Zgjatim për Vokshin dhe titullin “Mjeshtër i Arkitekturës“

Edhe pse e di që po e bëj “tërkuzë“, por më duhet të thellohem pak më tepër tek Prof.dr. Vokshi dhe titulli, që ai pat krijuar kur drejtonte Shoqatën e Arkitektëve të Shqipërisë. Kjo më tepër për shkak të disa diskutimeve me kolegët e mij shqiptarë

Vokshi duhet përgëzuar që mendoi dhe krijoi titullin.

SHASH është krijuar para vitit 2003, por u deshën mbi 15 vite të bënte diçka. SHASH ka bërë shumë pak për vetveten, dhe gjithashtu për anëtarët e saj, por kjo është një temë e gjatë, që mund të trajtohet kur dimri të ketë shtrënguar më shumë dhe të na jenë mbaruar drutë e zjarrit.

Sa për “drutë“ goditës, të cilët unë i përdor jo rrallë pa kriter, duhet të them se disa kolegë më kritikuan. Vetëm njëri syresh ishte në një mendje me mua, ndërsa tre të tjerë më thanë, që të gjithë titullmarësit e meritonin dhe që Vokshit i bija më qafë kot. Shumë të tjerë nuk më shkrojtën edhe pse e lexuan, dhe unë nuk i quaj dot “kundërshtarë“ edhe pse ka të ngjarë të jenë të tillë.

Pra nëse votohet mes nesh diskutuesve, unë e humb votimin.

Por le të kthehemi tek “Mjeshtrat” dhe idea ime, që mes tyre vetëm Kolevica e meritonte.

(Po e le "rehat" të ndjerin Maks Velo dhe po shkruaj për të tjerët që janë gjallë.)

Edhe pse studiues seriozë dhe me kontribut të madh në arkeologji, etnografi dhe restaurim, unë sërish nuk do i fusja Meksin, Thomon dhe Rizën në kategorinë Arkitektë.

Por le të themi se çmimi nuk është vetëm për arkitektët, por edhe për kontribuesit e tjerë në fushën e madhe të Arkitekturës dhe Urbanistikës. Edhe në këtë rast, duhet ruajtur një lloj përpjestushmërie. Nuk mundet që në 5 çmime që jep në dy vjet, 3 t’ja u japësh studiues-restauratorëve. Para tyre duhet të jepeshin tituj për urbanistët, për arkitektë të projekteve industriale dhe të interiereve dhe më pas tek restauratorët. Edhe mosha nuk duhet të jetë kriter për dhënien e çmimit. (Ideja se t’ja japim filanit se po afron të 90-tat është një ide qoke).

Por le të kthehemi tek Prof.dr. Armand Vokshi dhe “sulmi im i paprecedent”. Mua nuk më duhet të njoh veprimtarinë e gjatë projektuese dhe pedagogjike të një kolegu për ta vlerësuar në vlen apo jo. Më mjafton një intervistë dhe frazat e saj për të krijuar bindjen se kemi të bëjmë me një të shkolluar, që thotë fjali dhe perioda pakuptim dhe për rrjedhojë ose se nuk ka formimin e duhur, ose do të mashtrojë. Ndaj për mendimin tim modest, këto e skualifikojnë si drejtues të një institucioni nga ku do dalin kolegët e mij të ardhshëm.

Arkitekti mbi të gjitha duhe të jetë me integritet dhe të ketë ndershmëri intelektuale. Nëse këto nuk i ka, mund të ushtrojë veprimtari private dhe të bëjë edhe “pare”, por nuk duhet të drejtojë edukimin e profesionistëve të rinj.

Duke dyshuar tek niveli dhe ndershmëria e tij, kam frikë se me ndihmën e të ngjashmëve përreth tij, ka marrë edhe titujt e doktorit të shkencave dhe atë të profesorit.

Por a i vlejnë kujt këto që shkruaj unë dhe që mbajnë një dozë jo të pakët “acidi acetik”?

Shumë kolegë mund të thonë “janë pa vlerë“ dhe të tjerë mund të shtojnë se unë jam “kritizer”. Pavarësisht nga këto, unë them që heshtja edhe nëse mund të na ndihmojë të marrim ndonjë “fletë lavdërimi” apo edhe “titull” i bën dëm më shumë se sa i sjell dobi, artit të bukur, të cilit i kushtuam pjesën më të madhe të jetës.

Kush ja dha Billit (Gates) “skollon”?

Bota e miliarderëve, që gjithnjë më është dukur shumë e largët, nuk qënka edhe aq në qiej. Një lajm komik dhe pak “rropullinxjerrës” ishte sot në mediat ndërkombëtare, që i sjell disa prej miliarder[ve shumë pranë botës të vdekëtarëve të rëndomtë, madje edhe të atyre që flenë poshtë urave.

Bill Gates kishte marrë një sëmundje seksualisht të transmetueshme nga zuskat ruse , që ja vinte në dispozicion “kodoshi”, Xhefri i Epsheve.

Krejt njëlloj si ju ndodhte në vitet ‘70, plot të njohurve të mij, që për të zhdëfryer rregullisht, në mënyrë spontane dhe pa u lutur shumë tek vajzat normale, nxitonin të bënin dashuri me ndonjë “gocare” edhe pse e dinin se kishte “skollo”. Pas disa problemeve të njohura dhe të përsëritura, gjenin derman tek farmacistët e qytetit, që ju jepnin antibiotikët të cilat përdoreshin në ato raste.

Por ja , që edhe në shekullin e XXI, në mes të Amerikës, njeriu më i pasur në botë, edhe pse i martuar (të njohurit e mij ishin beqarë) ngutet të shkojë me bukuroshe ruse dhe për më tepër të bëjë edhe “seks të pambrojtur”, që i sjell sëmundjen, frikën se mos e zbulojë Melinda dhe drojen për të shkuar në farmaci (për penicilinë oleoze) se mund ta shohin paparacët dhe më pas ta mësojë gjithë bota.

Ndaj dhe i shkruan mikut të tij kodosh, që t’i gjejë antibiotikët dhe i d[rgon edhe një foto të herdheve të tij të sëmura, q[ një mjek t’i japë recetë. Dhe me mirësinë, gatishmërin dhe dashamirësinë që e karakterizonte, Xhefri i Epsheve ja kryen të gjitha dhe kujdeset që e-mailet e Gates të jenë në një vend të sigurt “për çdo eventualitet”.

Ky është mësimi më i mirë, për sociologët dhe historianët, që në këtë botë ka vetëm njerëz të zakonshëm, të cil[t përgjithësisht(ose pa p[rjashtim) janë në mëshirën e instikteve shtazore. Pavarësisht nga gjenialiteti, pushteti apo pasuria që kanë.

Xhefri Epstin e kishte mësuar këtë prej kohësh dhe më shumë se një pedofil, ai ishte shfrytëzuaes i dobësive të natyrshme të meshkujve. Duke ditur gjithashtu se pushtetin në këtë botë e kanë meshkujt ai nuk vriste mendjen për të shfrytëzuar dobësitë e femrave. Thjesht rekrutonte vajza të reja për shërbime seksuale për vete dhe më pas i përdorte si një rrjet prostitutash të paguara mirë për princër, kryeministra, presidentë dhe Bill Gejtsa. Nuk ksihte nevojë të merrte përqindje, si bëjnë kodoshat e rëndomtë, se paratë i bënte duke shfrytëzuar lidhjet me “ndezakët” për të shtuar investimet në biznesin e tij të suksesshëm të një “lojtari të bursave”.

Pyetja në krye është se a duhet ta besojmë që Gates kishte marrë një sëmundje seksualisht të transmetueshme dhe nëse kjo pat qënë “skollo”.

Ne kemi arsye ta besojmë, po aq sa të mos e besojmë. Në favor të së dytës duhet thënë- a i ka parë njeri emailet e Billit? A ka dëshmuar Melinda që Billi ishte infektuar dhe refuzonte të bënte “sevda” me të?

Në favor të së parës të ndih një logjikë e thjeshtë: Pse duhet t’ja ngjitin Billit të Microsoft dhe mos ja veshin Billit me Saksofon, Princit Ndreçkë apo avokatit Dershovic këtë punën e “skollos”?

Ka dhe një arsye tjetër, që më bën të mendoj se kjo puna e infeksionit nuk është pa gjë. Billi i është kushtuar shumë, në dhjetë vitet e fundit, punës për të luftuar pandemitë dhe për të zbuluar vaksina të reja. Ndoshta thellë subkoshiencës së tij, ende rëndon ajo gjëndje e rëndë e dikurshme e penisit të tij, pas disa lojrave marroke erotike në ishullin famëkeq të Xhefrit të Epsheve.

‘“Kontrolli punëtor” i komunistit Xhafaj

Në Mëmëdhe ndodhin ngjarje nga më absurdet. Në këtë rastin e fundit është sërish një personazh më se karikaturesk, që është shfaqur në Tiranë “i larë dhe i rruar” qysh në 1 majin e një viti të largët, në krah të “xhaxhit” dhe që më vonë nuk është shkulur nga politika shqiptare.

Dikush, në studiot televezive (ku shpesh ja fusin p... kot) mund edhe ta quajë “kalë race” i politikës shqiptare, por për mua nuk është gjë tjetër veç një kërriçi, që nuk arriti të bëhej as në pleqëri gomar. Mbeti kërriç që mburret lart e poshtë, që pëllet në korridore dhe në kuvend dhe që luan “hajvançe” në prapaskenat e politikës shqiptare.

I mësuar të lëpijë çizmet e sunduesve, ja lëpiu “bajagi” Nanos në burg edhe më vonë (gjë për të cilën u shpërblye) dhe më pas lëpiu të Metës, Ramës madje edhe të Veliajt.

Fati i tij i keq (dhe më i keq për shqiptarët) ishte se i vëllai jo vetëm ishte marrë me tregëti droge, por edhe ishte dënuar në Itali për atë lloj trafiku. Xhafaj ishte Ministër i “Përbrendshëm” dhe megjithë manovrimet dhe sulmet ndaj Babales dhe Salianjit, nuk arriti të ruante postin e Ministrit. (Duhet thënë se treshja Babale-Xhafaj-Salianji është si trinjakë të dalë nga e njëjta mitër.)

Së fundi, duke lëpirë edhe një herë çizmet e padronit Rama (por edhe për të rritur rëndësinë e vetes dhe një farë pushteti,) ka menduar të përdorë komisionin e tij në Kuvend, si mjet për të kontrolluar, ndihmuar dhe korrigjuar SPAK-un.

Xhafaj komision quhet: “Për nismat qytetare, Bashkëpunimin dhe Mbikqyrjen Institucionale” Dhe Fatmir Xhafaj në krye të këtij komisioni me emër qesharak kërkon të bëjë një “vizitë monitoruese” në SPAK, por Struktura nuk e ka pranuar vizitën se është në kundërshtim me ligjin.

Xhafaj i njeh ligjet, se ka punuar në ministritë ligj zbatuese, por luan rolin e një kërriçi të vërtetë që po bën diçka në dobi të Kombit edhe pse në shkelje të ligjit.

Eshtë treguar i kujdesshëm se nuk e ka quajtur “vizitë nga një grup i Kontrollit Punëtor”, ku shumë e shumë vite më parë mund të ketë qënë pjesëmarrës.

Edhe pse e kam quajtur komunist, Fatmir Xhafaj nuk është vërtet i tillë dhe as ka qënë ndonjëherë. Komunizmi është diçka shumë e largët për njerëz si Fatmiri, ashtu si ka qënë edhe për Diktatorin që përqafonte dikur në tribunë. Njerëz të tillë janë nga qëniet më të pështira që rrojnë mbi këtë dhe. Mund të bëjnë çdo gjë për hir të pushtetit dhe të parave. Ndaj janë të rrezikshëm dhe është mirë që nuk janë të shumtë. Në të kundërt nuk do ja vlente të jetoje në këtë botë!

A do “shkarthiset” PS-ja me rënien e Ramës?

Ndonjëherë mendoj se ç’farë e mban në unitet sot Partinë Socialiste. Eshtë një hamendësi që më zbavit, se më kujton kohët e rinisë, kur edhe pse nuk shfaqej në publik, ndjehej prania e disa “klaneve” brenda Partisë së Punës. Shehu kishte një të tijin dhe po kështu Kapo. “Klani” i ushtarakëve ishte goditur dhe sho Ramiz nuk kishte ndonjë “klan” të tij, por diti të manovronte për të dalë më vonë si figura nr.2 pas Diktatorit.

Kundërvënia (sado e zbehtë) e klaneve e ndihte Enverin dhe Nexhmijen për të qëndruar të patundur në krye të shtetit të vogël “marksist-leninist”, që i rezistonte “presioneve dhe bllokadave”. Shokët e Birosë ishin të gatshëm të kritikonin, kallzonin dhe godisnin shokët e tyre, në çastin më të parë që ndjenin se sho Enver po “mprihte shpatën”.

Edhe pse në një sistem pluri-partiak, Partia Socialiste gëzon në sipërfaqe unitetin rreth Liderit. Ai manifestohet në Kuvend, në deklarata, në intervisra dhe në çdo shfaqje publike. Krejt njëlloj si në kohën kur “shokët e rëndësishëm” deklaronin se “orët dhe zemrat i kishin të kurdsura njëlloj me Udhëheqësin”. Por në prapaskenë situata është krejt e ndryshme. Klanet jo vetëm që ekzistojnë, por mprehin përditë thikat për t’ju sulur klanit rival. Eshtë e kuptueshme sepse:

Partia Socialiste nuk është gjë tjetër veç një grumbull hajdutësh dhe arrivistësh.

Dhe ajo çka i mban sot në “unitet” nuk është as ideologjia, as programi, as nostalgjia për Diktaturën, por dëshira “për të bo lek.” Dhe sikundër ndodh mes bandave të kriminelëve kudo në botë, pasi kanë marëveshje të përkohshme, në çastin më të parë ato fillojnë luftën e ashpër me njëra tjetrën. Ndodhi gjatë viti 2024, kur “klani Balluku” filloi shkatërrimin e “klanit Veliaj”, që shpuri në arrestimin e shumë përfaqësuesve dhe deri në prangat për çiftin Veliaj.

Klane të tjera brenda Partisë, kryesisht “klani Xhafaj” kanë ndihur në të tatëpjetën e Ballukes. Me informacione të dhëna kafeneve, me dokumenta të dërguara në mënyrë anonime tek “tigri Ahmetaj” dhe të tjera forma të shpënies së fjalës në veshët e duhur.

Nuk mund të them se ka një klan “Peleshi” se tradicionalisht, korçarët e kanë dëshmuar se nuk janë shumë të aftë për të krijuar klane të rëndësishëm në “arenën kombëtare”, por Kryetari i Kuvendit i njeh mirë grupimet në kupolën e PS-së dhe mundohet të manovrojë për të mbijetuar si një njeri i rëndësishëm “socialist”. (Eshtë shumç vonë tani për të, që të ndrrojë sërish Parti.)

Le të kthehemi në titullin e këtij shënimi. Që ka të bëjë me të ardhmen e “kazermës socialiste” kur Rama të bjerë. (Diçka e tillë ka të ngjarë të ndodhë para se t’i vijë fundi legjislaturës.)

Cili “klan” do jetë “trashëgimtari” apo do ketë një copëzim PS-së?

Në vende normale kjo gjë ndodh dhe nuk është e panatyrshme. Ka ndodhur me partitë italiane, ato greke, por edhe në vendet e Veriut të Europës që kanë më tepër stabilitet politik.

Tek ne nuk ka të ngjarë të ndodhë!

Vërtet që mund të ketë një periudhë, kur të gjithë do jenë të çorientuar dhe do e kenë të vështirë të gjejnë “kompromiset” (mungon edhe fytyra e murrëtyer e Gramoz Ruçit), por ata do grumbullohen rreth “strumbullarit ideologjik”, që është “ta hamë këtë popull deri në kockë!”

A ndoshta do venë dorë Suel Cela dhe banditë të tjerë, për të arritur ekuilibrin e nevojshëm mes klaneve dhe të zgjedhin me konsensus “Liderin” e ri, që do i shpjerë sërish “nga fitorja në fitorje!”

Ndoshta edhe me bekimin e “ndërkombëtarëve të korruptuar”.

Prof. dr. A.Vokshi dhe arkitektët “e djathtë“

Emrin e Armand Vokshit nuk e kisha dëgjuar ndonjëherë më parë, ndoshta për shkak të diferencës në moshë me mua, por edhe pse para se të emigroja në Kanada, unë isha një “arkitekt province”, që kisha pak të bëja me Metropolin dhe me “asat” e arkitekturë shqiptare. Edhe marëdhëniet me Fakultetin e Ndërtimit (më pas i ndarë edhe në disa fakultete, ku hyn dhe i Arkitekturës) kishin mbetur në vitin e largët 1984, kur isha diplomuar. Nuk kisha vënë më këmbë në Universitetin që më kishte formuar si arkitekt.

E dëgjova për herë të parë, të përmendej gjatë një bisede telefonike me Prof.dr.ing. Pirro Thomon, kur pyeta se kush e drejton programin e Masterit për Restaurim në Universitetin Politeknik.

Para disa ditësh, ndërsa kërkoja të dija më shumë rreth çmimit “Mjeshtër i Arkitekturës” (Nuk di nëse ka edhe titull “Mjeshtër i Madh i Arkitekturës”), hasa sërish në emrin e kolegut Vokshi, që kishte udhëhequr procesin e nominimit dhe të dhënies së çmimeve. I pari “Mjeshtër” ishte shpallur Maks Velo, i dyti Petraq Kolevica dhe në fund tre studiuesit Meksi, Riza dhe Thomo. Të pestë inxhinierë të diplomuar në Universitetin e Tiranës. Vetëm Velo dhe Kolevica patën punuar si arkitektë.

Në pesë mjeshtrat, 3 janë të lindur në Korçë, që është edhe një dëshmi më shumë e talenteve që ka nxjerrë qyteti jonë, edhe pse vetëm Petraqi ka lënë vepra të cilësisë së parë në Korçë dhe në Shqipëri. Për të është shkruar shumë dhe titulli i duhej dhënë shumë kohë para se Kolevica të ishte në një karrige me rrota. E megjithatë më mirë vonë se kurrë dhe për këtë mendoj se ark.Vokshi duhet lavdëruar.

Më ra në sy diçka e përbashkët e të lauruarve, që më solli ndërmend një shkrim të hershëm të Artan Lames, të cilit i isha përgjigjur me mllef në të njëjtën gazetë shqiptare. Lame paralajmëronte “arkitektët e djathtë“ se ju kishin lënë një Tiranë të srtudiuar mirë dhe të mos guxonin ta prishnin. Më pat skandalizuar nocioni i “arkitekt i majtë“ dhe “arkitekt i djathtë“ dhe duke e ironizuar i hodha poshtë ato ç’ka rrjeshtonte në shkrimin e tij.

Por a ka edhe në mendjen e Vokshit ndarje të tilla?

Unë nuk dua ta besoj, por nga “Mjeshtrat e Arkitekturës”, një ka qënë kryeminstër i djathtë, dy deputetë të djathtë, një kandidat për deputet i djathtë dhe një ish i burgosur politik, që ka anuar gjithnjë nga krahu i djathtë.

Ndonjë koleg mund “të më hidhet në grykë“ e të më akuzojë për miopi profesionale, për nihilizëm të sprovuar, për zili arkitekturore (kjo është krejtësisht e sajuar dhe pa kuptim, por më tingëllon bukur ndaj e shkruajta) e të tjera, e të tjera. Të tjerë mund të argumentojnë se kriteret kanë qënë profesionale dhe prirja ishte t’ju jepej më të moshuarve, që të mos mbetej t’ju akordohej post-mortum dhe unë me të gjitha këto pajtohem edhe pse nuk di cilët arkitektë të shquar shqiptarë jetojnë dhe si klasifikohen nga mosha.

Por gjithashtu rezervoj të drejtën të them se SHASH i dha titullin e parë të ndjerit Maks Velo, që ka qënë më mesatari mes arkitektëve mesatarë shqiptarë. Për këtë do i referohem jo mendimit tim personal për veprën e tij, po një analize të mbajtur nga Sokrat Mosko në vitin 1971 në Lidhjen e Shkrimtarëve dhe të Artistëve të Shqipërisë. Ishte kulmi i liberalizmit dhe Mosko theksonte domosdoshmërinë e modernizmit në arkitekturë. Mes më shumë se 35 emrave të përmendur për mirë bashkë me veprat e tyre, emri i Velos nuk preket edhe pse Maksi kishte mbi 11 vite që punonte si arkitekt në Zyrën e Urbanistikës në Tiranë.

Por le të themi se Mosko ishte subjektiv ndaj Velos, ose se veprat e tij më të mira janë pas vitit 1971. Nëse e para mund edhe të ketë ndodhur, e dyta të bën pak të dyshosh, se janë vetëm 6 vite të tjera pune dhe prej tyre 4 vite janë pas Pleniumit IV famëkeq që goditi liberalizmin në art dhe kulturë.

Por si në çdo lloj arti, veprat mbeten gjatë dhe pavarësisht nga opinionet e bashkëkohësve (pro ose kundër) specialistët e sotëm mund të vlerësojnë se cilët janë ata që kanë projektuar më me cilësi në periudhën e Diktaturës dhe pas saj. Dhe përsëri opinionet mund të variojnë se qasja ndaj një vepre arkitekturore nuk është gjithnjë e njëjtë. Por kriteri bazë duhet të jetë “produkti arkitekturor” i parë në raport me arkitekturën ndërkombëtare të kohës dhe në kuadrin e një vendi të varfër dhe të izoluar si Shqipëria. Nuk ka pse të quhesh mjeshtër për shkak të “kohës së munguar”, të “mendimit kritik”, apo të “marrjes me poezi dhe pikturë“.

Prof.dr Vokshi, në një intervistë pas largimit nga jeta të Maksit thotë “...ai thithi frymën e Lëvizjes Moderne në thellësinë e saj dhe arriti ta perthyejë atë në qytetet tona” dhe më tej “ Ai arriti të lidhë...

artin dhe poezinë me shkencën e ndërtimit”dhe e mbyll me “Ai ishte një institucion më vete i prodhimtarisë së debatit profesional.” (Këtë të fundit unë nuk e përkthej dot në shqip ndaj ftoj lexuesit të më ndihin.)

Pa dashur të zgjatem tek veprimtaria e Maks Velos si arkitekt, unë dua të theksoj dika që ndodh në Mëmëdhe dhe që lidhet me “qokat” apo dhe me përdorimin e “gradave dhe titujve” për lidhje individuale apo preferenca politike. Vokshi (dhe të tjerët) janë ngutur në akordimin e titujve, sepse për mendimin tim atë e meriton vetëm Petraq Kolevica. Edhe pse ky shkrim kaq i vonuar, duket pakuptim (titujt janë dhënë më 2019-20) unë e shkruajta për të tërhequr vëmendjen e kolegëve, që vlerësimet për të kaluarën dhe të sotmen, për projektet arkitekturore dhe urbanistike, nuk duhen lënë në dorën e Vokshëve, që shkruajnë broçkulla si ato që citova më lart.

Personalisht, nuk do e shpija kurrë nipin të studionte në një Fakultet që drejtohet nga një prof.dr, i cili përdor në intervista një “tautologji absurde” si për të “rrejt katnarët”.

Arkitektura kërkon profesionalizëm, ndershmëri dhe integritet. Dhe këto nuk mund të t’i mësojë Vokshi.

PS-ja, ky derivat(gati identik) i PPSH

Nuk po them ndonjë gjë, që nuk dihet, se partitë që dolën menjëherë pas vendosjes së pluralizmit ishin derivate të Partisë së Punës (marksiste-leniniste.) Sigurisht që më e drejtpërdrejta ishte PS-ja e lënë në dorë të Nanos, sepse ishte e mbushur me veteranët, fanatikët, nostalgjikët dhe sigurimsat. Ata që nuk kishin qënë më parë pjesë e saj dhe ju bashkëngjitën në periudhën post-Diktaturë ishin pa përjashtim arrivistë, që ishin prekur nga shkurtimet që bëri PD në administratë, ose nuk mund “të kapnin” ndonjë fije karriere (që konvertohej në lek) brenda Partisë të vetquajtur anti-komuniste.

Kjo temë e përgjithshme është prekur nga shumë vrojtues të paanshëm, madje edhe unë e kam cekur në disa shënime në këtë blog, ndaj edhe mund të ketë paragrafë që përsëriten duke u bërë të mërzitshme për ndjekësit e vëmendshëm të shkrimeve të mija.

Ajo që nuk kam shkruar më parë, është një përsëritje (e natyrës komike) në muajt e fundit e prapaskenave tragjike të kohës së Hoxhës..

Ka të bëjë me çështjen Ballukja.

Nuk ka të bëjë shumë me Ramën, sepse është e pranuar tashmë nga të gjithë, që ai është “sunduesi” absolut i PS-së.

Eshtë sjellja shumëfaqëshe e shumë prej përfaqësuesve të lartë të Kupolës socialiste. Ata sa të gëzuar janë për rënien e Ballukes, po aq luftarakë janë në mbrojtjen e saj. Dhe këtu hyjnë emra të rëndësishëm si Peleshi, Spiropali, Klosi, Balla, Xhafaj për të mos shkuar më gjatë. Dhe e mbrojnë jo se e duan, por se Lideri nuk do “për momentin” arrestimin e saj dhe ju duhet të fshejnë edhe gëzimin për rrokopujën e Be;as.

Më sjell në mendje gjithë episodet e Historisë së Partisë së Punës, kur Xoxeja ankohej në Hoxha për Nako Spiron, e ky i fundit tek ambasadori sovjetik për Hoxhën; kur Mehmet Shehu dhe Liri Belishova sulmonin Bedri Spahiun dhe Tuk Jakovën për të dëshmuar besnikërinë tek Hoxha; kur Beqir Balluku dëshmonte se do ishte besnik ndaj Shehut në rast të vdekjes së Hoxhës edhe pse urreheshin me njëri tjetrin; kur Hazbiu sulmonte Shehun për të shpëtuar lëkurën e tij dhe sërish e shpinin para togës së pushkatimit; kur Ramiz Alia i binte në gjunjë Nexhmije Hoxhës që t’i shpëtonte largimit nga Byroja dhe ndoshta nga Partia si dhe shumë histori intrigash, spiunimesh dhe “shitjes” të shokëve për të mbetur në pozitat e privilegjuara.

Në gjithë kafenetë e Tiranës, socialistët e sipërpërmendur, në rrethe të ngushta deklarojnë, që “Balluku duhet të ikë se e bëri baltë“, se “Partia Socialiste po dëmtohet shumë nga çështja-Bela”, se “Rama po bën gabim të rëndë, që nuk e “lëshon”, por në kuvend dhe në publik i dalin në mbrojtje të hapur se pikërisht kështu janë urdhëruar nga “gjenerali i kazermës socialiste”.

Sigurisht në pozitën më të vështirë është Nicolo Di lana, sepse ai duhet të shkelë ligjet dhe rregulloret për ta shtyrë sa më shumë që të jetë e mundur shqyrtimin e heqjes së imunitetit. Peleshi ka edhe mllefin, që kur ishte zv.kryeministër nuk bëri dot “pare” sa Ballukja, madje shumë më pak edhe se sa Tigri kur kishte të njëjtin post.

Duhet mëshiruar sepse pozita e tij vërtet nuk është për tu lakmuar. Zemra ja do që Ballukja “të pritet”. Llogjika dhe amerikanët i thonë që i duhet hapur rrugë heqjes së imunitetit sipas kërkesës së Prokurorisë dhe se fajësia ose pafajësia mbeten të vendosen nga Gjykata.

Por i plotfuqishmi i thotë, “Belën nuk do e lëshojmë edhe sikur bar të hamë!” (Kjo mund të përkthehet se nuk e lëshojmë edhe sikur të humbasim reputacionin, mbështetjen e amerikonve apo dhe një pjesë të parave të vjedhura.)

Nga t’ja mbajë i gjori Niko!

E di ç’do të thotë po i kundërshtove Të Gjatit! Vërtet që nuk të pushkaton si Dulla, po të zëvendëson menjëherë me Ballën, Cuçin ose me Zengjinenë. E di që për Ramën të gjithë janë si shami hundësh. Të flakshme në çastin më të parë. Dhe Nikoja i sojit të mënçur të Peleshëve nuk ka ndërmend të flaket!

Ndaj do i zbatojë me përpikmëri të gjitha udhëzimet e porositë e shokut Edvin dhe vendimet e Kongreseve dhe Pleniumeve të dymbëdhjetë, të katërmbëdhjetë e të shtatëdhjet e shtatë!

Për hir të unitetit të popullit me Partinë dhe për lavdinë e marksizëm-leninizmit legjendar!

Pedagogët tanë të jashtëm të Historisë së Arkitekturës

Rikthimi në kujtimet e kohës së “studentllëkut” është shënjë e “pleqërisë së kohëshme”, të cilën më duhet ta pranoj vetë se ndryshe do jem, si e thonë këta këtej, ”in denial”, që nëse e përkthej në google del “në mohim”, por që nuk tingëllon 100% shqip.

Një pjesë kujtimesh janë më të freskëta, një pjesë edhe “të spërdredhura” nga koha dhe të ndikuara edhe nga ngjarje të tjera, por unë do i hedh në blog, ashtu si më sillen në mendje. Për fat të keq nuk kam mbajtur kurrë në jetë ditar, gjë që mund t’i bënte më të sakta sot.

Historia e Arkitekturës ishte një lëndë, që shtrihej në dy vjet të studimeve dhe drejtohej nga pedagogia ing. Vera Bushati. Periudha të caktuara i mbulonin edhe pedagogë të tjerë të jashtëm.

Një cikël leksionesh mbi arkitekturën shqiptare mbulohej nga studiuesit e arkitekturës, të cilët punonin në Institutin e Monumenteve dhe në atë të Kulturës Popullore. Nuk e kujtoj me saktësi nëse bëhej fjalë për leksione dy orëshe, ose të shtrirë në disa ditë, por i kujtoj të gjithë ata që na “hapën sytë“ në traditën e ndërtimeve shqiptare.

Ing. Aleksandër Meksi na mbajti leksione rreth ndërtimit të kishave shqiptare në periudhën e Mesjetës dhe dëshmonte njohje të mirë të materialit dhe kishte energji në shpjegimin e tij. Nuk kishte në atë kohë as leksione të shtypura dhe as tekste dhe ne na duhej të mbanim ndonë shënim, që nuk e bënim se përtonim ose nuk e gjenim të arsyeshme ta bënim. I besonim kujtesës.

Ing. Pirro Thomo na dha leksione që silleshin rreth banesës popullore (kryesisht të Veriut) dhe ishte i shtruar në shpjegim, por jo shumë tërheqës, ndoshta nga një mungesë përvojë në mësimdhënie. Unë e kisha njohur gjatë punës dhe Pirroja ishte shumë punëtor dhe energjik.

Nuk më kujtohet se ç’fushë të arkitekturës shqiptare mbulonin leksionet e Apollon Baçes (ndoshta fortifikimet e Mesjetës), por di që në orët e tij na vinte të qeshnim me të madh. Dikush na kishte thënë që Baçe kishte qënë i trajnuar për pilot në Bashkimin Sovjetik dhe një nga ne pat bërë një karikaturë të tij me syze piloti. Tek Apolloni binte në sy dëshira për të rënë në sy të vajzave dhe shpesh herë mundohej të demonstronte kulturën e tij të gjërë, që na bënte gati të gajaseshim (kuptohet pas shpinës së tij).

Ing. Emin Riza, që na jepte njohuri rreth banesave të Gjirokastrës dhe Tiranës. Ishte i shtruar dhe me dije, por ndjehej që kishte një lloj bezdie në dhënien e leksioneve dhe mezi priste që të mbaronte ora e gjatë prej 90 minutash.

Më “i dashuri” për ne ishte Gjerark Karaiskaj, që rrinte në tryezën e pedagogut dhe me një zë monoton, na lexonte leksionin që mbante para, të cilin ne nuk e dëgjonim, por dhe atij nuk i bëhej vonë se nuk e dëgjonte kush. Nuk jam i sigurt nëse Gjerarku e shoqëronte leksioni me diapozitiva si bënin të tjerët. Por ne ishim student dhe si të tillë, ishim tërësisht të shkujdesur për leksionet e Karaiskajt për fortifikimet ilire dhe as na dukej se mund të na ndihnin në formimin tonë si arkitektë të ardhshëm.

Këto ishin ngjarje të viti 1981, kur ne ishim disa “marrokë“ të rinj dhe lektorët tanë ishin mesoburra me kostume dhe me nga një çantë të madhe lëkure ku mbanin leksionet dhe kasetat me diapozitivë.

Disa vite më parë, Meksi, Thomo dhe Riza morrën nga Shoqata e Arkitektëve të Shqipërisë, titullin “Mjeshtër i Arkitekturës”. Diçka shumë e rëndësishme kishte ndodhur në 40 vite që këta studiues të nderuar të ndërtimeve dhe arkitekturës i kishte bërë jo vetëm arkitektë, por edhe Mjeshtra. Nuk besoj se në atë vendim ka ndikuar e kaluara e Meksit si Kryeministër i Shqipërisë, apo e Eminit si deputet. (Thomoja ishte tërhequr nga politika pas një konkurimi për deputet më 1991)

Sigurisht që SHASH nuk ka peshën që kishte dikur Presidiumi i Kuvendit Popullor, që jepte titujt “Hero i Popullit” dhe “Hero i Punës Socialiste” apo edhe “Artist i popullit” dhe “Artist i Merituar”, ndaj edhe titulli “Mjeshtër ” i SHASH është më shumë një vlerësim për një karrierë të gjatë studimore. Gjithashtu dhënien e titujve nuk duhet ta fusim në kategorinë “qokë“, ku hyjnë shumë ngjarje të ngjashme në Atdhe.

Eshtë më shumë një kujtesë qortuese për ne studentët e atëhershëm të arkitekturës, që nuk patëm hapur mirë sytë dhe veshët të mësonim sa më shumë nga Mjeshtrat e ardhshëm.

Korrigjime dhe variacione mbi temën ark. ‘60-’70 në Korçë

Hedhja në “treg” e një materiali bruto, ka një avantazh të madh, se ekspozohet ndaj shumë lexuesve, disa syresh të informuar më mirë se unë rreth temës që trajtoj. Vërejtjet, kundërshtimet apo pohimet e tyre bëjnë të mundur, që materiali të “rafinohet” dhe të dalë më pranë të vërtetës, kjo më shumë për datat dhe ngjarjet, se interpretimi i arkitekturës do mbetet subjektiv. Nuk mund të ketë kurrë një vlerësim objektiv të saj. Si në shumë rryma të artit, opinionet variojnë nga formimi i opinionistit, nga prirjet estetike tëtij dhe një kohësisht nga njohuritë. Pra ka tre variabla, të cilat detyrimisht do sjellin opinione nga më të ndryshmet. Një kolegu i pëlqen Kolevica më shumë se Bega, një tjetër preferon arkitekturën “harmoniike” në vend të asaj të “kontrastit”, dikush mund të jetë edhe i opinionit se gjithshka e vjetër duhet rrafshuar dhe mbi gërmadhat e saj të ngrihet e reja urbano-arkitekturore.

Për mendimin tim e rëndësuishme është që opinioni të shprehet me bindje dhe me sinqeritet, pa u trembur nëse mund të jetë i gabuar, apo më keq akoma se mund të lëndohet x profesionist, apo y përkrahës i një rryme të caktuar arkitekturore.

Psh një nga korrigjimet e para më erdhi nga ing. Thanas Kote, i cili më sqaroi se mbulimi i Lumit të Korçës, nuk ishte rrjedhojë e një studimi urbanistik (unë mendoja se diçka e tillë duhet të ishte bërë në Tiranë rreth fundit të viteve ‘50). Historia ishte më e thjeshtë dhe më banale. Pas tërmetit të vitit 1960, kur në qytet kishte shumë mbeturina ndërtimore për shkak të shkatërrimeve, Komiteti Ekzekutiv i Rrethit gjeti një zgjidhje të shpejtë dhe me pak kosto, duke depozituar gjithë mbeturinat në shtratin e lumit (mbi një kolektor për ujrat e pjesshme të përroit) me qëllimin që shtrati i lumit të kthehej në rrugë për kalimin e makinave dhe këmbësorëve. Kryetar i Komitetit në atë kohë ishte Myftar Grabocka.

Vërejtje dhe korrigjime më të hollësishme më bëri mentori im, doktori i shkencave ing Pirro Thomo. Ai i mëshoi faktit që Pazarin e shpëtoi një grup shkencëtarësh, ku bënte pjesë dhe ai, ndërsa ajo ç’kisha shkruar unë për rolin e Hoxhës ishte një legjendë urbane e pavërtetë!

Më i detajuar ishte shpjegimi i tij i historisë të projektimit dhe zbatimit të Muzeut të Artit Mesjetar, të cilin unë e quaja “dështim” në shkrimin tim (një opinion që unë për fat të keq e kam të pandryshuar). Duke paraqitur disa argumenta arkitekturore dhe historike, si edhe një numur të madh vlerësimesh të lëna në librin e përshtypjeve, Pirroja hidhte poshtë opinionin tim. Gjithashtu nënvizonte se shtesat e domosdoshme per funksionimin e Muzeut, ishin projektuar me kujdes që të mbulonin por mos dëmtonin detajet e kishës, në rast të një rikthimi të mundshëm në funksionin fillestar. Pikërisht në vitet e terrorit të pas 1973, Pirroja dhe shokët e tij kishin largpamësinë e rihapjes së tempujve fetarë!

Për fat të keq, Muzeu i Artit Mesjetar, në eksterier kishte vlerat arkitekturore të një shtëpie kulture të një qyteti të vogël shqiptar të asaj kohe. Diçka më tepër se një dështim.

Po në atë pjesë, ing.Thomo nënvizonte faktin se roli tepër negativ i Hoxhës pas vitit 1967, ishte ai i kërkesës për reduktim të ndërtesave të kultit në 70% të ekzistuesve, por në sajë të rezistencës së madhe të Aleksandër Meksit, Theofan Popës dhe vetë Pirros u arrit që ky numur të shkonte në 80%. Nga kjo patën pasoja të rënda dy të fundit.

Kam përshtypjen se mentori im është ende nën mbresat e kohës së Diktaturës, kur Partia shtirej se çdo gjë i ishte lënë në dorë të specialistëve dhe roli i vetëm i saj ishte t’ju hapte sytë me mësimet e materializmit dialektik dhe historik. E vërteta është, se jo vetëm Diktatori, por edhe të tjerë poshtë tij, ndërhynin shumë në çështjet e arkitekturës dhe urbanistikës. Dihen rastet e ndërhyrjeve arrogante të Mehmet Shehut, Spiro Kolekës dhe Hysni Kapos për të përmendur disa syresh. Shpesh edhe “agallarët” vendorë fusnin hundën në gjëra që ju takonin profesionistëve. Shembuj përplasjesh të tyre me specialistët ka patur plot. Por njëkohësisht ka patur raste që ata edhe mund të sugjeronin diçka të mirë. Padyshim që sugjerimet (vendimore) më shumë se cilido tjetër, i ka dhënë vetë Diktatori. Në rastin e Korçës ka patur disa prej tyre.

Unë vërtet nuk kam qënë i pranishëm në ato biseda dhe nuk ka as dokumenta që të vërtetojnë nëse ka qënë Dulla që ka sugjeruar që të themi MAM të ngrihej në Korçë apo që të ndërtohej Parku Rinia, atje ku ndodhet edhe sot etj.etj.. Edhe dëshmitarët okularë të bisedave apo mbledhjeve tashmë janë të pakët. Më shumë mund të bëhet duke gërmuar në arkiva, por në rast se ka “vendime” të tipit “O Myftar këtë objekt që kini nisur këtu nuk e kini mirë, po ta bëni në filan vend tjetër!” sigurisht që do ju referohem “legjendave të besueshme” duke i përmendur në libër si të tilla.

Sa më shumë thellohem në këtë temë dhe sa më shumë biseda kam rreth saj, më shtohet bindja se është një periudhë me shumë e shumë “dritë hije”.

Ndaj dhe korrigjimet e variacionet mbi këtë temë do vazhdojnë edhe në të ardhmen.

Kjo botë e sëmurë, e drejtuar nga hajdutë katilë

Ky muaj duket më përgjakuri që prej viteve të luftrave në Afganistan dhe Irak. Mijra rusë dhe ukrainas po vriten çdo javë dhe mbi të gjitha, brenda 20 ditësh, në Iran janë vrarë mbi 40 mijë njerëz.

Më e keqja është se “udhëheqësit “ e kësaj bote nuk po bëjnë asgjë për të ndalur këtë masakër. Nuk munden, nuk duan apo janë të interesuar që masakra tëndodhë, përgjigja e kësaj pyetjeje nuk është në pohimin e njërit prej versioneve. Nëse flasim për ata që janë “marrëzisht” të pasur, mund të themi pa frikë, se nuk ju bëhet vonë se iranianët e rinj po vriten, madje kjo ju intereson për xhepat e tyre. Shikoni tregjet e aksioneve kudo në botë sa janë rritur edhe pse mijëra njerëz asgjesohen në një ditë të vetme.

Nëse i marrim individualisht aktorët kryesorë mund të themi:

• Xi i Kinës është i interesuar që regjimi i mullave në Iran të qëndrojë, për shkak të naftës që marrin me lehtësi dhe për të mos u zëvendësuar me një qeveri proamerikane.

• Putin i Rusisë gjithashtu kërkon që regjimi të mbetet dhe madje edhe masakra të ndodhë edhe për të mbuluar sadopak krimet e tij në Ukrainë, brenda Rusisë dhe kudo ku i arrin dora e tij e gjatë prej hajduti militarist.

• Netanjahu i Izraelit është më i interesuari për këtë masakër, se cilado të jetë zgjidhja pas saj ai mbetet i fituar. Në rast të rrëzimit të Ajatollahut heq qafe një nga mbështetësit e çështjes së Palestinës, ndërsa nëse masakra vazhdon dhe protesta vdes, ai mund të duket faqe botës më pak kriminel se ç’është dhe të vazhdojë të akuzojë Iranin si përgjegjës për gjendjen e Lindjes së Mesme.

• Europa e “budallallosur” nga presionet e Trump për tarifat , Groenlandën dhe të ardhmen e NATO-s e ka mendjen të armatoset më shumë për t’u mbrojtur nga “rreziku rus”, se sa të luftojë me çdo mjet për të ndalur gjakderdhjen në Iran. Pjesa më e keqe e saj me siguri kënaqet që luftrat vazhdojnë dhe mund të shesin më shumë armë.

• Dhe arrijmë tek ai, që duket si Udhëheqësi i Botës së sotme dhe që me politikat e tij është një nga shkaktarët kryesorë të këtij “lëmshi botëror”. Trump nuk kuptohet nëse ka një politikë të prerë ndaj Iranit, sepse ai nuk ka asnjë politikë të prerë ndaj çdo problemi madhor ndërkombëtar. Qasja e tij transaksioniste në favor të xhepit të tij dhe të atyre që ka pas e bën që të bombardojë Iranin kur ja kërkon Netanjahu dhe të rrijë duarlidhur tani, kur vendi i lashtë është kthyer në ferr. Edhe i intereson për të vazhduar me politikën imperialisto-idiote, se Hemisfera Perëndimore i përket Amerikës. Në atë Lindoren çani barqet!

E keqja më e madhe e kësaj bote të sëmurë, është se brenda një viti, për interesa të të super të pasurve dhe grupeve militaristo-industriale, u minuan jo vetëm organizatat ndërkombëtare (veçanërisht OKB-ja) por fryma e përgjithshme e konfrontimit ndaj regjimeve kasape. Super miliarderët dhe të tjerët që mbushin xhepat në sajë të luftrave frenuan rezistencën ndaj Rusisë, më pas ndaj genocidit mbi palestinezët dhe tani ndaj masakrës së Iranit. Një botë, ku dominon mendimi njerëzor rreth Paqes, Drejtësisë dhe Moralit nuk është një botë e përshtatshme për ta. Nuk mund të bëjnë ligjin me lehtësi dhe nuk mund të fitojnë aq grykësisht. Ndaj dhe mbështetën një narcisist-idiot si “the Donald” për të marrë karrigen më të fuqishme të këtij Globi.

Cinikët mund të thonë që bota kështu ka qënë dhe do jetë, se njerëzit e thjeshtë dhe të mirë janë vrarë gjithnjë në masë. Edhe pse kanë disi të drejtë, unë them se paralizimi që të sjell të menduarit me cinizëm nuk i vlen askujt. Edhe ai i ju shërben TE PANGOPURVE!

Shoku i babait, Zija Xholi

Babai e quante Totoi. Në biseda me ne e quante edhe Zijai, ndonjëherë me dashamirësi edhe Ziaçka. E dinim që bëhej fjalë për Zija Xholin, shokun e tij të Liceut Francez.

Nuk di nëse të gjithë i thërrisnin Toto, por edhe kushëriri i tij i afërt, miku im i mirë Fredi Bitincka e zinte në gojë me këtë nofkë. Nuk e kisha pyetur Fredin pse i kishte mbetur, por nuk ka pasur lidhje me artistin e famshëm komik napolitan, sepse e thërrisnin që në fëmijëri, kur “il principe” nuk njihej në Shqipëri.

Edhe pse babai e përmendte shpesh dhe e dija që e kishte patur shok shumë të afërt, nuk e kisha takuar ndonjëherë para vitit 1979.

E takova në korrik 1979, kur kisha shkuar në Tiranë për Konkursin e pranimit në Degën e Arkitekturës. Kishim rreth një javë që ishim në Tiranë, në kuadrin e një turneu të Teatrit të Kukullave të Korçës. Regjisorja Drita Kallamata e kishte rregulluar turneun të ishte në një kohë me konkurset e pranimit në Universitet, sepse tre-katër prej nesh do konkuronin për degët që kërkonin konkurs për të hyrë në to. Nuk di nëse sot do quhej një lloj “konflikti interesi”, por atë kohë ishte shumë i përshtatshëm për ne, se jepnim shfaqje në Teatrin e Kukullave në Tiranë dhe njëkohësisht paguheshim për ushqimin dhe hotelin. Ndërkohë mund të merrnim pjesë në konkurs me shpresë të fitonim.

Mëngjesin e ditës së parë të konkursit (ai kishte katër seanca që shtriheshin në dy ditë) u paraqita në katin e tretë të Korpusit Qendror me një dosje të vogël dhe dy lapsa në xhep për të hyrë në sallën ku do niste seanca e parë e konkursit. Si unë edhe shumë nxënës të tjerë nga qytete të ndryshme të Shqipërisë. Më 8 pa pesë, një punonjës i Universitetit (me sa kujtoj quhej Adem) hapi derën dhe ndërsa pjesëmarrësit hynin një nga një, ai verifikonte emrat në një listë të gjatë. Kur erdhi rradha ime dhe përmenda emrin, më ndali duke thënë “Seksioni i Arsimit të Korçës nuk ka dërguar ndonjë emër ndaj ti nuk mund të hysh!”

Sigurisht që mbeta keq, me një shije të hidhur në gojë, por nuk mund të thesha asgjë. As dija dhe as kuptoja se ç’kishte ndodhur, se mendoja që gjithshka në kanalet zyrtare kishte shkuar normalisht. Prita dy tre minuta në sheshpushimin poshtë nivelit të sallës së vizatimit, pa ditur se ç’të bëja. Nuk kishim telefon në shtëpi dhe s’dija se ku mund të gjeja një telefon për të marrë babanë në punë.

Ndërkaq pashë një burrë të thinjur, që ngjiste me nxitim dy nga dy shkallët e mermmerta të Korpusit Qëndror. Ishte Zija Xholi me një telegram në dorë, që i bëri të ditur Ademit, se Korça kishte nisur me telegram miratimin për hyrjen time dhe dy nxënësve të tjerë. Më takoi dhe më tha që mos shqetësohesha se çdo gjë ishte në rregull. Më vonë mësova se pasi babai kishte “rendur” në shumë zyra të Komitetit Ekzekutiv për të zbardhur vendimin e mbledhjes së Komitetit Ekzekutiv (i stërvonuar për shkak të një kokëtrashi pa shkollë që mbulonte kuadrin në seksionin e arsimit), nuk ishte mjaftuar me telegramin që seksioni kishte nisur në Universitet, por kishte njoftuar edhe Zijanë që telegrami ishte nisur. Shoku i tij i adoleshencës dhe rinisë kishte vrapuar të arrinte çdo gjë në kohë.

Më vonë isha përshëndetur me të ndonjëherë korridoreve të Korpusit Qëndror, por druhesha ta takoja. Totoi ishte Dekan i Fakultetit të Juridikut dhe Shkencave Politike dhe edhe pse njeri që nuk mbahej në të madh, vetë pozita e tij më bënte të mbaja distancë. As babai nuk më nxiste ndonjëherë ta takoja. Kishte “shkallë“ afrimi, respekti dhe ruajtje të distancës në ato kohë.

Në një nga letrat e babait për mua (e 30 marsit 1983) shoh sot që emri i Zijait përmend sërish. “...Të bëhet si është më mirë dhe sipas mendimit që ke dhe ti. Prandaj hë për hë mos e tako Zijanë.” U kujtova që ato muaj të fundit të vitit të katërt, problemi kryesor ishte emërimi im. Edhe pse Korça kishte kërkuar një arkitekt në Ministrinë e Ndërtimit, e cila bënte emërimet, nga 12 studentë të kursit tim, vetëm unë isha planifikuar të emërohesha në Burrel, ndërsa gjithë të tjerët në qytetet e tyre! Nuk kishim ku të “përplasnim kokën” ndaj edhe i vetmi njeri ku mund të kërkonim ndihmë ishte prof. Zija Xholi, shoku i babait.

Gjërat rrodhën ndryshe se disa rastësi sollën që sipas sugjerimit të tim eti, mos e takoja Zijanë. Zv.ministri i Ndërtimit i kohës, ing. Serafim Kuke pat ndikuar që emërimi im të bëhej në Korçë dhe në Burrel të emërohej shoku im, i ndjeri Kujtim Maloku, që banonte në Fushë-Krujë. Po të mos kishte qënë kjo rastësi, nuk di sa mund të kishte bërë Totoi dhe unë mund të kisha përfunduar në ZUP-in e Burrelit, ku mund të kisha mbetur deri në kohën e ndryshimit të sistemit ekonomiko-shoqëror.

Dhe pikërisht pas atij ndryshimi erdhën dy takimet e mija me Totoin. Në shkurtin e vitit 2004, ndërsa punoja për një kohë të shkurtër në Tiranë, u përpoqa të gjeja Zija Xholin. Profesori ishte 82 vjeçar, por edhe fizikisht ishte mirë, përpos mendjes tepër të kthjellët. Drekuam në një restorant diku pas Klinikës së Udhëheqjes, ku kishin një specialitet, që servirnin biftekë viçi në një pllakë guri të nxehtë. “Do ta pimë një raki për Andonin”- e nisi bisedën Totoi dhe vijuam për dy-tre orë të flisnim për Korçën, babanë dhe Tiranën e pasluftës. Kishte një kujtesë të habitshme dhe më ndihmoi të qartësoja shumë gjëra rreth atyre kohëve. Disa i përfshiva në librin tim “Biseda të pakryera me babanë“. Pa hezitim. Isha plotësisht i bindur që mbi të gjitha, Zijai ishte i vërtetë dhe nuk ndryshonte asnjë gjë.

Afër fundit tha: “Unë nuk drekoj në këto restorante!” dhe unë u ndjeva keq. Profesori që i kishte dhënë aq shumë Shqipërisë, me siguri duhet të kishte një pension modest. Ishte paradoksi i të ashtuquajturës periudhë të tranzicionit.

E përcolla deri tek banesa e tij dhe pasi u përqafuam dhe u përshëndoshëm, ndoqa me sy figurën e tij elegante, por edhe të thjeshtë njëkohësisht që largohej. Ishte hera e fundit që e pashë Zija Xholin, mikun e mirë të babait tim.

“Bastardët” u zemëruan

Para dhjetë ditësh hodha në blog një shënim të shkurtër të titulluar “Korça dhe bijtë e saj “bastardë“” Ishte një përgjithësim për shumë e shumë korçarë, që “përgjërohen” për Korçën, por mjaftohen me “përgjërimin” pa bërë shumë për të. Kisha përmendur tre emra, nga një për brezat – tradicionalist, baby boomers dhe brezin X. Mund të kisha vazhduar edhe me shembuj nga brezat e mëvonshëm, por e gjykoja se të tjerët ishin më të rinj dhe detyrimisht më pak “mëkatarë“ në raportet dashuri-braktisje-lëndim të “qytetit amë“.

Ndoshta nuk duhet të kisha zgjedhur cilësorin “bastard”, sepse tingëllon si “doç” dhe asnjë nga tre të përmendurit nuk është korçar ilegjitim. Të tre të lindur në Korçë nga prindër korçarë.

Përveç “bastardit baby boomer”, që është autori i këtyre rrjeshtave, dy të tjerët u zemëruan. Doktor Ivi Kasimati nuk ju përgjigjet kërkesave të mija të vazhdueshme për informacion rreth jetës dhe karrierës të të atit dhe të gjyshit, ndërsa doktori i shkencave Pirro Thomo, më dërgoi një letër të gjatë ku mes objeksioneve të tjera, për të tjera shkrime, shprehte një lloj indinjate për shkrimin e “bastardëve”.

“Mirë ta kanë bërë!”- do hidhen menjëherë të njohur dhe të panjohur të mij brenda dhe jashtë Shqipërisë. “Kush të jep ty të drejtën t’i quash bastardë! Ke shpëtuar që nuk të kanë hedhur në gjyq!”- mund të vazhdojnë më të revoltuarit.

Por edhe të revoltuarit dhe të zemëruarit nuk kanë kuptuar një gjë tepër thelbësore. Shkrimi ka të bëjë me pasivitetin tonë ndaj asaj çka ndodh në qytetin që duam. Ka të bëjë me heshtjen tonë ndaj politikave të gabuara për zhvillimin e tij të ndjekura nga qeveritë e ndryshme apo nga administratat vendore. Ka të bëjë me atë që në vend të thuash: “E mo Korça ka mbaruar. Eshtë mbushur me fshatarë!”, të kujtosh se gjyshërit tanë ishin fshatarë të “zbritur” në “Gjorixhe”, por që bënë shumë për të lulëzuar atë qytet. Po njëlloj do bëjnë edhe fshatarët e ardhur, por duan edhe ndihmën tonë, edhe kritikat tona, edhe këshillat tona.

Dhe më kryesorja është që rrinë kafeneve dhe llomotisin për dëmet që ka sjellë “administrimi i korruptuar” i dyshes Peleshi-Filo. Të revoltuarit me ta (që mund të jenë edhe të revoltuarit me shkrimin tim) duhet t’i lëvizin prapanicat e dystara në karriget e kafeneve dhe të bëjnë diçka për t’ju treguar vendin “bastardëve të vërtetë“ të Korçës.

Unë nuk i kërkoj falje as Naumaq Marës, as Pirro Thomos dhe as Ivi Kasimatit për atë ç’kam shkruar. Mendoj po njëlloj si dhjetë ditë më parë dhe nuk kam asnjë dashakeqësi ndaj dy të përmendurve në fund. Madje di që kanë bërë në kohë të ndryshme për qytetin.

Problemi është që duhet të jemi të ndershëm me vetveten. Të pranojmë që nuk jemi bij shëmbullorë të qytetit ku kemi lindur. Të pranojmë që kemi mbajtur gojën mbyllur kur kemi qënë të ndërgjegjshëm se qyteti po dëmtohet. Dhe e kemi bërë që të mos prishemi me autoritetet fajtore, që të fitojmë diçka nga fondet publike, apo të mos na quajnë “kritizerë“ apo “të vështirë“.

Korça ndoshta do ketë jetë të gjatë, a ndoshta edhe mund të “vdesë“ pas dy tre dhjetvjeçarëve. Qytetet lindin dhe vdesin. Ka vetëm një qytet “të përjetshëm” - Roma.

Por në vend të hedhim pas shumë vitesh “një dorë dhe” mbi “banesën e fundit” të qytetit tonë të dashur, e mira është të përpiqemi ta gjallërojmë.

Por kjo nuk bëhet duke mbyllur sytë dhe duke thënë “...shihe Korçën si një nga polet turistike me dyndje të paparë.“, sikundër më shkruan mentori im i dikurshëm, ing Pirro Thomo në letrën e tij kundërshtuese.

Janari i 40 viteve më parë (fund)

 

(vijim)

Ndërsa shkonim bashkë me Klitin në ndërmarje të ndryshme të qytetit, për të parë ç’lloj prodhime mund të përmbushnin kriterin e mbështetjes në traditën popullore shqiptare, vizituam edhe Ndërmarjen e Prodhimeve të Ndryshme ku mendonim se mund të gjenim rrogozë, zile bagëtish ose objekte utilitare qeramike, të cilat ishin objekte që na duheshin. Nuk jam i sigurt nëse dinim për punimet e Vasi Kolevicës, por mundësia më e madhe duhet të jetë që një nga drejtuesit na shpuri pranë tornos së tij. E kujtoj që ishte një mjedis i errët dhe plot lagështi, aspak komod për të punuar. Me Vasin ishim moshatarë dhe njiheshim pak nëpërmjet shokëve të përbashkët, por ai pat nisur herët të punonte dhe dukej më i rritur se unë. Hallet familjare e kishin detyruar të punonte shumë dhe të burrërohej para kohe. E kisha ditur që ishte poçar dhe që bënte normën pagdhirë për tu kthyer në shtëpi të mbante vajzat e tij të vogla, por nuk dija rreth cilësisë së punëve të tij.

E mbaj mend mirë, që nuk e priti me shumë dashamirësi vizitën, ndoshta për shkak të atij (ose asaj) që na shoqëronte, por më vonë u tregua më i hapur dhe na tregoi jo vetëm se ç’po bënte, por edhe se ç’mund të bënte. Ne vërtet u habitëm dhe ndjemë se bëhej fjalë për eksponate që do e ngrinin shumë nivelin e Ekspozitës. Unë e pëlqeja shumë terrakotën e pa glazuruar dhe i kërkuam Vasit (dhe përgjegjësit të tij), që të prodhonte sa më shumë objekte që ishte e mundur. Ndoshta atje edhe prekëm edhe problemin e mundësisë të pjekjes në ndonjë furrë më të madhe në fajancë (Ndërmarja e Prodhimeve Hidrosanitare).

Me Klitin vendosëm që salla e ekspozitave të përkohshme të ishte e gjitha për objektet e Vasit. Ja përmendëm këtë Gjergji Cikopanit (atë kohë sekretar i Komitetit Ekzekutiv), që ishte njeriu i angazhuar tërësisht me Ekspozitën. Duhet të theksoj se pa angazhimin e tij të plotë dhe lënie të dorës së lirë për ne, Ekspozita nuk do kishte suksesin që pati. Ja kërkuam Gjergjit me një lloj pasigurie, sepse unë e dija që piktori Dhimitraq Kolevica (i jati i Vasit) kishte qënë i dënuar për tentativë arratisjeje shumë vite më parë. Ishte ajo “njollë“ që e kishte detyruar Vasin të punonte që kur ishte 15 vjeçar dhe më pas të bënte ushtrinë në brigadat e xhenjos. Sekretari i Komitetit nuk pati asnjë hezitim.

Vasi e tejkaloi pritshmërinë tonë. Objektet e tij të qeramikës ishin të larmishme dhe të punuara me shumë shije. Pavioni i tij ishte pika kulmore e gjithë Ekspozitës. Ishte edhe një nga pikat kulmore të Ekspozitës Kombëtare të hapur në Shkodër, ku u nderua me çmimin e parë, po njëlloj edhe si e gjithë Ekspozita e Korçës.

Nuk di nëse “lançimi” i tij si artisti më i mirë i qeramikës utilitare dhe më vonë si një nga më të mirët e qeramikës artistike në Shqipëri i pati rrënjët në atë janar të para 40 viteve. Jam gjithashtu i sigurt që ne nuk e njihnim si artist të qeramikës. Pak kohë para se ta takonim, i pata kërkuar skulptorit qeramist Vladimir Topi (me të kisha bashkëpunuar tek Lapidari i Cifligut) të bënte një basoreliev për hyrjen në pavionet e Katit të Dytë të Ekspozitës, basoreliev që Ladi e realizoi bukur. Ndoshta Vasi me Ladin njiheshin dhe bashkëpunonin, por këtë ne nuk e dinim. Ndoshta Kolevica ishte i largët edhe për Repartin e Qeramikës të Artistikes, ku punonin disa artistë korçarë të arteve figurative dhe ku modelet krijoheshin kryesisht nga qeramistja Zana Erzeni. Nuk kujtoj të kemi bashkëpunuar me Zanan dhe të tjerët për Ekspozitën e Kulturës Popullore.

“Shpërthimi “ i Vasit do kishte ndodhur edhe pa Ekspozitën e Kulturës Popullore sepse ai kishte cilësitë më të mira të cilat i duhen një artisti të sukseshëm. Talentin dhe vullnetin për punë. Por ndoshta edhe “ndodhja në vendin e duhur në kohën e duhur” ka luajtur një rol. Edhe prania e pushtetarëve jo mendjengushtë si Gjergji Cikopani.

Vasillaq Kolevica njihet tashmë jo vetëm në Shqipëri, por edhe në shumë vende europiane. Unë nuk i kam marrë leje për të bërë këtë shkrim dhe as e kam pyetur se ku janë veprat e tij në Ballkan dhe në Europë. As për çmimet kombëtare dhe ndërkombëtare që mund të ketë marrë. Di vetëm se ka 40 vjet që nuk lodhet së punuari dhe që ruan thjeshtësinë dhe ndjenjën e mirënjohjes si ndodh zakonisht vetëm me mjeshtrat e artit. Për fat të mirë ai nuk punon më në një mjedis të errët dhe plot lagështi si punonte në janarin e 40 viteve më parë.

Janari i 40 viteve më parë

Edhe pse kanë kaluar edhe 39 janarë tjerë, e kujtoj atë janar të ftohtë. Ndoshta jo nga temperaturat, por nga që nuk punoja në zyrën time, por në një dhomë të Hanit të Manastirit. Sho Enver kishte 8 muaj që na kishte lënë dhe ndjenim një lloj lehtësimi; në kinema dominonte figura simpatike e Matilda Makoçit dhe avokati i Lionit bënte një lloj pasuniversitari në Tiranë dhe vinte shpesh në Korçë.

Kisha rreth 6 javë, që kisha nisur të punoja për Ekspozitën e Kulturës Popullore bashkë me Kliti Kallamatën. Vendi ku isha emëruar (Qendra Ekonomike e Arsimit) ishte vend pune për inxhinier ndërtimi, por kishte vite që atje emëronin arkitekt ( i pari pat qënë Ylli Nashi), që seksioni i arsim- kulturës ta përdorte kryesisht për muzeume dhe ekspozita, që në ato vite “ishin në modë“. Bënte muzeume çdo institucion i madh dhe i vogël dhe përgjithësisht ato ishin dhoma ku ekspozoheshin foto dhe objekte të tjera, me të cilat do ruanin kujtesën e sukseseve të Partisë pas Luftës së Dytë Botërore.

Prej fillimit të emërimit tim (maj 1984) dhe deri në fillimin e punës për Ekspozitën në fjalë, isha marrë me rikonstruksionin e Galerisë së Arteve, Muzeun e Klubit Skënderbeu dhe me një dhomë muze fshati. Por EKP ishte e një rangu krejt tjetër. Bëhej çdo 5 vjet në kuadrin e një Festivali Kombëtar të Kulturës Materiale Popullore dhe finalizohej në nëntor me një ekspozitë të madhe në Shkodër. Të gjitha në prag të Kongreseve të Partisë dhe përvjetorëve të lindjes së Partisë sonë të lavdishme.

5 vite më parë me pavionin e Korçës në Shkodër ishte marrë Kliti dhe kishte qënë një pavion cilësor. Pesë vite më vonë, ekspozita e përhershme (kati përdhe i 7 katëshit) nuk i plotësonte kushtet për një kurim më cilësor dhe prandaj ishte zgjedhur Hani i Manastirit. Ishte një ndërtim shumë interesant i shekullit të XIX, edhe pse jo në nivelin arkitekturor të Hanit të Elbasanit. Kisha hyrë dhe më parë aty, por nuk e njihja me hollësi. E njoha mirë gjatë periudhës kur punova për të. Kliti kujdesej për restaurimin e tij dhe përshtatjen për Muze dhe unë vetëm me përshtatjen e tij për ekspozim dhe organizimin (kurimin) e të gjitha pavioneve.

Si e preka në krye, gjatë janarit të ftohtë dhe me shumë dëborë, punonim në një dhomë të ngushtë, që orientohej nga juglindja dhe që ngrohej shpejt nga një “por” të cilin e “ushqenim” mirë me dërraska dhe tallash nga të zdruktarisë së Ateliesë. Në zyrë me ne punonte një pjesë të mirë të kohës edhe miku im Ladi Katro, që kishte disa muaj që ishte enëruar teknik ndërtimi në Atelienë e Monumenteve të Kulturës. Ladi kishte patur një karrierë të gjatë në vepra të ndryshme industriale dhe civile në disa qytete të Shqipërisë dhe e njihte mirë ndërtimin. Puna në Atelie për të ishte një punë e lehtë, krahasuar me ura, tece, godina industriale dhe blloqe banesash që kishte pasur më parë në “kurriz”.

Ishim një “treshe”miqsh, që edhe pse me diferencë në moshë, kishim një lloj “kamaraderie”” të mirëfilltë. Nuk i imponoheshim njëri tjetrin dhe nuk patëm kurrë këmbime fjalësh të pamenduara.

Kliti ishte ai që binte më shumë në sy për shkak të paraqitjes prej arkitekti “sui generis” i veshur mirë, i gjatë dhe i pashëm dhe shpesh edhe me një çantë plus një aparat fotografik në krah. Kishte 5-6 vjet që drejtonte teknikisht Atelienë ndërsa drejtues i përgjithshëm ishte ing Maqo Papaargjiri.

Janari ishte një muaj i rëndësishëm për projektimin dhe restaurimin e Hanit të Manastirit. Për këtë të fundit ishte filluar të punohej në mjediset brenda, sepse jashtë ishte vështirë, por përparimi ishte jo i shpejtë se objekti ishte i madh dhe numuri i specialistëve të Ateliesë i kufizuar. Afati i hapjes së Ekspozitës ishte maji i vitit, por dukej që do e kishim të vështirë të arrinim në kohë në “finish”.

Që në javët e para pata menduar që Ekspozita të kishte natyrën e një muzeu klasik, me pavione njëri pas tjetrit në katin lart që do lejonin një rrjedhë lëvizjeje në drejtim të akrepave të sahatit, gjë që bëhej e mundur në sajë të dy shkallëve të Hanit. Në pjesën mbi hyrje, ku mjedisi ishte më i madh, mendonim të ishte një pavion i ekspozitave të përkohshme. Në katin përdhe lëvizja mendohej të bëhej përgjatë oborrit dhe dhomat të funksiononin pa lidhje me njëra tjetrën. Kjo për shkak se muratura ishte prej guri, por edhe pse kishte tre ndërprerje të mëdha, për shkak të të tre hyrjeve për në Han. Në oborrin e madh menduam të ngrinim një lloj platforme me muraturë guri, ku të ekspozohej jo vetëm teknika popullore e ndërtimit me gurë të gdhendur, por mbi atë platformë(60 cm e lartë) të ekspozoheshin edhe kapitele, kangjella e një portë metalike, objekte këto karakteristike të Korçës, të cilat nuknuk dëmtoheshin nën qiell të hapur. Sigurisht në rast të një kohe me shira dhe dëborë, katë përdhe nuk mund të vizitohej.

Mund të stërzgjatem me muajt e punës tek Ekspozita, por për të mos u ndarë nga Janari, dua të përmend një takim, që solli një ndryshim cilësor në eksponatet e ekspozitës dhe ndikoi edhe në karrierën e një artisti të ardhshëm të artit të qeramikës.

(vijon)

Shtojcë për shkrimin “Jemi pe Korçe - kemi kulturë!”

Po i bëj një shtojcë shkrimit rreth traditës kulturore të Korçës dhe bjerrjes së saj.

Në shkrimin (relativisht të gjatë) përmendej në përgjithësi dukuria e mburrjes se duke qënë prej Korçe duhet medoemos të jesh me kulturë, sikundër mund të mburren “karajfila” nga Shkodra se si shkodranë kanë medoemos humor, ose “panxharë” nga Vlora, se si vlonjatë patjetër janë edhe trima.

Shtojca lindi nga nevoja e domosdoshme për të patur mundësi për të shfrytëzuar arkivat e Bibliotekës së Korçës, për librin që kam në dorë. Për të qënë i sinqertë, përpjekjet e mija kanë qënë vetëm online sepse jetoj larg. Shumë biblioteka të vendeve të zhvilluara e ofrojnë një shërbim të tillë. Por e di që e vështirë do jetë edhe “in person”, sepse kujtoj që para 3 vjetësh Biblioteka e projektuar nga Piteja australian nuk kishte të tilla. Fondet e pasura të Bibliotekës (ato që nuk ishin vjedhur) kishin përfunduar në bodrumet e Prefekturës dhe nuk mund të përdoreshin. (Në atdhe përdorin shprehjen e bukur shqipe “nuk janë të aksesueshme.)

Edhe pse kisha këmbëngulur tek drejtoresha e asaj kohe, mikja ime Jorida Tollkuçi, të kisha mundësinë të shihja disa botime të vjetra si dhe periodikët e para luftës si “Gazeta e Korçës”, kjo gjë nuk ishte e mundshme. Biblioteka e Pites ka disa shkallë stërgjata që nuk të shpien gjëkundi, por nuk ka shkallë që mund të të zbresin në “ferrin e fondit të saj”!

Por jo për gjithshka e ka fajin Piteja, i cili aq di dhe aq ka bërë për projektimin e një biblioteke, që edhe pse e projektuar në shekullin e XXI është edhe më pak funksionale se ajo e Turtullit. (Për atë të Kolevicës as mund të bëhet fjalë, se ajo mund të ishte Bibliotekë edhe në Bon apo në Modena.)

Fajin si për shumë gjynahe të tjera, e shoh tek hemafroditja Niqka, që përdor prej vitit 2007 Korçën si çifligun e saj.

Kultura e një qyteti nuk mund të jetë as vetëm Festa e birrës, madje as vetëm MIK-u i Inva Mulës dhe as ndonjë “koloni piktorësh”. Këto janë veprimtari ndihmëse, që gjallërojnë jetën e një qyteti, por nuk janë baza e veprimtarisë kulturore që shpie në ngritjen e nivelit të fëmijëve dhe rinisë. Një prej bazave kryesore është libri dhe nxitja e dëshirës të fëmijëve për tu shkëputur nga “telefonat e squt” dhe videolojrat dhe për të lexuar. Por me një Bibliotekë “fake”, që i imponohet keq qëndrës së qytetit si ndërtesë, por nuk i “imponohet” si përmbajtje nuk mund të ketë lexues të rinj. Do mbetet vetëm njëvend për disa moshatarë të mij, që nuk kanë para të pijnë kafe në bare dhe e kalojnë paraditen në sallat e saj.

Gjithashtu me faj nuk mund të bëj drejtoreshën dhe punonjëset e Institucionit, sepse bëjnë ç’ështe e mundur për të pasur një lloj veprimtarie (shpesh këto konsistojnë në mësime kompjuterash nga ndonjë fondacion, që i paguan qera Bibliotekës për sallën.)

Rrjedha kulturore e qytetit nuk duhet në asnjë mënyrë t’ju lihet militantëve të pakulturuar. Edhe pse në rënie, Korça ka ende njerëz me mend dhe me horizont kulturor, që mund të bëjnë gjëra të mira, që nisin me librin dhe përfundojnë tek përpjekjet për të krijuar nisma për edukimin e fëmijëve me dëshirën për tu marrë me projektet e Inteligjencës Artificiale.

Po këtë nuk mund ta bëjë as militantja Përpaqe, as një “zhurmuese” socialiste, as një farmaciste e ekzaltuar dhe as një i diplomuar në zgrip të jetës , që dikur shiste imonikë.

Ndaj dhe nuk më habit që personazhi i vitit 2025 për Korçën ishte gazetari Shkembi.

Unë, poeti i dështuar

Më erdhit të qeshja teksa lexoja një email të vitit 2023, drejtuar avokatit tim, që së fundmi ka hapur zyrë në Lion. Po e ve më poshtë tekstin thuajse të plotë, me një korrigjim të vogël.

“...E thame qe (cazzatura) me i madh i imi per kete vit dhe ndoshta edhe per ata qe vijne ishte botimi i librit me poezi. E kuptova qe nuk ka me interes per keto lloj librash dhe mbase te thashe, qe ne Korce, ne nje librari ne Pazari as ma pranuan.

Me e cuditshme eshte, qe edhe atyre qe ju dhashe nga nje, qofte ne Tirane apo Korce nuk e kane marre mundimin ta lexojne. E them se deri me sot askush nuk me ka derguar asnje fjale (qofte edhe rrene) per librin.

Sigurisht kjo nuk duhet te me shkurajoje per krijimtarine e se ardhmes, se shume vlera te artit boteror (degjo by... tralala) jane zbuluar pas vdekjes se autoreve. Por pak frena per (cazzature) te tjera do kem...”

Nuk kërkova të gjeja gjegjen e avokatit, por edhe ai ma merr mendja se do ishte i kësaj linje se e kishim diskutuar në telefon më parë.

Ajo për të cilën po shkruaj nuk është as cilësia e poezive të mija, as ç’interesimi i lexuesve shqiptarë. Poezia lexohej pak në Europë qysh prej viteve të pasluftës së dytë botërore dhe vendin e saj në vendet si Franca, Italia, Anglia dhe Gjermania e kishte zënë romani. Sot librat më të lexuara në Europë nuk janë as romanet, por letërsia fantastiko-shkencore.

Poezia lexohej më shumë në vendet e Europës Lindore dhe unë nuk di t’i spjegoj arsyet. Poetët në vendet socialiste ishin shumë të vlerësuar. (Ndoshta dhe i ftonin edhe në darkat përkujtimore të ngjarjeve të luftës.) Tek ne më të nderuarit mes shkrimtarëve ishin tre poetët: Kadare, Agolli dhe Arapi. Dy të parët shkruan njëkohësisht edhe prozë, madje Ismaili vite më vonë u mundua të shkëputej plotësisht nga e kaluara e tij si poet.

Ajo që dua të them është vështrimi përçmues ndaj atyre që nuk duhet të shkruajnë poezi sipas opinionit të përgjithshëm shoqëror.( Po çne, nga na nisi ky të shkruajë poezi!) Ma ka përshkruar dikur bukur miku im, mjeku Dhimitraq Papando, që ka botuar disa përmbledhje me poezi pas ndryshimit të sistemit politioko-shoqëror në Shqipëri. E kam ndjerë edhe unë në vështrimet e shumë njerëzve, kur ju kam dhuruar ndonjë nga librat e mij me poezi. Madje një miku im, i përdrodhi dukshëm buzët pas shpinës sime.

Të shkruarit poezi (për ata që nuk e kanë provuar ndonjëherë) nuk vjen nga jashtë, sepse lexon dhe mendon se edhe ti mund të shkruash vargje. Eshtë një thirrje e brendëshme, e mendimeve të renditura disi në mënyrë të pazakontë, që herë rimojnë dhe herë jo, por kanë një ngarkesë figurative të ndryshme nga mendimet e përditshme. Eshtë një lloj melodije, që të lind në mendje, por ti nuk zotëron notat muzikore për ta hedhur në partiturë, por veç vendos rrokjet në një renditje tingëlluese. Për amatorët si unë, kjo nuk ka të bëjë as me studimet dhe as me njohjen e thellë të teknikave poetike. Rrjedh natyrshëm në disa periudha të caktuara të jetës dhe unë kam “marrëzinë” t’i bëj publike edhe pse kjo më bën vulnerabël.

E di që të njohurit (por edhe të tjerë) mund të tallen e qeshin me vargjet e mija, por nuk më bëhet vonë, sepse shkruaj vargje jo se dua , por se më vijnë.

A janë të qëlluara?

Këtë nuk e di sepse në Shqipëri nuk ka kritikë objektive. Po t’ja jap një të njohuri të shkruajë diçka rreth tyre, me siguri që do i ngrerë në qiell, si ndodh në rrjetet sociale me “respekte” që ju drejtohen autorëve të vjershave bajate e që janë jo të pakta.

Unë nuk kam nevojë as për “respekte” dhe as të më thonë “poet i dështuar”, se këtë të fundit deri diku e di vetë. Por më pëlqen që njerëzit të lexojnë më shumë poezi, përfshirë këtu edhe të mijat, se kur nuk janë “skarco” të lartësojnë shpirtin.

Nuk më ndahet Muzeu i Artit Mesjetar

Ndonëse nuk e kam harruar historinë e errët të Muzeut Mesjetar, ose MAM si e kanë quajtur kulturistët dhe vendorët e Rilindjes, ka kohë që nuk e kam prekur në shkrimet e mija. Gjatë vizitave në Korçë, edhe pse kam kaluar pranë qëllimisht, nuk kam guxuar të hyj. E kam menduar se do isha skandalizuar nga mbivendosjet e ikonave që kam parë në disa foto dhe video të Muzeut me më shumë vlera në Shqipëri.

Më detyroi të shkruaja sonte, një telefonatë e shkrimtarit Kristaq Balli, i cili ka punuar një kohë të gjatë si inxhinier kimist në Muze. Shkrimtarin me origjinë nga Dardha nuk e kam njohur nga afër, se edhe natyrën e ka të heshtur, por kam pasur konsideratë kryesisht se babai e quante djalë të mirë dhe ishte ai që mbajti fjalën e përcjelljes së Andon Marës. (Fjala ishte shkruar nga poeti Vangjush Ziko, mik i babait, por ndoshta nga emocionet ose për të mos rënë në sy të autoriteteve, Vangjushi zgjodhi t’ja linte Kristaqit. Ishte akoma Diktaturë dhe vetvrasja quhej e dënueshme nga Partia.)

Kristaqi hapi historinë e Muzeut, dhe unë pa kuptuar mirë se cili ishte qëllimii tij final, i spjegova gjithë historinë korruptive të projektimit dhe ndërtimit. Këtë e kisha bërë të njohur qysh në vitin 2009 në një media qëndrore (ndoshta gazeta “Tema”) me një shkrim të titulluar “Një histori bizantine me Muzeun e Artit Mesjetar”. Në shkrim fshikulloja kryesisht siguruesin e fondeve nga Greqia, njëfarë Andrea Miço dhe firmën ndërtuese të lidhur me ministrin e atëhershëm Oketa. Edhe pse e kuptoja se Niko Peleshi ishte një nga autorët e “çorbës” u mundova të mos e godisja direkt, sepse nuk doja të prishja përfundimisht marëdhëniet me të. Sigurisht Nikoja e kishte marrë mesazhin, por ruajti maskën e dikujt dashamirës ndaj meje dhe herë herë kërkonte këshilla për ndërtimet në Korçë.

Kur ishte botuar artikulli objekti kishte mbetur në vend sepse i ishin mbaruar fondet. Kërkush nuk hetoi mbi atë aferë, as Kontrolli i Shtetit dhe as Prokuroria. As gazetarë të qendrës apo të qytetit nuk u morrën me atë punë. Ndjenja keqardhje që punonjësit e Muzeut (përfshi Kristaqin) heshtnin, por i justifikoja me mbajtjen e vendit të punës sepse nuk ishte e pamundur që qeveritarët vendorë të hakmerreshin dhe t’i hiqnin nga puna.

Objekti mbeti “varr zbuluar” edhe 5 vite të tjera dhe pas transferimit të Peleshit si zv,kryeministër në Tiranë u gjet zgjidhja për fondet dhe projekti i adaptimit mbi strukturën ekzistuese i kaloi si shumë projekte të tjera australianit të famshëm Pite,

Piteja i dha dum, madje aplikoi edhe në një nga konkurset e shumta të kota në botë për “Vepra më e mirë e vitit” dhe hyri në 100 ose 200 të nominuarit. Përurimi u shit si supersukses i Rilindjes nga vetë Edvini i Gjatë- Mbret i shqiptarëve.

Edhe pas kësaj nuk heshta edhe pse nuk e njihja me hollësi projektin, por kisha shumë rezerva për trajtimin arkitektonik të eksterierit. Disa shkrime janë në këtë blog dhe ndonjë syresh duhet të jetë botuar në Shqipëri.

Kristaqi ka vite në pension (ai e mbylli karrierën e tij në Muzeu në fjalë) por ka ende dhimbjen e projektit të keq, të pamjaftueshëm dhe që nuk plotëson standartet ndërkombëtare. Ndaj me shpresën që të bëhet një Muze dinjitoz, po gërmon në historinë “palavi” të projektim-zabatimit dhe kërkon origjinën e aferës. Këtu ai përmend shumë shkelje ligjore, përfshi edhe angazhimin tim në një projekt që duhej iniciuar nga Qeveria dhe jo nga pushteti lokal.

I rispjegova historinë e projektit të nisur në Greqi, cilësinë e dobët të tij, dhe përfshirjen time si një dinakëri e Nikos për të marrë lejen e ndërtimit. Pasi leja ishte miratuar asgjë nga projekti im nuk u zbatua por u zbatua projekti grek.

Inxhinieri kimist i Muzeut vazhdoi të theshte se edhe projekti im ishte i papërshtatshëm dhe unë nuk duhet ta kisha nisur pa u konsultuar me punonjësit e Muzeut dhe atë vetë.

Nuk pata qetësinë t’i thoja “Je uon!”, por me damarin tim të Marave i thirra që dikush që ka heshtur gjithë kohën nuk mund të më bëjë mua fajtor për një faj që nuk e kam. Më pas, në mënyrë tepër ballkanike e mbylla telefonin se në ekran tregohej se kishin kaluar 45 minuta të bisedës.

Nuk di moshën e saktë të shkrimtarit, por duhet të jetë 9-10 vjet më i madh se unë dhe duhet të isha treguar më i duruar, por edhe unë kisha egoizmin e dikujt që ka frikë se i ngrihet shumë tensioni dhe pastaj e godet.

Ndaj zgjodha violencën verbale!

Për shkak të Muzeut të Artit Mesjetar!

 

Kush e solli Di Lanan në PS?

Në një diskutim të ashpër, plot argumenta pro, kundër dhe asnjëanëse, unë dhe dy miq të mij, donim t’i nxirrnim fundin, një ngjarje shumë të rëndësishme për jetën e trevave tona dhe që është:

Kush e solli Nicolo Di Lanan në PS. (Për ata që “nuk din me i dhon italishtes”, Nicolo Di Lana nuk është tjetër veçse Kryetari i Kuvendit të Shqipërisë- Niko Peleshi.)

Këtu do hidhet sërish avokati im, nga zyra e tij në Lion, duke thënë se ëse humbas kohën time të vyer me çështje të 20 e kusur viteve më parë dhe që nuk kanë asnjë rëndësi për mua, por unë do i përgjigjem se kohë kam me bollëk dhe diskutimi me dy miqtë e mij nuk ishte aspak i provokuar apo i qëllimtë.

Pa hyrë në hollësi se si nisi diskutimi unë po paraqes menjëherë pozicionet e tre diskutuesve:

- Unë mbroja variantin se Di Lanan tek PS e solli një biznesmen i rëndësishëm në qytet për të balancuar raportet intelektuale PS me PD, të cilat deri në atë kohë anonin nga PD-ja. Për shembull PS-ja kishte një kryetar të ardhur nga fshati me profesion ndoshta “agranom”, që nuk mund t’i përgjigjej kërkesave të sofistikuara të elektoratit ish-punist. Nga ana tjetër PD-ja kishte në krye dy “agranomë“, që jepnin edhe mësim në Universitet. Po ashtu udhëheqësi PS-ist ekzistues nuk mund të ishte në pararojë të programit të ardhshëm të Rilindjes Urbane, që po përgatitej në Qëndër të Tironës.

- Miku im nr 1 këmbëngulte që nga PD, Di Lanan e importoi Ben Blushi, i cili i trembej rivalitetit me Peleshin në betejën e ardhme për zgjedhjet parlamentare, që mund t’i rrezikonte vendin e deputetit dhe karrierën e ardhme si ministër, ku në të ardhmen mund të bënte “noji lek”.

- Në kundërshtim me ne të dy, mikja ime nr 2, parashtronte tezën që ishte PS-ja që shkoi tek Di Lana dhe jo Di Lana tek PS-ja. Ajo mbronte me zjarr dhe fakte, që kishte ndodhur dukuria e njohur që në Mesjetë“ nuk shkon Muhameti në mali, por mali tek Muhameti”. Ajo rrjeshtonte potencialin intelektual të Nikos, gjuhët e huaja që zotëronte, mes të cilave edhe disa dialekte romishte, si dhe emigracionin e shkurtër në Gjermani, ku mendohej se ai kishte qënë shumë pranë rretheve të rëndësishëm të CDU.

Për shkak të qëndrimit në pozita të palëkundura të treshes, edhe mungesën e njohur të tolerancës sime në dialogje dhe trilogje, diskutimi vazhdoi për orë të tëra dhe nuk mundëm të arrinim në një përfundim. Gjithashtu situatat e ndërlikuara në Tiranë, me çështjen Ballukja, AKSH-i dhe Bordi i Paqes, nuk na krijonin mundësinë që të shkëputnim Kryetarin e Kuvendit për një bisedë 30 sekondëshe që t’i përgjigjej pa ekuivoke pyetjes:

- Ore Nikshi kush të morri ty nga PD e të solli në PS?

Ndaj pa u tundur nga istikamet ne vazhduam të hamendësonim (ashtu si tek “Kush e solli Doruntinën?” e Kadaresë) se ç’kishte ndodhur dhe kush ishte fajtori.

Dhe po si tek Kadareja thamë se përgjigja më e qartë dhe njëkohësisht më e turbullt, sa shteruese dhe aq hipoteza ndjellëse ishte se – Di Lanan në PS e solli Besa!

Jo Besa, ndonjë femër socialiste në qendër apo bazë, por Besa e shqiptarit, kjo cilësi gati hyjnore dhe për të cilën ne veçohemi mes gjithë kombeve.

Ishte Besa që Di Lana i kishte dhënë dikur Shqipërisë, se do e nxirrte nga terri komunist dhe pasi të përpiqej të rivendoste Monarkinë, të hidhej në krahun euro-socialist, si intelektual i klasit të parë dhe proeuropian me vizion.

Fati i mirë i Korçës, Shqipërisë dhe Ballkanit Perëndimor e solli që mekanizmi nëndergjësoro-kolektiv i Besës ta plotësonte premtimin e dhënë Shqipërisë në një natë me yje gushti, kur pas kthimit nga Gjermania, Peleshi shkeli tokën shqiptare dhe nisi veprimtarinë e luajtjes së pronave të paluajtshme.

Më tej vjen Historia!

Shërim të shpejtë i dashur Tomi!

Për Tomi Kondakçiun kam shkruar vite më parë, por edhe pse miq, nuk flisnim në telefon. Të dy nuk ishim as pjesë e mediave sociale, ndaj vonë e pata mësuar që kishte kaluar një inshemi ose hemoragji cerbrale, që pavarësisht emrit, lenë të njëjtat pasoja tek i sëmuri. U trondita, si kushdo që mëson diçka jo të mirë për një bashkëmoshatar, të cilin e vlerëson.

Tek Tomi kam vlerësuar talentin, modestinë, vuajtjen, qytetarinë, sinqeritetin dhe mbi të gjitha shpirtin e madh të dikujt që nuk ankohet as për xhelatët. Pinim të dy kafenë më 5 të mëngjesit, në lokalin e parë që hapej në Korçë, gjatë vizitave të mija në vendlindje. Tomi e shoqëronte edhe me një konjak, si kujtim ndoshta të kohëve të rinisë, kur të gjithë hidhnim nga një gotë para se të fillonim punë. Pastaj flisnim për muzikën dhe për të kaluarën kulturore të Korçës. Druhesha ta pyesja për burgun, se mos e lëndoja, por ato vite të gjata të tij atje, më silleshin gjithnjë në mendje. Ndoshta kam shkruar që kisha një lloj ndjenje disi absurde fajësije, që kur Tomin e kishin arrestuar dhe ne kishim shkuar në Universitet.

Po nuk jam vetëm unë, në një lloj borxhi moral ndaj Tomi Kondakçiut. Eshtë e gjithë Korça dhe veçanërisht ata që e patën dënuar dhe të tjerët që nuk bënë aspak për t’i rikthyer diçka nga ajo që i kishin marrë.

Duke qeshur disi hidhur, ndërsa ngrihej nga tavolina për të shkuar në punë, më theshte: “Ja dhe pojaku i Sevastisë duhet të shkojë të ndezë kaldajën!” Dikush që me talentin dhe njohuritë për artin që kishte duhet të ishte të paktën një drejtues kulture në Bashkinë e Korçës. Por dukej që bijtë e atyre që e kishin dënuar, tashmë në partitë e të dy krahëve, nuk kishin nevojë për një të talentuar të ndershëm dhe jo konformist ndaj e kishi lënë të punonte si punëtor i thjeshtë në Spital, ose më vonë si roje shkolle.

Të vjen të klithësh me sa ke në kokë, kur mendon se si është trajtuar një muzikant dhe këngëtar, që në moshën 19 vjeçare u dënua rëndë për Tradhëti ndaj Atdheut.

Me bashkëmoshatarin tim, u mblodhëm disa herë të këndonim, sikundër kishim kënduar edhe kur ishim në shkollë të mesme edhe pse unë isha në gjimnaz dhe Tomi tek Ndërtimi. Kishte patur gjithnjë aftësinë për të kënduar ëmbël dhe shtruar me zërin melodioz të një baritoni. Dhe këndonte gjatë dhe këngë me cilësi. Nuk do e quaja kurrë këngëtar të serenatave, por më tepër një këngëtar i pop dhe i soft rock. Dinte të kalonte në repertorin e tij të pasur nga Gjebrea tek Tom Xhonsi dhe nga Celentano tek Leo Kohen. Dhe shumë e shumë këngë me vlera të vendeve perëndimore, si dhe greke e shqiptare.

Në foton më sipër, jemi në një mbrëmje të bukur në restorant “Liceu”. Ishte rastësi, që Tomi pas punës në një lokal tjetër, u kthye bashkë me Miran, në restorantin ku unë po darkoja me miqtë e mij Eva dhe Ferdi Kosti. Dy djem të tjerë luanin në kitarë dhe këndonin. Pastaj e mori kitarën mjeshtri dhe gjithshka ishte më e bukur, më emocionuese. U bashkova dhe unë me muzikantët për të përjetuar ndjenjat e forta të interpretimit me dikë që është këngëtar i vërtetë. Nuk kujtoj se ç’kënduam. Por ishte bukur. Dhe jo thjesht nga alkoli që kishim pirë. Dehja ishte nga kitara dhe zëri i ëmbël i Tomi Kondakçiut.

Sot, këngëtari më i mirë i brezit tim (këtë e them me bindje të plotë duke shkuar në mendje shumë këngëtarë korçarë) po kalon ditë të vështira. Sëmundja nuk është e lehtë dhe ai nuk është më i ri edhe pse shpirtin e ka prej 19 vjeçari.

Unë nuk di ç’të bëj më shumë për të veçse të shkruaj dy fjalë inkurajimi. Këtë duhet ta bëjmë të gjithë. I detyrohemi Tomit për orët e bukura që na ka dhuruar dhe për vitet e gjata që ka vuajtur.

I detyrohet Korça!

Shërim të shpejtë i dashur Tomi!