Un’ jam e shkrimtarit llulla;
Duket kur kundron çehren time
Etiopiane apo Kafrine,
Që ai nuk më heq nga buza.
Kur trishtimi e ka mbuluar
Tymos si një oxhak furre,
Ku stiset tava e preferuar
Për bujkun që tokën ka lëruar.
Mendjen ja ngalas dhe ja përkund
Në një rrjetë tundëse, të kaltër,
Prushin e djeg si në një vatër
Dhe shtroj një ngushëllim pa fund,
Që i bën t’i ngrohet zemra
Dhe i shëron të shpirtit brenga.
Bile edhe 100 vjet më parë, si mund t’i quaje të Majta
Partitë Komuniste, të cilat mbështesnin Bolshevikët, që në praktikën bazë të
tyre kishin kufizimin e lirive dhe të të drejtave të njeriu? Liritë dhe të
drejtat e Njeriut ishin në parimet kryesore të filozofisë majtiste në fillimet
e saj. Si e cilësonte në vitin 1934, filozofi marksist Kautsky “një Marksizëm që sundon me metodat e
Inkuizicionit Spanjoll,i kultivuar tek njerëzit me shpatë dhe me zjarr, me
rituale teatrale, si puna e balsamimit të Leninit; një Marksizëm i reduktuar jo
në një fe shtetërore, por më keq në një besim mesjetar oriental. Një Marksizëm
i tillë mund të quhet vetëm një fanatizëm indoktrinues.” Ndaj problemi
ideologjive dhe i krahëve politikë, në kohën e sotme është akoma më i përzjerë,
më i koklavitur dhe më dizorientues. Dhe shpesh njerëzit bëjnë pyetje të
llojit: Si ka mundësi , që ka miliarderë të së Majtës? Pse punëtorët votojnë për
Mari Le Pen? A është vërtet Kina
komuniste? Pse Bernie Sanders ka votuar pro ligjeve për të drejtën për të
mbajtur armë? E qindra të tjera si këto.
Në Demokracitë e sotme të zhvilluara (dhe jo vetëm në to) nuk
ka më parti të fuqishme, të cilat i përkasin një ideologjie të kristalizuar
ndaj aq më pak mund të ketë njerëz të së Majtës e të së Djathtës. Ata që rrahin
gjoksin se i përkasin një rryme të përcaktuar qartë, ose e bëjnë për demagogji,
ose nga që duan t’ju qëndrojnë besnikë grupimeve politike që kanë ndjekur në
rini, ose nga që kanë kuptuar shumë pak nga bota që na rrethon, ose se nuk
jetojnë dot pa patur kundërshtarë dhe armiq. Dhe e kam fjalën për njerëzit e
interesuar rreth politikës në Amerikën Veriore dhe Europën Perëndimore. Nëse
flasim për Europën Lindore, ku sundojnë kleptokratët, as që mund të bëhet fjalë
për Parti të Majta dhe të Djathta. Në ato vende, kur flitet se “mos e marrin
këta të Majtët!”, përkthehet mos e marrë kjo banda në të cilën nuk kemi njeri
të na ndihmojë dhe jo se mund të ndryshohen politikat sociale, ato ekonomike
apo ligje të caktuara.
Kur shkruaj rreth rrezikut të fashizmit e bëj jo se kam
bindje të majta, ashtu sikundër kur denoncoj krimet e komunizmit në Shqipëri
nuk e bëj se jam një i djathtë i bindur. Unë besoj se fashizmi ashtu si
komunizmi në pushtet kanë qënë dhe janë dy sisteme shumë të ngjashëm edhe pse në
armiqësi me njëri tjetrin. (Nuk e kishin të vështirë edhe të bënin aleanca si
psh pakti Molotov-Ribentrop). Shembull domethënës është Kina e sotme, që e quan
veten komuniste dhe është një shtet me aspirata tërësisht fashiste.
Gjithashtu besoj se mbajtja e grupimeve të tilla politike, që
shtiren se i përkasin të Majtës apo të Djathtës vetëm se helmon jetën shoqërore
dhe i ve njerëzit në një kundërshtim të vazhdueshëm (edhe pse ndoshta jo të
dhunshëm) me njëri tjetrin. Ndarja në Ne dhe në Ata është në rrënjët e
konflikteve të sotme midis grupimeve shoqërore, etnive dhe grupeve të interesit.
Mund ta pranoj se jam pjesërisht “i Majtë“ në se flasim për
të qënit kozmopolit, gjë që shprehet bukur nga Xhejms Xhojs: “Nuk kam për t’i shërbyer më diçkaje në të
cilën nuk besoj, le të quhet vendi im, atdheu im apo kisha ime; dhe do mundohem
ta shpreh veten qoftë nëpërmjet artit apo të jetuarit në mënyrën më të plotë
dhe më të lirë që do mundem,…”
Po nëse “të Djathtë“ më bën bindja se në shoqërinë e sotme
njerëzore Besimi Fetar është i domosdoshëm unë e pranoj që jam i Djathtë. Dhe
po aq e domosdoshme është jo vetëm e drejta e gjithkujt të praktikojë fenë e
tij, por sidomos i domosdoshëm është ndalimi i sulmeve ndaj feve të tjera qoftë
i veshur me petkun e modernizmit apo atë të luftës ndaj terrorizmit.
Ka diçka tjetër në të cilën besoj thellësisht dhe që
gjithmonë kam menduar se duhet të ishte kauzë e të Djathtës konservatore, por për
fat të keq nuk është. Mbrojtja dhe konservimi i Mjedisit për një të ardhme më të
mirë të brezave që vijnë. Ka edhe shumë bindje të tjera duke nisur me
zvogëlimin e rolit të shtetit, martesës së homoseksualëve, uljen e taksave,
shkatërrimin e armëve nukleare, të drejtën e abortit, e dhjetra të tjera më ose
më pak të rëndësishme, që më degdisin herë djathtas dhe herë majtas. Dhe jo se
jam i paqëndrueshëm në bindjet e mija, por se shumica e njerëzve janë dhe duhet
të jenë të tillë. Të çliruar nga dogmat dhe ideologjitë. Të prirur për të
mësuar më shumë dhe për të ndryshuar bindjet e gabuara. Të vendosur në bindjen
se askush nuk ka monopolin e të Vërtetës dhe të së Drejtës.
Im atë më quante “gauche”. Jo se shihte prijet e mija të
majta, por se jam tmerrësisht jo i ndorshëm.
Më paradoksalja
rreth rritjes së pabarazisë është se sa e panevojshme dhe shkatërruese është për
ne. Nëse ndryshojmë pak politikat si bëri Rusvelti gjatë Krizës së Madhe, pra të
ndihmojmë 99% të popullsisë dhe parandalojmë revolucionarët dhe ata me cfurqe,
kjo do jetë zgjidhja ideale për ne. Jo vetëm që do mbijetojmë, po me siguri
edhe do pasurohemi më shumë.
Shëmbull për ne të pasurit duhet të jetë Henri Ford, që
kuptoi se punëtorët e tij në Detroit nuk ishin të vlefshëm për të se mund t’i
shfrytëzonte duke i paguar pak, por ishin edhe blerës potencialë. Ndaj
llogariti se nëse ju rriste rrogat në 5$ në ditë (pagesë jashtëzakonisht e
lartë për kohën), punëtorët do ishin në gjendje të blinin automjetet që
prodhonte.
Ide gjeniale. Propozimi im është : Le ta bëjmë edhe tani.
Duhet të bëjmë diçka. Këto politikat idiote “po të pasurohemi ne shumë edhe
fukarenjtë do përfitojnë“ po shkatërrojnë bazën time të konsumatorëve. Edhe
tuajën.
Ja pse vendosa të braktisja botën e izoluar të super të
pasurit dhe të angazhohesha në politikë. Jo në garë për ndonjë post publik dhe
as si donator i fuqishëm. Unë dua të ndikoj me ide në ndryshimin e diskorsit publik
duke i dhënë përparësi idesë, të cilën së bashku me Erik Liu, e quajmë ekonomia që nis nga klasa e mesme. I
kundërvihet politikave ekonomike që kanë mbizotëruar deri tani dhe që kanë
shkatërruar jo vetëm klasën e mesme amerikane , por edhe ekonominë në përgjithësi.
Ekonomia që nis nga klasa e mesme
(middle-out economics) hedh poshtë idenë e vjetër se ekomomia është një sistem
mekanik efiçient dhe i përqaset idesë që
ekonomia është një sistem kompleks si një ekosistem njerëzish realë të ndërvarur.
Ja përse ligji themelor i kapitalizmit duhet të jetë: Nëse
punëtorët kanë më shumë para, bizneset kanë më shumë blerës. Pikërisht kjo përcakton
që vendet e punës krijohen nga klasa e mesme dhe jo nga ne biznesmenët e pasur.
Që do të thotë se një klasë e mesme në lulëzim është shkaku i begatisë
amerikane dhe jo pasojë e tij. Eshtë kjo klasë që krijon të pasurit dhe jo e
kundërta.
Më 2013, Bloomberg
botoi një artikullin tim me titull “Cështja e kapitalistit për ngritjen e pagës
minimale në 15$/orë“. Revista Forbes
e etiketoi “Propozimi thuajse i çmendur I Nik Hanauer”. Por pas disa javësh,
miku im David Rolf, organizator i Service Employees
International Union, ngriti në grevë të përgjithshme punonjësit e fast-food
me kërkesën për pagë 15$/orë. Një vit më vonë në qytetin e Seattle u miratua
paga minimale 15$. Si ka mundësi do thoni ju?
Sepse kemi diçka që nuk shkon. Gjatë tre dhjetvjeçarëve të
fundit, bonuset për CEO-të(administratorët e përgjithshëm - sh.p.) u rritën 127 herë më shumë se ato
për puntorët. Prej vitit 1950, raporti i rrogave CEO-punëtor është rritur 10
herë. Të parët në atë kohë merrnin një rrogë 30 fishin e mesatares të punonjësve
të kompanisë ndërsa tani futin në xhep një rrogë 500 fish të mesatares. Dhe nuk
ka bërë vaki që ndonjë kompani të shkurtojë drejtuesit, të automatizojë punën e
tyre apo ta transferojë në Kinë. Në të kundërt ne sot kemi kudo më shumë CEO
dhe zyrtarë të tjerë të lartë. E njëjta gjë për punonjësit e financës dhe të
teknologjisë. Edhe pse rrogat e tyre janë shumëfishi i mesatares, nuk e di se
pse na duhen gjithnjë e më shumë të tillë.
Ne të pasurit e biznesit duam që klientët t’i kemi të pasur,
kurse punëtorët e varfër. Që kur ka dalë kapitalizmi, kapitalistët kanë thënë të
njëjtën gjë rreth rritjes së rrogave. 75 vjetët e fundit kemi dëgjuar ankesa
nga bizneset e mëdha kur u vendos ligji për pagën minimale, kur u ligjërua e
drejta e grave për pagë të barabartë me burrat, kur u miratuan ligjet për
ndalimin shfrytëzimit të punës së fëmijëve. Gjithnjë i njëjti refren: Do
falimentojmë të tërë! Më duhet ta mbyll biznesin! Duhet t’i pushoj të tërë! Në
fakt asngjë nga këto nuk ka ndodhur. Të dhënat tregojnë se kur punëtorët
trajtohen më mirë, bizneset fitojnë më shumë. Ata që e mohojnë e kanë komplet
gabim.
Shumica juaj mendon se rroga minimale prej 15$ dollarësh në
Seattle është një devijim i marrë nga politikat racionale, një rrezik i madh për
ekonominë. Por në Seattle rroga minimale
ishte 9.32$, 30% më e lartë se ajo federale dhe nuk e kishte dëmtuar ekonominë.
Në të kundërt, dy qytetet ku bizneset e vogla kanë rritjen më të madhe janë San
Françisko dhe Seattle. Dy qyetet ku rroga minimale është më e lartë se kudo në
Amerikë. Qyteti me rritjen më të shpejt mes qyteteve të mëdha - përsëri
Seattle. 15$ në orë nuk është për ne diçka e paprovuar më parë. Thjesht është
një theksim i strategjisë që e ka bërë qytetin tonë “t’ja u lagë“ qyteteve
tuaj.
Eshtë krejt e llogjikshme po ta mendosh. Nëse një punëtor
paguhet me 7.25$/orë, që është paga minimale në Amerikë, sa prej rrogës së tij
do shkojë në arkat e bizneseve të vogla? Thuajse hiç. Do paguajë qeranë, do
shkojë të blejë ushqimet e domosdoshme në Safeway
dhe do blerë abonenë e urbanit. Nuk do shkojë restoranteve, nuk do blerë veshje
të reja dhe as lule për Ditën e Nënës.
A po e thjeshtëzoj si tepër këtë çështje? Vërtet që po e bëj.
A janë të shumtë faktorët që përcaktojnë dinamikën e punësimit? Përgjigja ime është-
Po. Veç mos më thoni se nëse do rrisim pagat e ulta, papunësia do shkojë në
qiell dhe ekonomia do shkatërrohet. Nuk ka pikën e llogjikës. Pjesa më
mashtruese e teorisë ekonomike të “përfitimit të të varfërve nga pasurimi i të
pasurve” nuk është ajo që ekonomia rritet kur të pasurit pasurohen më shumë. Eshtë
ajo, që ekonomia dëmtohet nëse të varfërit “pasurohen”.
Shumë prej jush mendojnë që të detyrosh të paguajnë punëtorët
më shumë nuk është e drejtë, ose përbën një ndërhyrje brutale të shtetit në
biznesin privat. Për ju do ishte më mirë të ndiqeshin shembujt e mirë të
kompanive Costco ose GAP. Ose më mirë akoma të lesh tregun të
vendosë nivelin e rrogave. Por duhet të kuptojmë, se kur pronarët e Wal-Mart dhe McDonalds, që janë shëmbulli më i keq, thonë se i paguajnë punonjësit
pranë nivelit të pagës minimale të përcaktuar nga ligji, është njëlloj si të
thonë që po mos ishte ligji do i paguanin edhe më pak. (Për fat të mirë të dy
kompanitë së fundmi kanë deklaruar që nuk do kundërshtojnë ngritjen e pagës
minimale). Por në çdo grup të gjërë, ka njerëz që asnjëherë nuk bëjnë atë që është
e drejtë. Ndaj duhet që ekonomia të jetë në rregull dhe efektive, të ketë
rregulla si të qarkullimit rrugor me kufizim të shpejtësive dhe shënja “stop”. Wal-Mart është kompania me më shumë
punonjës në Amerikë (1.4 milion) dhe me një fitim mbi 25 miliard $ pa zbritur
taksat. Po pse punonjësit e Wal-Mart
përbëjnë numurin më të madh të Medicaid (sigurimi
shëndetsor shtetëror-sh.p.) në shumë
shtete? Le të themi se Wal-Mart do ju
shtojë 10 mijë dollarë në vit, sejcilit prej 1 milion punonjësve që kanë pagat
më të ulta, do i ngrerë mbi nivelin e varfërisë dhe do i ketë klientë të rregullt
të vetë Wal-Mart-it. Do ju kursejë
edhe taksapaguesve pullat për ushqim, Medicaid
dhe subvencionimin e qerave dhe në të njëjtën kohë do i mbeten 15 miliard
dollarë fitim. Wal-Mart nuk ka për ta
bërë(dhe nuk duhet ta bëjë) këtë vullnetarisht po mos e bëjnë edhe kompanitë
konkurente. Nëse duam të kemi një ekonomi të mirë për të gjithë, duhet t’i
detyrojmë të gjithë me ligj të paguajnë paga për një standart jetese normal dhe
jo t’ja u kërkojmë me mirësjellje.
Ne të pasurit kemi krijuar bindjen që kur shkollohemi si dhe
nga trajtimi që na bën shoqëria, se jemi ne që krijojmë vende pune. Thjesht është
e pavërtetë. Asnjëherë nuk ka pasur dhe nuk do ketë një numur të tillë super të
pasurish që mund të gjenerojë një ekonomi të fuqishme. Unë fitoj 1 mijë fishin
e pagës mesatare të një amerikani, por nuk ble 1000 herë më shumë gjëra. Gjatë viteve
të fundit si familje kemi blerë 3 makina dhe jo 3 mijë. Si të gjithë burrat unë
ble disa bluza dhe disa këmishë në vit. Mund të ble njëmijë po përse do më
duhen? Kështu që shumë prej fitimeve i ve në bankë në llogarinë e kursimeve,
para që nuk i sjellin ndonjë dobi ekonomisë së
vendit.
Kështu që harrojini ato dënglat se Amerika është kaq e
fuqishme se ka njerëz si ju, si unë dhe si Stiv Xhobs. Ju e dini të vërtetën
edhe pse nuk ju vjen mirë ta pranoni: Po të kishim lindur në Somali apo në
Kongo, ne të tërë do ishim ca zbatharakë që shisnim fruta ndanë rrugës. Jo se në
Somali dhe në Kongo nuk ka biznesmenë të zotë. Thjesht më të mirët e tyre
shesin rrugëve se aq mund të blenë blerësit.
Pse mos bëjmë një lloj Marëveshje të Re (New Deal e
presidentit Rusvelt e vitit 1933, që nxorri Amerikën nga Kriza e Madhe – sh.p.)e pëlqyeshme për të Majtën e të
Djathtën, për Libertarianët dhe Liberalët? Në fillim do ju kërkoja miqve tim
Republikanë të shikojnë më realisht zvogëlimin e shtetit. Ju them që kini
plotësisht të drejtë se qeveria federale është vërtet e fryrë. Por që ta
zvogëlosh në mënyrë të ndjeshme, kështu si janë sot problemet, nuk mund ta bësh
dot. Regani dhe Bushët kishin mundësi ta bënin dhe dështuan.
Republikanët dhe Demokratët në Kongres nuk mund ta zvogëlojnë
thjesht se kanë dëshirë ta bëjnë. Nëse vërtet do të shkurtosh programet dhe
institucionet qeveritare duhet të kthehesh në parimet bazë ekonomike: Të zvogëlosh
kërkesat për to. Po qe se njerëzit do paguhen 15$/orë dhe më shumë nuk do ketë
nevojë as për programe të pullave të ushqimit, as të subvencionimit të qerave.
Nuk do ketë nevojë as që takasapaguesit të paguajnë sigurimin e tyre shëndetsor.
Kur të jetë fuqizuar klasa e mesme si ka qënë më parë, dhe të konsumojë njëlloj,
nuk do ketë nevojë për programe të asistencës sociale. Njëkohësisht të ardhurat
e shtetit do rriten nga taksat e shitjeve dhe të të ardhurave personale duke
reduktuar kështu defiçitin shtetëror.
Me pak fjalë kjo është një përqasje ekonomike që mund të
afrojë të Majtën me të Djathtën. Një pjesë e Republikanëve kanë nisur ta
kuptojnë. Bile edhe Mit Romney dhe Rick Santorum, që ndryshojnë në shumë
koncepte, janë shprehur në favor të rritjes së pagës minimale edhe pse shumica
e Republikanëve në Kongres nuk e mbështesin.
*
* *
Ka një pikë ku pajtohemi të gjithë, që ndryshimi nuk ka për
të nisur në Uashington. Të menduarit atje është pezull dhe më shumë akoma
argumentat. Në të dy krahët politike.
Por nuk prish shumë punë. Më të shumtat e lëvizjeve shoqërore
i kanë arritur fitoret e para në nivelet e bashkive dhe të shteteve. Lufta për
ditëne punës 8-orshe përfundoi më 1938 në Uashington, por betejat kishin nisur
në Cikago dhe Masaçusets në fund të shekullit të XIX. Lëvizja për Sigurinë Sociale filloi në
Kaliforni në vitet ’30. Edhe Obamacare,
Akti për një Shërbim Shëndetsor të Përballueshëm (financiarisht- sh.p.) do kishte vështirësi për tu
konceptuar po mos ishte më parë modeli i Kujdesit Shëndetsor i Mitt Romnit në
Masaçusets.
Për fat të keq asnjë Republikan nuk e kupton këtë dhe edhe
Demokratët janë të pakët. Bile edhe Obama, gjatë fjalimit të tij në Kongres këtë
vit, edhe pse përmendi nevojën për rritjen e rrogës minimale, nuk arriti të
argumentonte qartë se më pak pabarazi dhe forcimi i klasës së mesme sjell një
rritje më të shpejtë ekonomike. Argumentimi që I bëjnë kësaj çështje Demokratët
mbetet në klishetë e vjetra të drejtësisë shoqërore. “Arsyeja e vetme pse duam
të ndihmojmë punëtorët është se na vjen keq për ta.” Republikanët flasin për
rritje ekonomike ndërsa Demokratët për drejtësi sociale dhe gjithnjë dështojnë.
Po nga që dy partitë në Uashington nuk janë në gjendje ta
kuptojnë, kjo nuk do të thotë që ne të pasurit të rrimë duarkryq. Diskutimi i këtij
problemi ka kohë që ka ndryshuar mes shtresave të popullsisë edhe pse ne
miliarderët nuk jemi pjesë e tij. E di se si mendoni. Ju duket se protestat si
“Pushto Uoll Stritin” dhe gjithë të tjerat nën parrullën “kapitalizmi është
shkaku” u tretën gjatë kohës. Kjo nuk është e vërtetë. Vërtet është e vështirë
të organizosh protestues të flenë parqeve për një kohë të gjatë, për çështjet e
drejtësisë shoqërore. Por protestat në kohën e krizës financiare të vitit 2008
e ndryshuan debatin politik në vend duke filluar me “tavanin e borxhit publik”,
“panelet e vdekjes” * deri tek “pabarazia”.
Vetëm se shumë nga ju plutocratët nuk e kini marrë ende
mesazhin.
Të dashur 1%-sha, shumë nga bashkëatdhetarët tanë kanë nisur
të besojnë se kapitalizmi është shkaku i problemeve tona. Unë jam kundër kësaj
ideje dhe e di që edhe ju jini me mua.
Kapitalizmi, i manaxhuar mirë, është shpikja më e madhe sociale, që sjell
begati në shoqëritë njerëzore. Por nëse lihet jashtë kontrollit ka prirjen të
shkojë drejt përqëndrimit të të mirave në pak duar dhe më pas të përmbyset.
Mund të drejtohet ose duke lënë të përfitojnë pak për ca kohë ose shumë për një
kohë shumë të gjatë. Misioni i demokracive është ta orientojë nga e dyta. Ja
pse investimi në klasën e mesme është i dobishëm. Në të kundërt, ulja e taksave
për të pasurit si ne, nuk sjell dobi. Një lloj balancimi i pushtetit të punëtorëve
me atë të miliarderëve duke ngritur pagën minimale është i mirë për
kapitalizmin. Eshtë instrument në duart e kapitalistëve të zgjuar për ta bërë
kapitalizmin të qëndrueshëm. Dhe më shumë se ndaj cilitdo, kjo është në
interesin e zilionerëve si ne.
Gjatë historisë të shoqërive njerëzore, konflikti kryesor
dhe më i vjetri është ai rreth përqëndrimit të pushtetit dhe pasurisë. Ne të
kreut ju kemi thënë gjithnjë atyre poshtë se kjo lloj ndarje jo vetëm është e
drejtë, por edhe që ju shërben të gjithëve. Historikisht është quajtur “e Drejta
Qiellore”. Tani i kemi vënë emrin “Ekonomia ku të varfërit përfitojnë nga
pasurimi i të pasurve”.
*-“panelet e vdekjes”-
Eshtë një term i përdorur nga e Djathta,
që ju referohet paneleve mjekësore, të cilët, sipas tyre, do përcaktonin se a duhet të
përfitonin nga Sigurimi Shtetëror Shëndetsor të moshuarit dhe handikapatët.
Ishte një krijim fals për të diskretituar përpjekjet e të Majtës për të krijuar
një Sistem Shëndetsor të ngjashëm financiarisht me atë të Europës Perëndimore.
Ju ndoshta nuk më njihni, por unë jam një prej jush, pjesë në
.01% të popullsisë, një kapitalist krenar që nuk ka përse të kërkojë ndjesë.
Kam themeluar vetë dhe me të tjerë mbi 30 kompani në fusha nga më të ndryshmet,
prej më të voglave, si një klub nate që hapa kur isha në të 20tat, dhe deri në gjigande
si Amazon.com, në të cilën isha i
vetmi investitor, jo pjestar familjes. Më vonë krijova aQuantive, një kompani reklamimi në internet, të cilën më 2007 e
bleu Microsoft për 6.4 miliard dollarë. Para në dorë. Bashkë me disa miq kemi
një bankë. Ja u them të gjitha këto për t’ju treguar se pak a shumë nuk
ndryshoj nga ju. Edhe unë, sikundër ju, kam një shikim të plotë mbi bizneset
dhe kapitalizmin. Dhe gjithashtu si ju, në sajë të suksesit shijoj një jetë, të
cilën 99.99% e amerikanëve nuk mund ta shohin as në ëndërr. Disa vila, aeropan
personal etj.,etj. E dini përse bëhet fjalë.
Në vitin 1992 ju shisja jastëkë për llogari të kompanisë të
familjes time Pacific Coast Feather Co., dyqaneve në të gjithë vendin dhe
Interneti posa ishte shpikur. Shpejt e kuptova se shumë nga klientët tanë,
firma të mëdha dyqanesh, do e kishin jo të largët fundin. Dukej që kur
Interenti të rriste shpejtësinë dhe të fitonte besimin në konsumatorët, blerjet
online do shkonin në qiell. Adio Caldor! Adio Filene’s! Edhe Borders. Dhe të
tjerë e të tjerë.
Nga që kuptova këtë që po vinte, pak më shpejt se të tjerët,
zuri fill pikënisja e suksesit tim. Pata fat se kisha edhe dy shokë shumë të
talentuar që gjithashtu parashikuan mundësitë e mëdha që sillte Interneti. I
pari ishte Xhef Tauber, të cilin ka shumë mundësi mos e kini dëgjuar kurrë, ndërsa
tjetri ishte Xhef Bezos. Isha shumë entuziast dhe ju thashë të dy Xhefëve se çdo
gjë që të nisnin unë isha gati të investoja shumë para. Qëlloi që i pari që kërkoi
investim nga unë ishte Bezos. Kështu u angazhova në hapjen e ueb-it të tij modest
të shitjes së librave. Xhefi tjetër hapi një ueb të quajtur Cybershop, si një
lloj supermerkati industrial, por në atë kohë besimi në Internet ishte ende i
ulët ndaj ishte herët për t’ju shitur njerëzve on-line produkte të shtrenjta
(ndryshe nga librat, që nuk kanë ndonjë ndryshim të madh në cilësi – intuita e
Bezos). Cybershop dështoi, si plot kompani .com.
Amazon arriti të bënte ca më mirë. Tani
kam një jaht shumë të madh.
Po le të jem i sinqertë. Unë nuk jam më i zgjuari që keni
takuar dhe as puntori më i zellshëm. Kam qënë student mediokër. Nuk kam as
prirje për teknollogjitë e reja- nuk shkruaj dot asnjë kod programimi. Ajo që më
veçon nga të tjerët, mendoj, është prirja për të riskuar dhe një lloj intuite
se ku po shkojnë në të ardhmen ngjarjet e lidhura me bizneset dhe me
inisiativat private. Dhe ç’më fanepset mua sot?
Shikoj që po vijnë
ata me cfurqe!
Ndërkohë që njerëz si ju dhe si unë po gëzojnë më shumë se ç’pat
ëndërruar plutokrati më ambicioz në Historinë e Njerëzimit, pjesa tjetër e
vendit, 99.99% është shumë shumë më poshtë. Diferenca mes Kamsave dhe Skamsave
po rritet në mënyrë marramendëse. Në
vitin 1980, 1% e më të pasurve merrnin 8% të të ardhurave vjetore, ndërsa
gjysma më e varfër e popullsisë merrte në total 20% të të gjithë të ardhurave.
Sot (viti 2014 sh.p.) i njëjti 1%
merr 18% të të ardhurave vjetore dhe gjysma (e poshtme) merr vetëm 12%.
Por problem nuk është thjesht pabarazia. Kjo në një farë
mase është thelbësore për funksionimin e çdo ekonomie të zhvilluar kapitaliste.
Problemi është se pabarazia në ndarjen e të ardhurave është sot në nivele
historikisht të papara dhe sa vjen e po shtohet. Vendi jonë në mënyrë të
rrufeshme po kthehet nga një shoqëri kapitaliste në një shoqëri feudale. Nëse
politikat ekonomike nuk ndryshohen ndjeshëm, klasa e mesme do zhduket dhe ne do
kthehemi në një shoqëri të ngjashme me atë franceze të shekullit të XVIII. Atë
para Revolucionit Francez.
Ndaj kam një mesazh për miqtë e mij që notojnë në pasuri, për
ne që jetojmë në botët tona të mbrojtura e të izoluara: Zgjohuni! Nuk ka për të
zgjatur shumë!
Nëse nuk bëjmë tani diçka për të korrigjuar pabarazitë
verbuese ekonomike, cfurqet po vijnë për të na u ngulur. S’ka shoqëri që mund të
ekzistojë gjatë me këtë lloj pabarazije në rritje të vazhdueshme. Nuk ka
shembuj në historinë njerëzore, kur pasuritë janë mbledhur në fare pak duar dhe
nuk janë ngritur cfurqet dhe kosoret. Më tregoni një të tillë dhe do ju tregoj
një shtet policor. Ose një kryengritje. Nuk ka shembuj të kundërt. Asnjë. Cështja
nuk është nëse do ndodhë , por kur do ndodhë.
Shumë nga ne mendojnë se ne jemi veçan se “këtu i thonë
Amerikë“. Mendojnë se kemi imunitet ndaj forcave që nisën Pranverën Arabe, apo
më të hershmet, ato që bënë Revolucionin Francez dhe Revolucionin Rus. Njoh
shumë nga .01%-shat që rreken ta hedhin poshtë këtë teori; disa nga ju ma kanë
thënë në sy që kam rrjedhur. Dhe shumë nga ju jinni të bindur se pabarazia është
një përrallë, meqënëse kini parë fëmijë të varfër që flasin në iPhone.
Po ju them: Ju jetoni në një botë iluzore. Ajo që doni të
besoni është se kur gjërat të arrijnë një pikë vlimi dhe të kthehen nga një
gjendje e mjeruar e masave në një destabilizim të rrezikshëm shoqëror, ne do
arrijmë t’i bëjmë ndryshimet e duhura pët t’i ndalur. Kushdo që studion histori
e di që ngjarjet nuk zhvillohen kështu. Revolucionet, ashtu si falimentimet,
vijnë gradualisht dhe shpërthejnë papritur. Një mëngjes, dikush i ve zjarrin
vetes në rrugë dhe mijra njerëz shpërthejnë dhe para se ta marrësh vesh gjithë
vendi merr zjarr. Dhe nuk do ketë kohë për ne të hipim avionët personalë dhe të
degdisemi në Zelandën e Re. Kështu ka ndodhur gjithnjë. Nuk do jemi në gjendje
ta parashikojmë se kur do ndodhë dhe do jetë tmerr për të gjithë. Në mënyrë të
veçantë për ne.
* * *
(vijon)
Ditë të grimcuara virusësh mikroskopikë
Të pafajshëm si vdekja
Dhe armiq njëkohësisht;
Thërmuar jemi me njëri tjetrin
Në rrekjen për të mbijetuar,
Dridhemi,
Fshihemi,
Maskohemi,
Lëndohemi,
Cartemi dhe trembemi marrëzisht.
Nga më të errtat skuta,
Më keq se lakuriqët e natës,
Rishfaqen shëronjësit e rremë,
Shitësit e kurave shumëfish,
Spekuluesit e kohëve të luftrave,
Lebrozëve,
Kolerave,
Tërmeteve,
Hijenat që nuk ndjejnë ngopje me inde kërthish.
Mbromë infermiere e bukur,
Jo nga virusi,
(Trupi do e luftojë vetë),
Nga tharrja e dashurive më mbro!
Nga shikimi skuth i atij që pret të ligem
Të më fusë në qerthullin e tij plaçkitës
Ku mbytem në pikën e vogël të Un-it
Dhe njomjen e syve të të tjerëve harroj!
Megjithëse një vit shumë i vështirë për ekonominë botërore,
në prag të zgjedhjeve amerikane, Bursat fluturuan në qiell pa u trembur nëse do
fitonte Trump apo Bajden. E kuptueshme ishte nëse fitimtari do ishte Trump, se
politikat e tij të taksave dhe ekonomisë favorizonin korporatat dhe super të
pasurit, që janë ata që përfitojnë më shumë nga tregu i stoqeve. Por entusiazmi
i investitorëve është ende në rritje të vazhdueshme edhe tani pas fitores të “gjumashit
Xho”.
Eshtë e qartë se Uoll Striti është më se i kënaqur nga
politikat ekonomike , që do ndjekë administrata e re dhe sidomos edhe nga ekipi
drejtues që po formohet. Sekretare e Thesarit do jetë Xhenet Yellen, që deri
para dy vjetësh ishte në krye të Bankës Qëndrore Amerikane (Federal Reserve
Bank). E njohur për “filozofinë“ e saj pro bankave dhe korporatave të mëdha,
Yellen ishte këshilltarja e Klintonit për ekonominë, kur u zbutën ligjet për
kontrollin mbi bankat, që solli krizën e madhe të vitit 2008. Sekretar i Shtetit
do jetë ish-zv. Sekretari Blinken i kohës së Obamës dhe “car” i Ekologjisë,
Xhon Kerri, ish Sekretar i Shtetit. Po kështu priten edhe shumë emërime të
tjera nga emrat e njohur të administratës së Obamës. Krahu i majtë i Partisë
Demokratike ose do përfaqësohet shumë pak në kabinetin e ri, ose ka për të
pasur disa portofole pa shumë rëndësi.
Po a është mirë për Njerëzimin në përgjithësi dhe për Amerikën
në veçanti ky “Bussines as usual”?
Duke e parë në prizmin e goditjes ndaj Trampizmit, sigurisht
që duhet thënë se është mirë. Por nuk duhet harruar se sipas sondazheve, afërsisht 60% e atyre që
votuan për Bajden, deklaruan se votuan për të larguar Trump nga Shtëpia e Bardhë.
Ndaj qoftë vetë Presidenti i zgjedhur dhe as politikat e tij nuk kanë një mbështetje
të gjërë në publikun amerikan. Dhe nuk duhet harruar se gjallërimi ekonomik i filluar
në kohën e Obamës ishte kryesisht në favor të super të pasurve. Me të njëjtën mënyrë
qeverisjeje, që duket se do vazhdojë administrata e re, problemet e varfërisë
do mbeten të njëjta dhe elektorati amerikan ka për tu polarizuar akoma më shumë.
Duke shtuar këtu edhe propagandën e vazhdueshme të ekipit Trump se zgjedhjet
janë vjedhur nga treshja komplotuese Parti Demokratike – Big Tech –Big Media, rreziku
i forcimit të ekstremeve të djathta dhe të majta është shumë i madh.
“Kohët e arta”të Uoll Stritit jo gjithnjë përputhen me “kohë
të mira” për amerikanët e thjeshtë. Bile më shpesh ndodh e kundërta. Këtë vit,
rradhët e njerëzve që presin për të marrë ushqime falas në gjithë Amerikën kanë
arritur përmasa të papara. Në të njëjtën periudhë investitorët e tregut të
stoqeve kanë patur fitime rekord. Edhe
pse faji mund t’i hidhet epidemisë, nuk ka arsye që shteti me ekonominë më të
fortë në botë, të japë miliarda për të shpëtuar korporatat nga një krizë e
mundshme dhe të lerë miliona në rradhë për një thes me patate dhe një bidon me
vaj falas.
Nëse administrate e re do vazhdojë të bëjë të njëjtat gabime
në ekonomi si adminitratat e Klintonit dhe të Obamës, Trump ose të tjerë të
ngjashëm me të do jenë gati të marrin pushtetin në vitin 2024. Dhe Trump 2 ose
dikush tjetër më ekstremist se ai, kanë për ta shndruar Amerikën dhe Botën në
diçka tejet të frikshme. Miliarderi amerikan Nik Hanauer disa vjet më parë ka
shkruar “Ata me cfurqet po vijnë… (Nëse nuk shpërndajmë më mirë fitimet).”
Mirë është mos arrihet në një kohë që “Detroit e tatëpjetë,
si ka qënë nuk do jetë“.
Sot hasa në një video
të “Chan Chan” me titra anglisht dhe buzëqesha me thjeshtësinë e fjalëve, vërtetësinë
e tyre disi primitive, gjë që e bën këngën edhe më të bukur, edhe më jetdhënëse
dhe më tropikale.
Can Can
Po nisem nga Altro Cedro për Markane
Pastaj nga Kueto për në Majari.
Dashurinë që kam për ty
Hasha nuk e bëj dot.
Para më del e të ha me sy
Goja lëng më lëshon.
Kur Huanika me Can Canin
Losnin në plazh plot ëndje
Ajo pakëz tundte bythkat
Ai veç një gjë kish’ në mëndje!
Hapma shtegun mes kallamash
Dua aty pranë të ulem
Ja në trungun atje
tej,
Në se hap, dot nuk do mundem.
Po nisem nga Altro Cedro për Markane
Pastaj nga Kueto për në Majari.
