj konservatorizmi nuk ishte më në Angli. Dhe duhet thënë se lidhjet e qytetit me “Ingliterrën” ishin thuajse inekzistente. Studentët korçarë kishin shkuar në Universitetet e Francës, Gjermanisë, Austrisë dhe Italisë dhe thuajse nuk kishte asnjë të studiuar në Angli.

Veçanërisht studentët që vinin nga Europa Qëndrore kishin një mendësi tepër “libertine” për sa i përket marëdhënieve seksuale. Ato shoqëri kishin praktikuar një hapje ndaj çështjeve të seksit qysh në fundin e shekullit të XIX dhe kishin arritur kulmin në vitet pas Luftës së Parë Botërore. Ndikimi i tyre ishte shtrirë edhe në Bukuresht dhe Sofje, ku të rinjtë ishin shumë më të hapur të eksperimentonin në këtë drejtim.

Por jo në Korçë.

“Morali” veçanërisht i femrave ishte nën mbikqyrjen e rreptë të një shoqërie konservatore. Veçanërisht gratë që “fshinin sokakët” e tyre dhe pasi mbyllnin punët e shtëpisë uleshin sofateve, ishin “rojet e moralit”. Nuk i shpëtonin syrit edhe të gjitha ato që kishin të fejuarit dhe burrat në kurbet dhe që “bashkoheshin” me ta në 3-4 vjet ose dhe më rrallë. Por duhet thënë se edhe vetë femrat ishin të ndërgjegjshme se “nderi seksual” ishte gjëja më e rëndësishme për një femër të denjë.

Ndonëse vajzat shkonin në shkolla, dhe sikundër kam përmendur më lart disa edhe në të mesme dhe në universitet, përsëri puna për to ishte “tabu”. Përjashtoheshin vetëm mësuesia dhe ndonjë infemeri, sepër punë të tjera as që bëhej fjalë. Ishte “qyteti më perëndimor në Shqipëri”, po ku nuk kishte asnjë kamariere femër. Madje përbuzja ndaj atij profesioni vazhdoi deri në vitet ‘70, ku ishte e papranueshme që një vajzë qytetare të punonte si kamariere. Pa përjashtim kamarieret që nisën të punonin lokaleve pas mesit të viteve ‘60 ishin vajza dhe gra nga fshati, që donin të punonin në qytet.

Se sa konservatore ishte shoqëria dëshmohet në një njoftim të vitit 1938 në një gazetë të kohës. Në të thuhet se Prefektura me të drejtë do ndalojë të punojnë në lokale disa vajza të huaja që punonin si kamariere. “Të shkretat” grek, sërbe, italiane apo rumune, me siguri që kishin ardhur në qytetin me gjendje të mirë ekonomike edhe për të bërë ca para nëpërmjet një “prostitucioni të përmbajtur”, por “syri konservator” ankohej për të rinjtë dhe burrat që rrinin deri vonë duke pirë në këto lokale dhe që më pas harxhonin të tjera lekë për të tjera shërbime. Duket e çuditshme që dhe gazeta mban një qëndrim tepër lavdërues ndaj Prefekturës që kërkon të dëbojë të huajat kamariere. Mbi bazën e cilit ligj do hartohej Urdhëri i Prefekturës? E gjithë kjo histori më kujton një këngë të Fabrizio De Andreit “Buzëtrëndafilja” (Bocca di Rosa) ku tregohet se si dëbohet nga një qytezë një vajzë “libertine”.

Dhe kur shkruaj për natyra të tilla si Buzëtrëndafilja , duhet të pranoj se ishin shumë shumë të pakta në qytetin tim në fundin e viteve ‘30 dhe fillimin e viteve ‘40. Ndoshta Neta Filçeja dhe ndonjë tjetër, dhe që tregoheshin me gisht, por nuk i “konfrontonte” asnjë qytetar.

Gjithashtu konservator ishte qëndrimi ndaj homoseksualizmit, madje shumë herë më tepër se në disa qytetet të Shqipërisë së Mesme. E megjithatë raste të njohura kishte dhe nuk i denonconte njeri ose më keq, t’i fusnin në burg sikundër ka ndodhur në kohën e Diktaturës.

Ndaj “veseve” të tjera të shoqërive perëndimore, Korça ishte më e “hapur” ndaj përdorimit të alkolit nga të tre bashkësitë, gjithashtu edhe kumar luhej edhe pse ishte i ndaluar me ligj. Tombola (bingoja) luhej hapur kafeneve dhe në “Pallas” që ishte hoteli dhe resoranti më i mirë, luhej gjysëm fshehur poker, zare dhe lojëra të tjera fati. Kishte shumë të pasur që ngryseshin dhe gdhiheshin në dhomat e kumarit, ku janë lënë jo rrallë edhe pasuri të tëra.

Me një fjalë ishte një shoqëri shumë e hapur ndaj zhvillimit, ndaj jetës artistike dhe sportive, ndaj ballove dhe kurseve të dansit, ndaj librave dhe kinemasë, ndaj mësimit të instrumentave muzikore, por tepër mbytëse ndaj marëdhënieve seksuale edhe midis të rinjve që duheshin. Në mënyrë anakronike virgjëria për vajzat e pamartuara ishte “dekorata” më e lartë. Nëse dikush rekomandohej si një kandidate e mirë për martesë mjaftonin dy cilësi “e ndershme” dhe “nikoqire”. Të tjerat si zgjuarsia, talenti apo zelli për punë nuk ishin të rëndësishme. Dhe e tillë vazhdoi edhe për dy tre dhjetvjeçarë më pas. Si rrjedhojë të virgjër mbeteshin deri në martesë edhe meshkujt që vinin nga shtresat e mesme dhe të varfra, duke përjashtuar këtu romët, që kishin një koncept më “universal” për arritjen e pjekurisë seksuale dhe “aplikimin e saj” në jetë.

Në pak paragrafë, ky ishte morali i qytetarëve korçarë në pragun e Lufës së Dytë Botërore.

Shenim: Ne foto konkursi Miss Korca ne vitet '30

Morali i shoqërisë korçare në vitet e kulmit të zhvillimit të saj

Ndonëse mund të mos gjej shumë mbështetës në këtë tezë, unë kam bindjen se Korça pati kulmin e zhvillimit të saj ekonomiko-shoqëror në periudhën 1936-43 dhe prej atij viti nisi e tatëpjeta. Ata që e kundërshtojnë me të drejtë mund të thonë se mbi cilat kritere dhe të dhëna statistikore unë e bazoj këtë deklaratë. Mund të përmendin edhe se kulmi i njëqyteti arrihet kur ka edhe numurin më të madh të banorëve dhe që përkon me fundin e viteve 80 të shekullit të XX, por unë do përpiqem më poshtë të jap vetëm pak arsye se përse kam dalë në këtë përfundim dhe më pas të shtjelloj, se cili ishte morali i shoqërisë korçare në vitet që unë i quaj si vitet e kulmit të zhvillimit.

Në fund të mbretërimit të Zogut, Korça ishte qyteti me numurin më të madh të banorëve, kishte prodhimin industrial më të madh në vend, ishte një nyje tregëtare e fuqishme dhe kishte prodhimin bujqësor dhe blegtoral më të madh në vend si prefekturë. Jo më kot kishte edhe numurin më të madh të deputetëve (nëntë) në Parlamentin shqiptar. Gjithashtu kishte numurin më të madh të shkollave si dhe një jetë shoqërore-kulturore të përparuar. E gjitha kjo ishte e shoqëruar me një bum të ndërtimeve private, si dhe me ndërtimin e një sërë objektesh të mëdha të karakterit administrativ, fetar dhe shoqëror. Fuqizimi financiar arriti majën në fillimin e vitit 1943.

Nëse pas Luftës së Dytë, popullsia u rrit në mënyrë të shpejtë, kjo ishte një rritje jo e natyrshme dhe jo e bazuar në ligjet e një ekonomie të shëndoshë. U hapën edhe shumë fabrika që nuk ishin rentabël për shkak të një sistemi të planifikimit qëndror dhe të bazuar mbi pronën shtetërore. Këto fabrika kishin nevojë për fuqi punëtore, e cila solli dhe migrimin e brendshëm nga fshatrat dhe qytezat drejt qytetit. Unë nuk kam asnjë dyshim, se nëse sistemi ekonomiko-shoqëror do kishte mbetur i pandryshueshëm, Korça do ishte bërë një qëndër e fuqishme industrialo-tregëtare e Shqipërisë dhe numuri i popullsisë, të themi në vitet ‘60, do kishte arritur 50-60 mijë banorë. I tillë ishte grafiku i saj i zhvillimit në gjysmën e parë të shekullit të XX.

Le të parashtroj disa ide rreth asaj që është tema e këtij shkrimi.

Cili ishte morali i shoqërisë së Korçës në vitet kur pati arritur zhvillimin më të madh.

Ka një vjershë satirike të Kristaq Cepës në ato vite, ku goditet prapambetja shoqërore dhe kulturore e Tiranës, që ishte kryeqytet i vendit. Eshtë reflektim i drejtpërdrejtë i asaj, se si bashkësia korçare, sheh shoqërinë e kryeqytetit, të paaftë për tu modernizuar, për të mbajtur pastër qytetin dhe për tu veshur në mënyrë bashkëkohore në një masë të madhe.

Korça ishte pikërisht e kundërta. Mundohej të mbante një hap në ndërtime, veshje dhe zakone jo vetëm me qytetet e zhvilluara të Ballkanit, por edhe me ato të Europës Perëndimore. Kam përmendur në shkrime të tjera ndikimin e madh të emigrantëve, që përgjithësisht ktheheshin në qytet, ndikimin e Liceut Francez dhe të shkollave të tjera të mira, si edhe këmbimet e shumta tregëtare me Italinë. Sytë e shoqërisë korçare ishin shumë më shumë të drejtuar nga Italia se sa nga qytetet e mëdha greke.

Kur përmendin moralin unë mendoj se janë disa shtylla kryesore të tij. Qëndrimi ndaj punës dhe ligjeve, raportet mes njerëzve dhe veçanërisht në transaksionet financiare, shikimi i familjes dhe të ardhmes së saj, si dhe liria apo shtrëngimi seksual.

Korça (dhe këtu po përfshi gjithë prefekturën) ka qënë zona ku jo vetëm punohej më shumë, por kishte edhe shumë më pak korrupsion, nëse krahasohej me prefekturat e tjera.

Raportet mes njerëzve vazhdonin të ruanin traditën e Mesjetës, ku ishin shumë të vlerësuara Nderi dhe Fjala e dhënë. Ka qindra e qindra shembuj që shumë marëveshje edhe të rëndësishme mbylleshin dhe respektoheshin me një të shtrënguar të dorës. Po shtoj edhe diçka tjetër për vlerësimin dhe nderimin e qytetarëve të rëndësishëm. Rakoja (Irakli Qiriaku) ishte jo vetëm tregëtari më i fuqishëm në qytet, por edhe me diferencë të madhe nga gjithë tregëtarët e tjerë. E megjithatë ai nuk ishte një njeri që nderohej. Arsyeja ishte se Rakoja i përkishte tipit të tregëtarit të një kapitalzmi të egër, që mund të përdorte çdo lloj veprimi të paskrupullt për të shtuar fitimet dhe për të fundosur konkurentët. Jeta e tij shoqërore nuk kishte asnjë lidhje me atë të së quajturës Paria e Korçës.

Për sa i përket familjes, duhet të themi se nuk mund të përcaktojmë një qëndrim unik të pjesëve të veçanta të shoqërisë korçare. Eshtë fakt se kishte dy bashkësi, madje edhe një të tretë , që ishte ajo e romëve.

Edhe pse raportet mes të krishterëve ortodoksë dhe muhamedanëve në përgjithësi ishte i mirë, shikimi i familjes dhe rolit të individëve brenda saj nuk ishte i njëjtë. Feja dhe zakonet luanin rol në të.

Tek pjesa ortodokse, ndiqeshin parimet e ngjashme me ato të fqinjëve të tjerë ortodoksë. Një familje e shëndoshë, ku rolin drejtues e ka burri, por gruaja “qeveris” shtëpinë dhe kujdeset edhe për edukimin e fëmijëve, por edhe me një prirje që të kenë mundësi të shkollohen sa më mirë. Edhe pse fëmijët meshkuj konsideroheshin disi më të favorizuar, përsëri kishte një lloj pariteti dhe vajzat kishin nisur të shkolloheshin edhe në Universitete të huaja.

(vijon)

Unë dhe Korbi - poemë (5)

 

* * *

Veç Korbi nuk kishte mëshirë.

Në kristalet e ndritura të lëngut të panjës

Shfaqeshin fytyrat e të dashurve të ikur

Pezmet e rinisë dhe dashuria e fikur,

Vargjet e humbura dhe tablotë e dramës.

Fytyrat e ngrysura të mësuesve pa mend,

Dimrat e egër kur buka shpërndahej me slitë,

Trokitjet e forta pas mesnate,

Ndërsa kamioni priste jashtë të mbushej

Me të paktat plaçka e larg të nisej kur bëhej ditë.

“Mos më mundo me pamjet makabër

Të një të shkuare të largët sa piramidat,

Me to përzjerë janë blloqet që mbyllnin hyrjet,

Muri i madh ku përplaseshin kuajt,

Duart e heretikëve të përgjakura nga vidat.

E përmbledhura Rrotë e Torturës,

Që niste me Përshëndetjen e Pionierit

Më tej nderej bangave ku ndjeheshe mbërthyer

Në një botë të thatë dhe tmerrësisht të qartë,

Nën trysninë e fjalëve dhe numurave

Të stisura për të provuar në kartë

Një univers të ndryshëm nga i pafundmi

I mrekullueshmi , i vështiri për tu zbuluar,

Për tëtë kthyer në një qënie në kollonë rreshtuar

Që niseshe symbyllaz pa të dalë gjumi

Drejt rrënimit në grup ku s’shquhej më UNI.

* * *

A duhet rivënë në skenë “Armiku i Popullit” në Korçë?

Ndoshta nuk janë të shumtë ata që e dinë se gati 90 vjet më parë, regjisori Sokrat Mio, vuri në skenë në Korçë dramën e Ibsenit “Armiku i Popullit”. Nuk kishte një trupë profesioniste në qytet, por luajtën dhe luajtën mirë aktorët amatorë të organizatës rinore “Rinia Korçare”. Quhej organizatë jashtëshkollore se nuk kishte lidhje me asnjë nga shkollat e njohura të qytetit.

Nuk po i shkruaj këto rrjeshta as për të idealizuar shoqërinë korçare të vitit 1937 dhe as për ta krahasuar me nivelin artistik të trupës së teatrit sot. Nuk është qëllimi im dhe për më tepër nuk mund të bësh krahasime midis vlerave të një shfaqje që mund ta shohësh sot dhe të diçkaje që as e ke parë dhe as nuk është rregjistruar.

Dua të tregoj për mendësinë moderne të Sokratit dhe të aktorëve, që zgjodhën për të vënë në skenë pikërisht “Armiku i Popullit” të Ibsenit. Ndoshta dramaturgu më modern i asaj kohe dhe një më të mirët e të gjitha kohërave. E megjithatë u zgjodh një pjesë që tregonte rreth një shoqërie të largët nordike dhe disi të largët nga ajo e një qyteti ballkanik. E megjithatë ata këmbëngulën që të sillnin për spektatorët “Armikun” dhe jo të themi “Shtëpia e Kukullës apo “Heda Gabler”, vepra po të dramaturgut norvegjez.

Ishte pikërisht mesazhi që donin t’i përcillnin shoqërisë shqiptare të kohës.

Tek “Armiku i Popullit” që është një dramë edhe me elementë humori dhe satire, në qendër është përplasja e një mjeku idealist, që kundërshton funksionimin e disa banjave termale të posahapura në qytet, për shkak se kanë ndotje që dëmtojnë shëndetin e njerëzve dhe gjithashtu edhe mjedisin. “Lufta” e hapur ndaj politikanëve dhe biznesmenëve të qytetit, e le mjekun jo vetëm të vetmuar, por edhe përballë vëllait të tij, që është një figurë e rëndësishme në administratën vendore.

Dhe pikërisht kjo ishte arsyeja që Mioja dhe të tjerët zgjodhën këtë dramë, për të evidentuar se i njëjti problem i madh është edhe në qytetet shqiptare dhe veçanërisht në Korçë, që ishte qyteti më i përparuar i kohës i shtetit shqiptar. Ishin përplasjet e korçarëve të kthyer nga universitetet europiane me administratën e ngathët dhe të prapambetur të regjimit të Naltmadhnisë së tij. Dhe sigurisht që pjesa teatrale do ndikonte në shoqërinë korçare për të marrë anën e të shkolluarve të mënçur dhe të pakorruptuar përballë shumë nëpunësve dhe politikanëve anadollakë.

Nuk mund të them nëse ata që merren me teatrin sot në Korçë kanë mësuar rreth pjesës në fjalë në Institutin e Arteve. Sigurisht që kanë bërë në leksione Ibsenin edhe pse nuk di që teatri i Korçës, në 75 vjet të ekzistencës së tij të ketë vënë në skenë ndonjë nga veprat e dramaturgut të madh.

Por shoqëria jonë, sot më shumë se kurrë ka nevojë të shohë pjesën në fjalë. Sepse më shumë se kurdoherë, intelektualët idealistë (presupozoj se ka të tillë) mbyten menjëherë nga politikanët, madje të të dyja krahëve.

Po përmend vetëm një aspekt, të cilin e njoh dhe e kam prekur shpesh në shkrime. Ndërtimet shumë të dobëta të projektuara nga arkitekti Uillson, kompleksi i Belvederes që jo vetëm nuk qëndron mirë, por ka dëmtuar shumë një pjesë të rëndësishme të gjelbëruar, si dhe ngjeshja e ndërtimeve brenda lagjeve kryesore, që ka cënuar së tepërmi kushtet natyrore të banimit që janë drita e diellit dhe gjelbërimi i domosdoshëm për pastrimin e ajrit.

Edhe nëse nuk ka përplasje të hapur të një “mjeku idealist” me Bashkinë, përsëri është një përplasje e heshtur e opinionit publik, që nuk ka kurajo të ngrihet dhe të protestojë, por vazhdimisht shprehet kundër problemeve që preka më lart. Dhe pikërisht për këtë ka frikë se mund të etiketohet “Armik i Popullit” sikundër mjeku Stokman në dramën e Ibsenit.

Dikush me të drejtë mund të thotë, se kjo pjesë teatrale pikërisht për këtë arsye nuk mund të gjejë dot skenën. Teatrin e kontrollojnë politikanët që kanë Qeverinë dhe Bashkinë. Por nëse edhe artistët e qytetit tim “kanë shitur shpirtin”, atëhere do më duhet me keqardhje të them, se gjendja është gati e pashpresë.

Në shfaqjen e vitit 1937, të pritur shumë mirë nga spektatorët, luanin Dhimitër Trajçe, Vangjel Grabocka, Andon Pano dhe të tjerë. Trajçeja e rivuri në skenë në fundin e viti 1944 me Teatrin partizan të krijuar në fund të luftës. Edhe vetë Dhimitër Trajçeja do kishte fatin të shpallej gati “Armik” nga shteti diktatorial, i cili u mjaftua me përjashtimin e tij nga Partia, gjë që e bënte pionierin e teatrit shqiptar të ndjehej gjithnjë i rrezikuar.

Eshtë ky fat i intelektualëve të ndershëm dhe idealistë në shumë shoqëri dhe veçanërisht në ato me sisteme autokrate.

Nuk kam shpresë se spektatorët korçarë do munda ta shohin shpejt në skenë veprën domethënëse të Ibsenit.

Shqipëria nuk ka nevojë për Idealistë!