Unë nuk besoj në
identitetet. Qofshin këto kombëtare, krahinore, qytetare apo
fshatare. Mund të ketë disa cilësi të përbashkëta, që ka raste
që zhvillohen në bashkësi të vogla, por nëse rrezja zmadhohet
dhe bashkë me të edhe popullsia, edhe këto të ashtuquajtura
cilësi të përbashkëta humbasin dhe bëhen më fluide.
Madje karakterizimin
e njerëzve sipas një krahine apo një fshati unë e quaj të
nxituar dhe si rrjedhojë edhe të gabuar. Nuk më ka pëlqyer as
bejteja e famshme e Nolit, që përcaktonte cilësitë e krahinave të
ndryshme të banuara nga shqiptarët.
Por le të hidhemi
në dardharët, sepse sot hasa në FB në një postim të një grupi
dardharësh dhe ishte përmendur dikush si “nuse nga Dardha”.
A ka një identitet
dardhar ose disa cilësi të përbashkëta, të cilat i dallojnë nga
të tjerët?
Hezitoj të them se
ka, pasi kam njohur shumë dardharë gjatë jetës sime dhe janë
shumë të ndryshëm. Përgjithësisht i bashkon dashuria për
Dardhën, por është e njëjtë me dashurinë e emigrantëve.
Dardharët janë shpërndarë në botë dhe ata që janë në
Shqipëri, më të shumtët jetojnë në Tiranë.
Kur ishim shumë të
vegjël, kisha një shok që nuk e hiqte Dardhën nga goja dhe e
përshkruante me shumë ngjyra të bukura, sa unë kisha ndërtuar në
kokë një fshat përrallor. Nuk m’u duk i tillë kur kam shkuar
për herë të parë dhe duhet të kem qënë 13-14 vjeç , por nuk
ja thashë shokut të fëmijërisë. Më dukej se do e lëndonja.
Gjithashtu nuk kam
besuar në përcaktimin me humor, që Spiridon Iloja ju kishte bërë
një herë duke ju drejtuar një grupi dardharësh:
Dardharë,
dardharë,
Kini jetuar me
ëndrra,
Kini gjezdisur në
vëndra,
Me pordhë dhe
fëndra.
Spiridoni
ishte një nga njerëzit më të mënçur, që ka pasur Korça, por
është e kuptueshme, që kjo ishte një bejte ngacmuese ndoshta në
Panda, lokal pranë të cilit jetonte Iloja.
Po
dardharët vërtet kishin “gjezdisur”, sepse duke jetuar në një
fshat malor e kishin parë të domosdoshëm emigrimin dhe më të
shumtët e tyre kishin shkuar në Amerikë. Në Dardhë thuajse çdo
gjë e bënin gratë dhe pak burra, të cilët kishin ndenjur në
fshat. Më pas, fëmijët e emigrantëve shkuan nëpër shkolla dhe
universitete dhe pjesa më emadhe e tyre ndenjën në Tiranë, ose
njëri pas tjetrit u sistemuan në kryeqytetet. Një nga më të
shquarit, Teodor Laçoja, ishte nga të fundit që u zhvendos në
Tiranë, ndoshta më 1971. Të tjerët shumë të njohur si Gaqo
Cako, Koço Comi, Endri Keko, Maks Velo dhe shumë emra, që tani nuk
më vijnë në mendje, kishin që në fundin e viteve ‘50 që
punonin në kryeqytet.
Kam
njohur një dardhar shumë të zgjuar në Tiranë, që mund ta merrje
lehtësisht për gjirokastrit, se nuk e kishte natyrën e vrullshme
dhe ekstroverte të shumë dardharëve që kisha njohur më parë.
Quhej Niko Llaci dhe kontrollonte të gjithë bazën materiale të
Ministrisë së Arsimit dhe Kulturës. Një nga personazhet më
interesante, që kam njohur gjatë jetës.
E
përmenda Nikon për të thënë, që stereotipi nuk është i mirë
në asnjë rast. Si ai mund të përmend edhe shumë e shumë të
tjerë, të cilët janë aq të ndryshëm nga njëri tjetri sa nuk e
beson se janë nga i njëjti fshat apo dhe nga i njëjti fis.
Por
stereotipi ekziston në mendjen e njerëzve dhe kësaj nuk i
shpëtonte as Spiridon Iloja dhe as korçari tjetër shumë i mënçur,
Piro Kasati. Kur punonim 42 vite më parë për një dhomë muze të
sportit dhe duheshin materiale që ilustronin traditën sportive në
krahinën e Korçës, një mësues dardhar paraqiti një citat: “Në
fund të shekullit të XIX, në rrëzë të Moravës është bërë
një garë hipizmi”. Kasati që ishte i ngarkuar me Muzeun më
tha mënjanë: “Po dardhari pehlivan ku e gjeti këtë lajm. Mu
në rrëzë të Moravës. As më lart dhe as më poshtë! Atje është
gurishte e gjallë, që s’ka kuaj që mund të vrapojnë pa
i lënë thundrat!”
Piro
Kasati nuk ishte nga Dardha.